Hukukun Temel Kavramları

Giriş

Hukuk, toplumsal yaşamı düzenleyen kurallar bütünüdür. Toplumsal düzeni sağlayan ahlak, din ve görgü kuralları gibi diğer kurallardan farklı olarak, hukuk kurallarının en önemli özelliği yaptırımlarının “devlet desteğine sahip olmasıdır”. Örneğin, ayıplama veya kınama sosyal bir yaptırım iken, “cebri icra” (devlet zoruyla borcun tahsili) veya “hapis cezası” hukuki bir yaptırımdır. Bu makalede, hukukun temel kavramları, kaynakları ve hakların sınıflandırılması incelenecektir.

Hukukun Temel Kavramları

• Toplumsal Düzen Kuralları: Toplumu düzenleyen temel kurallar din, ahlak, görgü ve hukuk kurallarıdır. “Metafizik kuralları” ise bir felsefe dalıdır, toplumsal düzen kuralı değildir.
• Hukukun Amacı: Hukukun amacı adaleti, eşitliği ve toplumsal barışı sağlamaktır. Bireyin “manevi dünyasını geliştirmek ve Tanrı ile ilişkilerini düzenlemek” ise hukukun değil, din kurallarının alanına girer.
• Hukuk Sistemleri: Dünyada başlıca hukuk sistemleri Kıta Avrupası (Roma Hukuku temelidir) ve Anglo-Sakson sistemleridir. “Batı hukuk sistemi” ise bu iki sistemi de kapsayan coğrafi bir tanımdır, ayrı bir sistem değildir.

Hukukun Kaynakları ve Türleri

Hâkim, bir uyuşmazlığı çözerken belirli bir sıra izler. Medeni Kanun Madde 1’e göre, hâkim öncelikle “kanunlara (yazılı kaynaklar), sonra örf ve âdet hukukuna (yazısız kaynak) bakar; orada da hüküm bulamazsa kendisi hukuk yaratır”. Hâkim bu süreçte, bağlayıcı olmayan “mahkeme kararları (içtihatlar) ve bilimsel görüşleri (doktrin)” yardımcı kaynak olarak kullanır.

• Hukuk Kuralı Türleri: Kurallar niteliklerine göre ayrılır. “Emredici” kurallar aksine sözleşme yapılamayan, “tamamlayıcı” kurallar tarafların boş bıraktığı yeri dolduran, “yorumlayıcı” kurallar ise tarafların iradesini açıklığa kavuşturan kurallardır (Örn: Taksitli satışta son taksit makbuzunun öncekilerin de ödendiğini varsayması).
• Mevzu Hukuk vs. Pozitif Hukuk: Bir ülkede yetkili organlarca konulmuş “yazılı” hukuk kurallarının tümüne “Mevzu Hukuk” denir. Hem yazılı hem de yazısız (örf-âdet) kuralların bütününe ise Pozitif Hukuk denir.
• Normlar Hiyerarşisi: Hukuk kurallarının astlık-üstlük ilişkisidir. En üstte Anayasa yer alır. Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri kanunların altındadır ve kanunla düzenlenen konularda çıkarılamaz. Kanunlar gibi, kararnameler de aksi belirtilmedikçe “Resmi Gazete’de yayımlandığı gün yürürlüğe girer”.

Haklar ve Kişiler

• Haklar: Haklar, herkese karşı ileri sürülebilen “mutlak haklar” ve sadece belirli kişilere karşı ileri sürülebilen “nispi haklar” olarak ayrılır. Mülkiyet hakkı maddi mallar üzerindeki mutlak bir hak iken, “telif hakkı” maddi olmayan mallar (eser) üzerindeki mutlak bir haktır. Bireyin devlet yönetimine katılımını sağlayan “seçme ve seçilme hakkı” ise bir özel hak değil, kamu hakkıdır (siyasi hak).
• Tüzel Kişiler: Dernekler, vakıflar, şirketler ve “köyler” gibi belirli bir amacı gerçekleştirmek üzere örgütlenmiş topluluklardır. Tüzel kişiler, hak ehliyetini kuruldukları an, fiil ehliyetini ise “gerekli organlara sahip oldukları an” kazanırlar. Derneklerde denetim kurulu zorunlu bir organdır ve en az “3” asıl üyeden oluşur.
• Gerçek Kişiler: “65 yaşın üzerinde olma” tek başına bir kısıtlanma nedeni değildir; ancak akıl zayıflığı, savurganlık veya bir yıldan fazla hapis cezası almak kısıtlanma nedenidir.
• Yerleşim Yeri: Kişinin sürekli kalma niyetiyle oturduğu yerdir; “yazlık konut” bu tanıma uymaz.

Hukuki Olay, Fiil ve İşlemler

Hukuk, belirli olay ve eylemlere sonuç bağlar. İnsan iradesi dışında gerçekleşen doğa olaylarına (doğum, ölüm gibi) “hukuki olay” denir; “köpek havlaması” ise hukuki bir sonuç doğurmaz. İradeyle yapılan ve sonuç doğuran eylemlere “hukuki fiil” denir. “Evlilik sözleşmesi” ise iradelerin karşılıklı ve “sözlü” olarak açıklandığı bir hukuki işlemdir. Sahipsiz bir taşınır malın (menkul) mülkiyetinin kazanılmasına “ihraz”, sahipsiz bir taşınmazın (gayrimenkul) kazanılmasına ise “işgal” denir.

Devletin Yetkisi ve Ceza Hukuku

Devletler, egemenlikleri gereği ülkeleri üzerinde yetkilidirler. Ancak bu yetki, “diğer devletlere” ve diplomatik dokunulmazlığı olanlara (büyükelçi, kâtip vb.) karşı sınırlıdır; “resmi burslu öğrenciler” bu dokunulmazlıktan yararlanamaz. Ceza hukukunda, Anayasa’ya aykırı olan “genel müsadere” (tüm mal varlığına el koyma) bir güvenlik tedbiri değildir.

1. Hâkimin hukuku uygulaması ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?

A) Hâkim, önce kanunlara sonra örf ve âdet hukukuna bakar orada da hüküm bulamazsa kendisi hukuk yaratır.

B) Hâkim, kanunu vicdanına aykırı bulursa kendisi hukuk yaratabilir.

C) Hâkim, yazılı bir hukuk kuralı bulamazsa kendisi hukuk yaratır.

D) Hâkim, örf ve âdet hukukunda hüküm bulamadığı takdirde kanunlara bakar.

E) Hâkim somut olaya uygulanacak hukuk kuralı bulamadığı takdirde davayı çözümsüz bırakır.

Cevap : A) Hâkim, önce kanunlara sonra örf ve âdet hukukuna bakar orada da hüküm bulamazsa kendisi hukuk yaratır.

2. Aşağıdakilerden hangisi bir ceza hukuku yaptırımıdır?

A) Manevi tazminat

B) Hapis cezası

C) Cebri icra

D) İdari para cezası

E) Maddi tazminat

Cevap : B) Hapis cezası

3. Derneklerde denetim kurulu asıl üyeleri en az kaç kişiden oluşur?

A) 5

B) 9

C) 7

D) 1

E) 3

Cevap : E) 3

4. Aşağıdakilerden hangisi hukuk sistemleri içinde yer almaz?

A) Anglo-Sakson/Anglo-Amerikan hukuk sistemi

B) Kıta/Kara Avrupası hukuk sistemi

C) Batı hukuk sistemi

D) Sosyalist hukuk sistemi

E) Roma hukuku sistemi

Cevap : C) Batı hukuk sistemi

5. Aşağıdakilerden hangisi bir hukuki yaptırımdır?

A) Ayıplama

B) Cebri icra

C) Hor görme

D) Toplumdan dışlama

E) Kınama

Cevap : B) Cebri icra

6. Aşağıdakilerden hangisi maddi olmayan mallar üzerindeki mutlak haklardan biridir?

A) Telif hakkı

B) Nispi haklar

C) Mülkiyet hakkı

D) Sosyal ekonomik haklar

E) Velayet hakkı

Cevap : A) Telif hakkı

7. Aşağıdakilerden hangisi hukuk kurallarının amaçları arasında yer almaz?

A) İnsanın manevi dünyasını geliştirmek ve Tanrı ile ilişkilerini düzenlemek

B) Adaleti gerçekleştirmek

C) Eşitliği sağlamak

D) Toplumsal barışı sağlamak

E) Toplumun güvenliğini sağlamak

Cevap : A) İnsanın manevi dünyasını geliştirmek ve Tanrı ile ilişkilerini düzenlemek

8. Kişilere maddi olan ve olmayan bütün mallar üzerinde veya diğer kişilere karşı en geniş yetkiyi veren hak aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sınırlı ayni hak

B) Nispi hak

C) Mutlak hak

D) Kişilik hakkı

E) Siyasi hak

Cevap : C) Mutlak hak

9. Tüzel kişilerin fiil ehliyeti ne zaman kazanılır?

A) Hiçbir zaman

B) Gerekli organlara sahip olunduğu an

C) Fesih bildirimi ile birlikte

D) Tüzel kişiliğin tescil ettirildiği an

E) Harç yatırıldığı an

Cevap : B) Gerekli organlara sahip olunduğu an

10. Aşağıdakilerden hangisi hukuk kurallarının türleri arasında yer almaz?

A) Ödetici hukuk kuralları

B) Emredici hukuk kuralları

C) Yorumlayıcı hukuk kuralları

D) İlga edici hukuk kuralları

E) Tamamlayıcı hukuk kuralları

Cevap : A) Ödetici hukuk kuralları

11. Taksitli alışverişlerde bir taksit için alındı makbuzu verilmiş ise, önceki taksitler de ödenmiş sayılır. Yukarıdaki ifade, ne tür bir hukuk kuralıdır?

A) İlga edici

B) Emredici

C) Yetki verici

D) Tanımlayıcı

E) Yorumlayıcı

Cevap : E) Yorumlayıcı

12. Aşağıdakilerden hangisi toplumsal düzen kuralları arasında yer almaz?

A) Ahlak kuralları

B) Metafizik kuralları

C) Görgü kuralları

D) Hukuk kuralları

E) Din kuralları

Cevap : B) Metafizik kuralları

13. Aşağıdakilerden hangisi Türk Ceza Kanunu’nda yer alan güvenlik tedbirlerinden biri değildir?

A) Sınır dışı edilme

B) Eşya müsaderesi

C) Belirli bir haktan mahrum bırakma

D) Kazanç müsaderesi

E) Genel müsadere

Cevap : E) Genel müsadere

14. Sahipsiz gayrimenkullerin aslen kazanılmasına ne ad verilir?

A) Kamulaştırma

B) İhraz

C) İşgal

D) İntifa

E) Tapu devri

Cevap : C) İşgal

15. Aşağıdakilerden hangisi sözlü şekil şartına tabidir?

A) Kefalet sözleşmesi

B) Gayrimenkul satışı

C) Alacağın temliki

D) Resmi vasiyetname

E) Evlilik sözleşmesi

Cevap : E) Evlilik sözleşmesi

16. Türk Medeni Kanunu’na göre aşağıdakilerden hangisi kısıtlanma nedenleri arasında ver almaz?

A) Akıl zayıflığı

B) Bir yıl ve daha fazla özgürlüğü bağlayıcı cezaya çarptırılmış olma

C) Savurganlık

D) 65 yaşın üzerinde olma

E) Alkol bağımlılığı

Cevap : D) 65 yaşın üzerinde olma

17. Aşağıdakilerden hangisi kişinin özel hakları arasında ver almaz?

A) İntifa hakkı

B) Alacak hakları

C) Seçme ve seçilme hakkı

D) Telif hakkı

E) Mülkiyet hakkı

Cevap : C) Seçme ve seçilme hakkı

18. Hukukun kaynakları ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

A) Hâkimin asli kaynaklardan sonra yardımcı kaynaklara başvurması zorunludur.

B) Yerel mahkeme kararları belli bir süre sonra içtihadı birleştirme kararlarına dönüşür.

C) Yayımlanmış makaleler asli kaynaktır.

D) Mahkeme kararları ve bilimsel görüşler yardımcı kaynaktır.

E) İçtihadı birleştirme kararları bağlayıcı değildir.

Cevap : D) Mahkeme kararları ve bilimsel görüşler yardımcı kaynaktır.

19. Bir ülkede devletin yetkili organlarınca konulmuş (vaz edilmiş) ve uygulanması zorunlu olan yazılı hukuk kurallarına ne ad verilir?

A) Doğal hukuk

B) Öğreti

C) Pozitif hukuk

D) Mevzu hukuk

E) Dogmatik hukuk

Cevap : D) Mevzu hukuk

20. Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

A) Cumhurbaşkanlığı kararnamesi normlar hiyerarşisinde yasadan üstündür.

B) Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile yasalarda değişiklik yapılabilir.

C) Suçlar ve cezalar cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile düzenlenebilir.

D) Ayrıca bir yürürlük tarihi belirtilmemişse cumhurbaşkanlığı kararnamesi Resmi Gazete’de yayımlandığı gün yürürlüğe girer.

E) Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile yeni bir vergi konulabilir.

Cevap : D) Ayrıca bir yürürlük tarihi belirtilmemişse cumhurbaşkanlığı kararnamesi Resmi Gazete’de yayımlandığı gün yürürlüğe girer.