Ata Aöf Tıbbi Sosyal Hizmet Ünite -2

Kronik Hastalıkların Psikososyal Etkileri

Sağlık ve Hastalık Kavramları

Sağlık Kavramı

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), sağlığı yalnızca bedensel ya da tıbbi anlamda iyi olma hali olarak tanımlamamakta; aynı zamanda bireyin psikolojik ve sosyal iyi olma durumunu da içeren bir “biyopsikososyal iyilik hali” olarak değerlendirmektedir. Bu tanım, sağlığın biyolojik, psikolojik ve sosyal olmak üzere üç boyuttan oluştuğunu ortaya koymaktadır.

Hastalık Kavramı

Hastalık, bireyin bir önceki durumu ile kıyaslandığında fiziksel, duygusal, sosyal ya da gelişimsel bir bozukluğun varlığı olarak ifade edilir. Tıbbi boyutta hastalık, objektif olarak gözlemlenebilir ve ölçülebilir olmalıdır; yani tekrarlanan gözlem ve ölçümlerde benzer sonuçlar elde edilmelidir. Ancak birey açısından hastalık, daha subjektif bir boyut kazanabilir. Bu bağlamda, kendisini hasta olarak ifade eden bir bireyin, tıbbi anlamda hastalığa sahip olup olmadığı net bir şekilde saptanamayabilir.

Kronik ve Akut Hastalıklar Arasındaki Farklar

Akut Hastalıklar

Akut hastalıklar, genellikle kısa süreli olarak ortaya çıkan rahatsızlıklar olarak tanımlanır ve ani gelişim gösterir. Bazı hastalıklar akut bir durumdan kaynaklanabilir ya da akut hastalıklar daha büyük problemlerin belirtisi olabilir.

Kronik Hastalıklar

Kronik hastalıklar, genellikle altı aydan uzun süren, yavaş ilerleyen ve bireyin yalnızca biyolojik sağlığını değil, aynı zamanda psikososyal sağlığını da etkileyen durumlar olarak tanımlanır. Kronik hastalıkların iyileşme süreci genellikle uzun zaman alır ve hastalık süresince belirli dönemlerde ataklar yaşanabilir.

Kronik Hastalıklar Üzerine Genel Bir Bakış

Kronik hastalıklar, dünya genelinde ölüm nedenleri arasında başı çeker ve genellikle bulaşıcı olmayan hastalıklar olarak tanımlanır. Dünya Sağlık Örgütü’nün verilerine göre, 2008 yılında 36 milyon kişi bulaşıcı olmayan kronik hastalıklar nedeniyle hayatını kaybetmiştir ve dünya genelinde kronik hastalık kaynaklı ölümler tüm ölümlerin %63’ünü oluşturmaktadır. En yaygın kronik hastalıklar arasında kardiyovasküler hastalıklar, serebrovasküler hastalıklar, kanser, diyabet ve kronik böbrek yetmezliği sayılabilir.

Ülkemizde Kronik Hastalıkların Durumu

Ülkemizde de kronik hastalıklar önemli bir sorun teşkil etmektedir. Kronik hastalıklar nedeniyle ölüm oranları, dünya genelindeki oranlardan daha yüksektir ve tüm ölümlerin %86’sı kronik hastalıklara bağlıdır. Bu durum özellikle yaşlı nüfusu etkilemekte ve yaşlı erkeklerin %30,8’i, kadınların ise %22,9’u kronik hastalıklar nedeniyle hayatını kaybetmektedir.

Kronik Hastalıkların Önlenmesi

Kronik hastalıkların büyük bir kısmı, sağlıklı yaşam alışkanlıklarıyla önlenebilir veya tedavi edilebilir. Düzenli fiziksel egzersiz yapmak, zararlı alışkanlıklardan uzak durmak ve stresle baş etme becerilerini geliştirmek, kronik hastalıkların önlenmesinde ve yönetilmesinde önemlidir. Yapılan araştırmalar, kalp hastalıklarının %80’inin ve kanser türlerinin %40’ının kontrol edilebilir risk faktörleri sayesinde önlenebilir olduğunu göstermektedir.

Kronik Hastalıklarda Psikososyal Riskler

Kronik hastalıkların birey üzerindeki etkileri oldukça geniş bir yelpazede incelenebilir. Sosyal işlevsellikte azalma, psikososyal deformasyon ve aile işlevlerinde bozulma gibi durumlar, bireyin yaşam kalitesini düşürmektedir. Ayrıca, sağlık harcamalarındaki artış ve ulusal ekonomiye olan olumsuz etkiler de dikkate alınması gereken önemli konulardır. Bu bağlamda, kronik hastalıkların psikososyal rehabilitasyonu büyük önem taşımaktadır. Bireylerin hastalık sürecinde iş kayıpları, ailevi sorunlar ve psikolojik zorluklar yaşadığı; bu nedenle sosyal desteğe ihtiyaç duyduğu bilinmektedir.

Yaş Gruplarına Göre Kronik Hastalıklar

– Çocuklarda Kronik Hastalıklar: Kronik hastalıklar yalnızca yetişkinleri değil, çocukları da etkilemektedir. Çocuklarda obezite, diyabet, epilepsi gibi hastalıklar sık görülmekte ve çocukların fiziksel, duygusal ve bilişsel gelişimlerini olumsuz yönde etkilemektedir. Kronik hastalığı olan çocukların okulda uyum sorunları yaşadığı ve akademik başarılarının düştüğü gözlemlenmiştir.

– Yaşlılarda Kronik Hastalıklar: Yaşlılarda en sık görülen kronik hastalıklar arasında hipertansiyon, kolesterol, kanser ve demans bulunmaktadır. Yaşlı bireyler, bu hastalıklar nedeniyle kendilerini yetersiz ve yalnız hissetmekte; sosyal destek ihtiyacı artmaktadır.

Yoksulluk ve Kronik Hastalıklar
Yoksulluk, sağlık hizmetlerine erişimi sınırlayan önemli bir faktördür. Özellikle düşük ve orta gelirli ülkelerde, kronik hastalıkların görülme sıklığı ve bu hastalıklardan kaynaklı ölüm oranları oldukça yüksektir. Yoksul bireyler, yeterli sağlık hizmeti alamamakta ve kronik hastalıklarla baş etmekte daha fazla zorlanmaktadır. Bu durum, hastaların medikal harcamalarının artması ve işlevselliklerinin azalması gibi sonuçlar doğurmaktadır.

Kronik Hastalıklar ve Sosyal Hizmet İlişkisi

Kronik hastalıklarla başa çıkmak için sosyal hizmet müdahaleleri üç temel boyutta ele alınır: mikro, mezzo ve makro düzey. Mikro düzeyde bireysel müdahaleler, hastanın bilgilendirilmesi, korkularının azaltılması ve sosyal destek sistemlerinin güçlendirilmesini içerir. Mezzo düzeyde grup çalışmaları, hastaların benzer sorunları paylaşarak güçlenmesini amaçlar. Makro düzeyde ise toplumsal kaynakların artırılması ve hastaların bu kaynaklara erişiminin sağlanması hedeflenir.

Kronik Bakım Modeli (The Chronic Care Model)

Wagner’in Kronik Bakım Modeli, kronik hastalıkların yönetiminde çevresel ve toplumsal unsurların da dahil edilmesi gerektiğini vurgular. Bu modelde bireyin bilişsel, fiziksel ve psikososyal işlevselliğini korumak amacıyla öz yönetim desteği, karar desteği, sağlık hizmetlerinin sunumu ve toplumsal kaynaklarla etkileşim gibi altı temel alan bütünleştirilmektedir.

2. Ünite – Kronik Hastalıkların Psikososyal Etkileri I

1. Aşağıdakilerden hangisi Dünya Sağlık Örgütünün sağlığa dair açıklamasıdır?

A) Sağlık, bireyin kendisini nasıl iyi hissettiği yanında, tıp otoritelerinin bilimsel değerlendirmesidir.
B) Sağlık, yalnızca bireyin kendisine yönelik dikkati değil, aynı zamanda o ülkenin refah politikalarının kalitesiyle ölçülür.
C) Sağlık bireyin bedensel ya da tıbbi iyi olması yanı sıra, psikolojik ve sosyal iyi olma hâlidir.
D) Sağlık, bireyin bedensel iyi olma hâlidir. Psikososyal iyi olma hâli sağlığın temelini oluşturmaz.
E) Sağlık bireyin bedensel bütünlüğü ve olumlu fizyolojik işlevselliğidir.

Cevap : C) Sağlık bireyin bedensel ya da tıbbi iyi olması yanı sıra, psikolojik ve sosyal iyi olma hâlidir.

Açıklama : Dünya Sağlık Örgütü (WHO), sağlığı çok boyutlu bir kavram olarak tanımlar ve fiziksel, ruhsal, sosyal iyilik hâlini içerir.

2. Aşağıdakilerden hangisi hastalık kavramına yönelik en doğru yaklaşımdır?

A) Hastalık tıbbi bileşenleriyle incelenir.
B) Hastalık sosyal bileşenleriyle incelenir.
C) Hastalık tıbbi ve bireysel bileşenleriyle incelenir.
D) Hastalık tıbbi, bireysel ve sosyal bileşenleriyle incelenir.
E) Hastalık tıbbi ve sosyal bileşenleriyle incelenir.

Cevap : D) Hastalık tıbbi, bireysel ve sosyal bileşenleriyle incelenir.

Açıklama : Hastalık biyopsikososyal bir modelle ele alınmalı; tıbbi, bireysel ve sosyal boyutlarıyla değerlendirilmelidir.

3. Aşağıdakilerden hangisi kronik bir hastalığın özelliklerinden değildir?

A) En az altı ay süren ve hastada sorun yaratan bozukluklardır.
B) Bireyin biyolojik değil, psikolojik ve sosyal sağlığını bozan bozukluklardır.
C) Kısa süreli hasta olma hâlidir, bireyde birçok büyük sorunun temelini oluşturan bozukluklardır.
D) Ölüm oranlarının en yüksek olduğu bozukluklardır.
E) Kalıcı sorunlar yanında, ekonomik ve sosyal sorunların temelini oluşturur.

Cevap : C) Kısa süreli hasta olma hâlidir, bireyde birçok büyük sorunun temelini oluşturan bozukluklardır.

Açıklama : Kronik hastalıklar kısa süreli değil, uzun süreli veya kalıcı sorunlara neden olan bozukluklardır.

4. Aşağıdaki kronik hastalıklardan hangisinde etiketlenme riski daha yüksektir?

A) Kanser
B) Karaciğer kanseri
C) AIDS
D) Kronik böbrek yetmezliği
E) Serebrovasküler hastalıklar

Cevap : C) AIDS

Açıklama : AIDS, damgalanma ve sosyal dışlanma açısından kronik hastalıklar arasında en yüksek risk grubundadır.

5. Aşağıdakilerden hangisi kronik hastalıkların biyopsikososyal sonuçlarından değildir?

A) Bireyde psikososyal deformasyona neden olması.
B) Mortalite oranlarının artması.
C) Sağlık harcamalarında düşüş.
D) Aile işlevselliğinin bozulması.
E) Bireyde sosyal destek algısında zayıflama.

Cevap : C) Sağlık harcamalarında düşüş.

Açıklama : Kronik hastalıklar genellikle sağlık harcamalarını artırır.

6. Aşağıdakilerden hangisi kronik bir hastalık direkt sonucu yaşlılarda görülen biyopsikososyal sonuçlardan biri değildir?

A) Fiziksel deformasyon
B) Demans
C) Yalnızlık hissi
D) Ölüm kaygısı
E) Mental sorunlar

Cevap : B) Demans

Açıklama : Demans, kronik hastalıklardan ziyade yaşlanmaya bağlı bir nörodejeneratif durumdur.

7. Aşağıdakilerden hangisi kronik hastalığı olan çocukların karşılaştığı psikososyal sorunlardan biri değildir?

A) Okula uyum sorunu
B) Düşük akademik başarı
C) Akranlarla iletişim
D) Ölüm korkusu
E) Arkadaş çevresi oluşturmada güçlük

Cevap : D) Ölüm korkusu

Açıklama : Ölüm korkusu daha çok yetişkinlerde ve terminal dönem hastalarında görülmektedir.

8. Aşağıdakilerden hangisi yoksulluk ve kronik hastalıklar arasındaki ilişkiyi açıklamaz?

A) Yoksul ülkelerde kronik hastalıkların görülme riski, akut hastalıklarla aynı orandadır.
B) Kronik hastalıklar yoksul ülkelerde daha fazla görülür.
C) Yoksul ülkelerde kronik hastalıklar nedeniyle ölüm oranı daha fazladır.
D) Yoksul ülkelerde kronik hastalıkları önlemeye yönelik devlet harcamaları oranı azdır.
E) Yoksul ülkeler, küresel kronik hastalıklar yükünün büyük oranını taşımaktadır.

Cevap : A) Yoksul ülkelerde kronik hastalıkların görülme riski, akut hastalıklarla aynı orandadır.

Açıklama : Kronik hastalıklar genellikle akut hastalıklardan daha yüksek oranda görülür.

9. Kronik hastalıklar ve sosyal hizmet ilişkisi göz önüne alındığında aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Sosyal hizmet çalışmalarının temelinde kronik hastanın sosyal stresini azaltmaya yönelik çalışmalar vardır.
B) Sosyal hizmet çalışmaları, kronik hastanın baş etme gücünü arttırmaya odaklanır.
C) Tıbbi seçeneklere ulaşamayan kronik hastalar için toplum kaynaklarını harekete geçirir.
D) Tıbbi ekibin içinde yer alarak en etkili tıbbi tedavi seçenekler konusunda karar mekanizmasında etkin rol alırlar.
E) Grup çalışmaları yaparak kronik hastaların ortak sorunları konusunda farkındalıklarını arttırırlar.

Cevap : D) Tıbbi ekibin içinde yer alarak en etkili tıbbi tedavi seçenekler konusunda karar mekanizmasında etkin rol alırlar.

Açıklama : Sosyal hizmet uzmanları, tıbbi tedavi kararları değil, hastanın psiko-sosyal ihtiyaçlarına odaklanır.

10. Kronik Bakım Modeli’nin toplumsal kaynak alanı, aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

A) Hastanın kendi sağlık bakımında söz sahibi olması, katılımının sağlanması ve hastanın kendi hastalığının süreciyle ilgili karar mekanizmasında aktif rol alması.
B) Biyopsikososyal müdahale ekibinin oluşturulması, bu ekibin koordineli çalışması ve düzenli izlem çalışmalarının yapılması.
C) Toplum temelli hizmetlerin oluşturulması, yaygınlaştırılması ve hastanın bu kaynaklara erişiminin sağlanması.
D) Bakım hizmetlerinin planlanması, uygulanması ve düzenli olarak hizmetlerin ve müdahalelerin sonuçlarının değerlendirilmesi.
E) Hastalarla grup çalışmalarının yapılması, hastanın güçlenmesinin sağlanması.

Cevap : C) Toplum temelli hizmetlerin oluşturulması, yaygınlaştırılması ve hastanın bu kaynaklara erişiminin sağlanması.

Açıklama : Kronik Bakım Modeli, toplumsal kaynakların hasta için erişilebilir hâle getirilmesini vurgular.