İLT107U İletişim Bilgisi Ünite -6

Giriş: Kitle Kavramının Doğuşu ve Toplumsal Dönüşüm

Modern toplumları anlamanın anahtarlarından biri olan “kitle” kavramı, tarihsel bir dönüşümün ürünüdür. Geleneksel, yüz yüze ilişkilerin hâkim olduğu topluluk yapısından, büyük, anonim ve karmaşık modern topluma geçişi ifade eder. Kitle kavramının ortaya çıkmasındaki en belirleyici tarihsel olay, şüphesiz Sanayi Devrimi‘dir. Bu devrimle birlikte tarım toplumundan sanayi toplumuna geçiş, kırdan kente büyük göçler ve yeni bir toplumsal yapının doğuşu, “kitle” olgusunu ortaya çıkarmıştır. Bu makalede, kitle toplumunun teorik kökenleri, onu oluşturan sebepler ve bu topluma mesajlarını ileten kitle iletişim araçlarının tarihsel evrimi incelenecektir.

Kitle Toplumu: Teorik Çerçeve ve Oluşum Nedenleri

Kitle toplumu kavramını sosyoloji literatürüne ilk kez kazandıran düşünür, Fransız Devrimi sonrası Amerikan demokrasisini inceleyen Alexis de Tocqueville‘dir. Bu yeni toplum yapısını anlamak için Ferdinand Tönnies gibi düşünürler, geleneksel ve modern toplum arasında bir ayrım yapmışlardır. Tönnies’in samimi, yüz yüze ve dayanışmaya dayalı geleneksel toplulukları tanımlamak için kullandığı “Gemeinschaft” kavramının Türkçe karşılığı “Cemaat”tir. Kitle toplumu ise bu cemaat yapısının çözülmesiyle ortaya çıkmıştır.

Kitle toplumunu oluşturan temel sebepler arasında; nüfusun şehirlerde yoğunlaşması, kapitalist iş bölümünün gelişmesi, bireyler arasında biçimsel eşitliğin sağlanması ve karar alma mekanizmasının merkezileşmesi yer alır. Tarım devriminin bir parçası olan “sabanın icat edilmesi” ise bu modern toplumsal yapının değil, çok daha önceki yerleşik hayatın bir sebebidir.

Kitle İletişim Araçlarının Tarihsel Evrimi

Kitle toplumuna mesajlarını ileten ve kamusal alanı şekillendiren kitle iletişim araçları da tarihsel bir gelişim çizgisi izlemiştir.

• Basının Kökenleri: Gazetenin ilk öncülü olarak kabul edilen uygulama, Roma İmparatorluğu‘nda senato kararlarının yazılarak şehir meydanına asıldığı “Acta Diurna” adlı tabletlerdir. Modern Avrupa’nın oluşmasında ve kamusal tartışma alanının doğmasında basılı medyanın etkisine en güçlü vurguyu yapan düşünürlerden biri ise Jürgen Habermas‘tır. Osmanlı İmparatorluğu’nda ise yarı resmi ilk Türkçe gazete olan Ceride-i Havadis, 1840 yılında yayımlanmaya başlamıştır.
• Elektronik Medyanın Yükselişi: 20. yüzyıl, radyo ve televizyonun çağı olmuştur. Özellikle televizyonun yaygınlaşmasıyla birlikte izleyici kitlesinin özelliklerini ve tercihlerini ölçme ihtiyacı doğmuştur. Bu alanda ilk televizyon izleyicisi ölçümünü yapan şirket, bugün de bu alandaki çalışmalarıyla bilinen Nielsen‘dir.
• Dijital Çağın Başlangıcı: Günümüz iletişim devriminin temelini atan internetin kökeni ise askeri bir projeye dayanır. ABD Savunma Bakanlığı tarafından geliştirilen ve ilk internet ağı olarak kabul edilen sistem ARPA NET‘tir.

Kitle İletişiminin Hedefi: Kitlenin Özellikleri

Kitle iletişim araçlarının hitap ettiği “kitle”, belirli ortak özelliklere sahiptir. Bu kitleyi oluşturan bireyler; farklı sosyal, ekonomik ve kültürel arka planlardan geldikleri için özdeş değildir (heterojendir). Birbirlerini kişisel olarak tanımazlar, yani anonimdirler. Geniş bir coğrafyaya yayılmış oldukları için fiziksel olarak birbirinden ayrıdırlar. Bu özelliklerin doğal bir sonucu olarak, kitleyi oluşturan bireyler arasında geleneksel cemaat yapısındaki gibi sıkı bağlar bulunmaz. Bu nedenle, “aralarında sıkı bağlar bulunması” kitlenin özelliklerinden biri değildir.

1 Kitle kavramının belirleyici unsuru aşağıdakilerden hangisidir?

A. Gazeteler
B. Tarım araçlarının gelişmesi
C. Sanayi Devrimi
D. İnternet
E. Ağ

Cevap : C. Sanayi Devrimi

Açıklama : “Kitle” kavramı, modern anlamda Sanayi Devrimi ile ortaya çıkmıştır. Kırdan kente göç, fabrikalaşma, geleneksel cemaat yapılarının çözülmesi ve şehirlerde birbirine yabancı, heterojen ve anonim büyük insan gruplarının oluşması, sosyolojik olarak “kitle toplumu”nun doğuşunu hazırlayan temel unsurdur.

2 Kitle toplumu kavramını ilk kez ortaya atan düşünür aşağıdakilerden hangisidir?

A. Emile Durkheim
B. Alexis de Tocqueville
C. Ferdinand Tonnies
D. Sigmund Freud
E. Manuel Castells

Cevap : B. Alexis de Tocqueville

Açıklama : Fransız düşünür Alexis de Tocqueville, “Amerika’da Demokrasi” adlı eserinde, aristokratik bağların çözüldüğü modern toplumlarda bireylerin yalnızlaşması ve kamuoyunun baskısı altında sıradanlaşması tehlikesine dikkat çekmiştir. Bu analizleriyle “kitle toplumu” kavramının ilk teorisyenlerinden biri olarak kabul edilir.

3 Gemeinschaft kavramının karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

A. Aile
B. Toplum
C. Uygarlık
D. Cemaat
E. Birey

Cevap : D. Cemaat

Açıklama : Alman sosyolog Ferdinand Tönnies tarafından geliştirilen bu kavram, geleneksel, samimi ve duygusal bağların hakim olduğu toplumsal yapıyı ifade eder. Aile, köy ve komşuluk gibi ilişkilerin ön planda olduğu bu yapı Türkçeye “Cemaat” olarak çevrilir. Karşıtı ise modern, mesafeli ve rasyonel ilişkilerin egemen olduğu “Gesellschaft” (Toplum) kavramıdır.

4 Aşağıdakilerden hangisi kitle toplumunu oluşturan sebeplerden biri değildir?

A. Karar alma mekanizmasının merkezileşmesi
B. Biçimsel eşitliğin sağlanması
C. Nüfusun şehirlede yoğunlaşması
D. Kapitalist iş bölümünün gelişmesi
E. Sabanın icat edilmesi

Cevap : E. Sabanın icat edilmesi

Açıklama : Karar mekanizmalarının merkezileşmesi, sanayileşme, kentleşme ve kapitalist iş bölümü gibi faktörler, geleneksel toplum yapısını yıkarak kitle toplumunu oluşturan temel sebeplerdir. Sabanın icadı ise binlerce yıl önce gerçekleşen Tarım Devrimi’nin bir parçasıdır ve modern kitle toplumunun değil, yerleşik tarım toplumlarının ortaya çıkmasını sağlamıştır.

5 Modern Avrupa’nın oluşmasında basılı medyanın etkisine vurgu yapan düşünür aşağıdakilerden hangisidir?

A. Jurgen Habermas
B. Marshall McLuhan
C. Harold Innis
D. Manuel Castells
E. Erich Fromm

Cevap : A. Jurgen Habermas

Açıklama : Alman düşünür Jürgen Habermas, “Kamusal Alanın Yapısal Dönüşümü” adlı eserinde, matbaanın yaygınlaşmasıyla ortaya çıkan gazete ve dergilerin, insanların özel alanlarından çıkarak toplumsal ve siyasi meseleleri tartıştığı bir “kamusal alan” yarattığını savunur. Bu kamusal alan, modern Avrupa’da demokrasinin gelişmesinde merkezi bir rol oynamıştır.

6 Aşağıdakilerden hangisi kitle iletişimine maruz kalan kitlenin ortak özelliklerinden biri değildir?

A. Özdeş olmaması
B. Anonim olması
C. Birbirinden ayrı olması
D. Aralarında sıkı bağlar bulunmaması
E. Aralarında sıkı bağlar bulunması

Cevap : E. Aralarında sıkı bağlar bulunması

Açıklama : Kitle iletişiminin hedef aldığı “kitle”, sosyolojik olarak birbirinden yalıtılmış, birbirini tanımayan (anonim), farklı özelliklere sahip (heterojen) ve aralarında organize bir ilişki veya sıkı bağlar bulunmayan geniş bir insan topluluğu olarak tanımlanır. Sıkı bağların varlığı kitleyi değil, cemaat veya grup gibi daha küçük yapıları tanımlar.

7 Roma İmparatorluğu’nda senato kararlarının da yazılarak şehir meydanına asılan ve gazetenin öncülü olarak kabul edilen tablet aşağıdakilerden hangisidir?

A. Corihintas
B. River Plate
C. Acta Duirna
D. Corantas
E. Palmerias

Cevap : C. Acta Duirna

Açıklama : Acta Diurna (Günlük Olaylar), Antik Roma’da, Jül Sezar tarafından başlatılan ve halkı bilgilendirmek amacıyla senato kararlarının, resmi duyuruların ve önemli toplumsal olayların taş tabletlere yazılarak Forum gibi kamusal alanlara asıldığı bir uygulamaydı. Bu nedenle modern gazetenin ilk örneği veya atası olarak kabul edilir.

8 Ceride-i Havadis hangi yılda ortaya çıkmıştır?

A. 1840
B. 1845
C. 1900
D. 1923
E. 1925

Cevap : A. 1840

Açıklama : William Churchill tarafından çıkarılan Ceride-i Havadis, 1831’de çıkan ilk resmi gazete Takvim-i Vekayi’den sonra, Osmanlı İmparatorluğu’ndaki ilk yarı resmi ve uzun ömürlü özel gazetelerden biridir. Yayın hayatına 1840 yılında başlamıştır.

9 Aşağıdaki şirketlerden hangisi ilk televizyon izleyicisi ölçümünü yapmıştır?

A. Telefunken
B. Sony
C. Nielsen
D. RCA
E. Metro Goldwin Mayer

Cevap : C. Nielsen

Açıklama : Arthur C. Nielsen tarafından kurulan Nielsen şirketi, radyo dinleyici ölçümleriyle başladığı pazar araştırması faaliyetlerini televizyonun yaygınlaşmasıyla bu alana taşımıştır. 1950’lerde geliştirdiği “Nielsen Ratings” sistemiyle televizyon izleyicilerini sistematik olarak ölçen ilk şirket olmuş ve bu alanda dünya standardı haline gelmiştir.

10 İlk internet ağı aşağıdakilerden hangisidir?

A. CERN
B. KDKA
C. Super Speed
D. UNIVAC
E. ARPA NET

Cevap : E. ARPA NET

Açıklama : İnternetin öncüsü olarak kabul edilen ARPANET (Advanced Research Projects Agency Network), 1960’ların sonunda Amerika Birleşik Devletleri Savunma Bakanlığı’na bağlı İleri Araştırma Projeleri Ajansı (ARPA) tarafından geliştirilmiştir. Paket anahtarlama teknolojisini kullanan bu ağ, farklı bilgisayarların birbirine bağlanmasını sağlayarak günümüzdeki internetin temelini atmıştır.