Ata Aöf Tıbbi Sosyal Hizmet Ünite -3

Kronik Hastalıkların Psikososyal Etkileri

Kronik hastalıklar, bireyin normal biyolojik ve fizyolojik fonksiyonlarında kalıcı bozulmalara neden olan, uzun süreli ve düzenli tedavi gerektiren hastalıklardır. Kronik hastalıkların birey üzerindeki etkileri sadece biyolojik düzeyde değil, aynı zamanda psikolojik ve sosyal düzeyde de ortaya çıkmaktadır. Bu tür hastalıklarda psikolojik bozukluklar yaygındır ve toplumdaki bireylerin %11 ile %50’sini etkilemektedir. Kronik hastalığa sahip bireylerde ise bu oran çok daha yüksektir.

Psikolojik Bozukluklar

Kronik hastalıklarla birlikte bireylerde çeşitli psikolojik bozukluklar ortaya çıkabilir. Bu bozukluklar, hastalığın türüne ve şiddetine bağlı olarak farklılık gösterir. En yaygın görülen psikolojik problemler arasında stres, kaygı (anksiyete), depresyon, benlik saygısında azalma, intihar düşünceleri ve kendine zarar verme davranışları bulunmaktadır.

Psikolojik Stres

Kronik hastalıkların yol açtığı en yaygın sorunlardan biri psikolojik strestir. Endokrin sisteminin psikolojik stresi tetiklediği ve bu stresin bağışıklık sistemi üzerinde olumsuz etkiler yarattığı bilinmektedir. Stresin bağışıklık sistemi üzerindeki etkisi, depresyon, enfeksiyon hastalıkları, otoimmün hastalıklar, kardiyovasküler rahatsızlıklar ve kanser gibi hastalıklara yol açabilir.

Depresyon

Dünya Sağlık Örgütü, depresyonu fiziksel, duygusal ve ekonomik sorunlara neden olan bir rahatsızlık olarak tanımlar. Depresyon, kronik hastalıkların sıkça beraberinde getirdiği bir durumdur ve iki türde ele alınır: Birincil depresyon, bedensel bir hastalığa veya başka bir ruhsal bozukluğa bağlı olmadan ortaya çıkar; ikincil depresyon ise kronik hastalıkların veya diğer ruhsal sorunların bir sonucu olarak gelişir. Kronik hastalıkların seyri, bireyde biyolojik, psikolojik ve sosyal zorluklar yaratır; bu da depresyon gelişimine katkıda bulunabilir. Kanser, kardiyovasküler hastalıklar ve kronik böbrek yetmezliği gibi rahatsızlıklar depresif bozukluğa en yatkın hastalıklar arasındadır.

Kaygı (Anksiyete) Bozuklukları

Kaygı bozukluğu, yoğun korku ve endişe duygularıyla karakterizedir ve dünyada en sık rastlanan psikolojik bozukluklardan biridir. Panik bozukluk, fobik bozukluk, obsesif-kompulsif bozukluk ve travma sonrası stres bozukluğu gibi alt türleri vardır. Kronik hastalıkların yol açtığı belirsizlik ve ölüm riski, kaygı düzeyini artırabilir. Örneğin, kardiyovasküler hastalıklar ve kanser gibi yüksek ölüm riski taşıyan hastalıklar, bireylerde kaygı bozukluğunu tetikleyebilir.

Benlik Algısında Zayıflama

Benlik algısı, bireyin kendisini nasıl değerlendirdiğiyle ilgilidir. Kronik bir hastalığın getirdiği olumsuz durumlar, bireyin iş yaşamında gerileme, sosyal destek algısında azalma ve benlik algısında zayıflama gibi sonuçlar doğurabilir. Kronik hastalar, genellikle hastalığın yarattığı olumsuz etkiler nedeniyle beden imajlarını ve kendilerine duydukları saygıyı kaybetme riski altındadır.

İntihar Düşünceleri, Kendine Zarar Verme ve İntihar

İntihar, bireyin kendi hayatını isteyerek sonlandırması olarak tanımlanır ve intihar düşüncesi, kendine zarar verme davranışları ve intihar girişimi şeklinde farklı biçimlerde kendini gösterebilir. Kronik hastalıkların uzun süreli ve tedavisi zor olması, bireylerin umutsuzluk ve çaresizlik duygularını artırarak intihar riskini yükseltir. Özellikle terminal dönemde, hastanın yaşamsal fonksiyonlarının yavaşlamasıyla birlikte intihar düşüncelerinin yoğunlaştığı gözlemlenmektedir.

Sosyal Sorunlar

Aile Yaşamı

Kronik hastalıklar, yalnızca bireyi değil, aynı zamanda aile sistemini de etkileyen biyopsikososyal sorunlara neden olur. Ailede kronik bir hastalık mevcutsa, aile üyeleri arasındaki ilişkiler ve iletişim olumsuz etkilenebilir. Bu durum, ailede depresyon veya kaygı bozukluğu gibi psikolojik sorunların ortaya çıkmasına neden olabilir.

Sosyal Destek Sistemi ve Sosyal Destek Algısı

Sosyal destek, bireyin stresle başa çıkmasına, özgüven geliştirmesine ve yaşam kalitesini artırmasına katkı sağlayan biyopsikososyal ve ekonomik kaynaklardan oluşur. Kronik hastalar, sosyal destek sistemlerine büyük ihtiyaç duyarlar ve bu desteklerin varlığı, hastalığın seyrini olumlu yönde etkiler.

Sosyal İlişkilerde Bozulmalar

Kronik hastalıklar, bireyin sosyal ilişkilerini olumsuz etkileyebilir. Sosyal geri çekilme, aile ve arkadaş ilişkilerinde gerileme gibi durumlar, kronik hastalıkların yaygın sonuçları arasında yer alır. Yapılan çalışmalar, sosyal destek ağının güçlü olmasının bireyin başa çıkma becerilerini artırdığını ve hastalığın etkilerini azalttığını göstermektedir.

İş Yaşamı ve Ekonomik Sorunlar

Kronik hastalıklar, bireyin iş yaşamını olumsuz etkileyerek ekonomik sorunlara yol açabilir. Uzun süreli tedavi gören hastalar, işlerinden uzaklaşmak zorunda kalabilir ve hatta işlerini kaybedebilirler. Kronik böbrek yetmezliği veya kanser gibi hastalıklar, hastaların malulen emekli olmasına neden olabilir. Bu durum, hastaları yoksulluk riskiyle karşı karşıya bırakmaktadır. Yoksulluk ise tıbbi hizmetlere erişimi ve tedaviye devam etme olanağını sınırlayan önemli bir etkendir.

Normallik, Anormalik ve Etiketleme (Stigma)

Etiketleme, toplum normlarına uymayan davranışlar veya hastalıklar söz konusu olduğunda ortaya çıkar. Bazı hastalıklar toplumda daha fazla kabul görürken, bazıları ise dışlanma ve damgalanma (stigma) ile karşılaşabilir. Özellikle AIDS, epilepsi, belirli kanser türleri ve cinsel yolla bulaşan hastalıklar gibi durumlar, toplumda daha az kabul gören ve damgalanma riski taşıyan hastalıklardır.

Kronik Hastalarda Psikososyal Uyum

Kronik hastalar, tanı konulduktan itibaren hastalığın seyrine kadar çeşitli uyum aşamalarından geçerler. Bu aşamalar; şok veya inkâr, tepki, direnme ve uyum aşamaları olarak sıralanabilir. Hastalığını kabullenmeyen hasta, başlangıçta öfke ve kızgınlık duyguları yaşayabilir. Bu süreçte, aile ve sağlık personelinin empatik tutumu ve olumlu yaklaşımları, hastanın uyum sürecini kolaylaştırır. Bu noktada, sosyal çalışmacıların da hastanın ihtiyaç duyduğu tüm kaynakları harekete geçirmesi oldukça önemlidir.

1. Aşağıdakilerden hangisi kronik hastalıkların özelliklerinden değildir?

A) Bireyde biyolojik disfonksiyonlara neden olur.
B) Bireyde psikolojik disfonksiyonlara neden olur.
C) Yaşamın uzun bir süresini kapsar.
D) Yalnızca biyolojik değil, psikososyal rehabilitasyona ihtiyaç duyar.
E) Genç bireylerde, yaşlılara göre daha fazla görülür.

Cevap : E) Genç bireylerde, yaşlılara göre daha fazla görülür.

Açıklama : Kronik hastalıklar genellikle yaşlı bireylerde daha sık görülür.

2. Stresi aşağıdaki seçeneklerden hangisi en iyi tanımlar?

A) Stres, bireyin çevresiyle olan ilişkisinde kendi kapasitesini aşması ve bireyin çevresel uyaranlarla baş edememesi süreci olarak tanımlanmaktadır.
B) Stres, bireyin yeni bir duruma verdiği son tepkidir, bireyde psikosomatik belirtiler görülür.
C) Stres, depresyonun bir çeşididir. Kronik bir hastalıkta verilecek ilk duygusal tepkidir.
D) Stres, bireyin kendilik algısı düştüğünde ortaya çıkan psikolojik bir reaksiyondur.
E) Stres sınava giren bir bireyin, sınavın ilk dakikalarında yaşadığı olumsuz duygusal bir tepkidir.

Cevap : A) Stres, bireyin çevresiyle olan ilişkisinde kendi kapasitesini aşması ve bireyin çevresel uyaranlarla baş edememesi süreci olarak tanımlanmaktadır.

Açıklama : Stres, bireyin çevresel talepleri karşılayamaması sonucu ortaya çıkar.

3. Aşağıdakilerden hangisi stres duygusuyla ilgili doğru bir bilgi değildir?

A) Depresif hastaların ortalama %50-80 arası yoğun psikolojik stres yaşamaktadır.
B) Yoğun psikolojik stres yaşayan insanların kardiyovasküler hastalık geliştirme riskinin %50 oranında artmaktadır.
C) Stres unsuru, temel bazı kronik hastalıklarla direkt olarak ilişkilidir.
D) Stres yaşayan bireylerin bazı kanser türleri için ortalama 3.7 kat daha risklidir.
E) Kronik hastalıklar stresin indirekt sonucudur.

Cevap : E) Kronik hastalıklar stresin indirekt sonucudur.

Açıklama : Kronik hastalıklar, stresle ilişkili olabilir ancak yalnızca strese bağlı olarak ortaya çıkmaz.

4. Kronik bir hatalığın varlığı nedeniyle ortaya çıkan depresyon, depresyonun hangi sınıflandırmasıyla açıklanır?

A) I
B) II
C) III
D) IV
E) V

Cevap : B) II

Açıklama : Kronik hastalık kaynaklı depresyon genellikle tıbbi durumlara bağlı depresyon olarak sınıflandırılır.

5. Aşağıdakilerden hangisi kronik bir hastalık nedeniyle ortaya çıkan kaygı bozukluğunu en iyi açıklar?

A) Bireyin çalışma fonksiyonelliğinin zayıflaması kaygı duygusunu arttırabilir.
B) Uzun bir tedavi süreci gerektiren ve ölüm riskinin yüksek olduğu bu hastalıklarda kaygı bozuklukları yaşamaları riski artmaktadır.
C) Bireyin sosyal çevresiyle entegrasyonunun zayıflaması kaygı duygusuna neden olur.
D) Sosyal refah politikalarının zayıf olması hastanın kaygı duygusunu arttırmaktadır.
E) Aile ve sosyal destek mekanizmasının zayıflaması bireyin kaygı duygusunu arttırır.

Cevap : B) Uzun bir tedavi süreci gerektiren ve ölüm riskinin yüksek olduğu bu hastalıklarda kaygı bozuklukları yaşamaları riski artmaktadır.

Açıklama : Kronik hastalıklarda ölüm riski ve tedavi sürecinin uzunluğu, kaygı bozukluklarına yol açabilir.

6. Aşağıdakilerden hangisi, bireyin benlik algısıyla ilgili doğru bir bilgi değildir?

A) Benlik algısı, bireyin kendi başarılarını nasıl değerlendirdiğiyle ilgilidir.
B) Benlik algısı, bireyin beden imajını algılayış biçimiyle ilgilidir.
C) Benlik algısı, sosyal çevrenin bireyi nasıl değerlendirdiğiyle ilgilidir.
D) Benlik algısı, dış faktörlerin hastalığın seyrinin kontrolüyle ilgilidir.
E) Benlik algısı, bireyin kendini değerlendirme biçimidir.

Cevap : D) Benlik algısı, dış faktörlerin hastalığın seyrinin kontrolüyle ilgilidir.

Açıklama : Benlik algısı bireyin kendi öznel değerlendirmeleriyle ilgilidir, dış faktörlere dayalı değildir.

7. Aşağıdaki intihar fenomenleriyle ilgili açıklamalardan hangisi doğru değildir?

A) İntihar düşüncesi, bireyin intihar etmeye yönelik bilişsel değerlendirmeleridir.
B) İntihar davranışının temelde intihar düşüncesi, kendine zarar verme ve intihar girişimi olmak üzere üç fenotipi vardır.
C) İntihar girişimi, bireyin ölümü niyet ederek kendisine zarar vermesi olarak tanımlanmaktadır.
D) Kendine zarar verme davranışı, ölümcül olmayan ancak bireyin kendiliğine yönelik saldırgan davranışıdır.
E) İntihar girişimi, bireyin öfkesini kontrol edemeyerek benliğe yönelik hafif düzeyde saldırganlık hâlidir.

Cevap : E) İntihar girişimi, bireyin öfkesini kontrol edemeyerek benliğe yönelik hafif düzeyde saldırganlık hâlidir.

Açıklama : İntihar girişimi, bireyin ölümü niyet ederek kendine zarar vermesi anlamına gelir.

8. Aşağıdakilerden hangisi kronik hastaların psikolojik sorunlarından sayılmaz?

A) Depresyon
B) Kaygı bozuklukları
C) İntihar düşünceleri
D) Kişilik bozuklukları
E) Sosyal destek algısı

Cevap : E) Sosyal destek algısı

Açıklama : Sosyal destek algısı, psikolojik bir sorun değil, bireyin destek mekanizmasına dair algısını ifade eder.

9. Aşağıdaki hastalıklardan hangisi en çok etiketlenmeye maruz kalan hastalıklardandır?

A) Kanser
B) Kronik böbrek yetmezliği
C) AIDS
D) Serebravasküler Hastalıklar
E) Kardiyovasküler Hastalıklar

Cevap : C) AIDS

Açıklama : AIDS, damgalanma ve sosyal dışlanma açısından en yüksek risk taşıyan hastalıklardandır.

10. Kronik bir hastada ilk reaksiyon ne şekilde olur?

A) Hasta hastalığını kabullenir.
B) Hasta, hastalığına karşı olumlu tepkiler verir.
C) Hasta, hastalığı inkâr edebilir.
D) Hasta, yoğun iş temposuna ara verdiği için kendisini rahatlamış hisseder.
E) Hastanın sosyal işlevselliği düşer.

Cevap : C) Hasta, hastalığı inkâr edebilir.

Açıklama : Kronik hastalarda inkâr, sıklıkla görülen ilk psikolojik reaksiyonlardan biridir.