Ata Aöf Tıbbi Sosyal Hizmet Ünite -11

GİRİŞ

Kronik hastalıklar, fiziksel, ruhsal, sosyal ve ekonomik boyutlarıyla bireylerin hayatında kalıcı etkilere yol açan ve yaşam boyu tedavi gerektiren sağlık sorunlarıdır. Böbrek yetmezliği, Türkiye’de yaklaşık 60.000 bireyi ve ailelerini etkileyen, tedavisi zor kronik bir hastalıktır. Uygun böbrek bulunana kadar hastalar genellikle diyaliz tedavisine bağımlıdır. Bu süreçte hastalar;

• Fiziksel sorunlar (idrar yapamama, halsizlik, cinsel işlev kaybı vb.),
• Sosyal sorunlar (sosyal dışlanma, iş/okul hayatında problemler vb.),
• Ruhsal sorunlar (stres, depresyon, anksiyete vb.),
  ile karşı karşıya kalırlar.

KRONİK BÖBREK YETMEZLİĞİ VE TEDAVİSİ

Tedavi Yöntemleri
Kronik böbrek yetmezliği için üç temel tedavi yöntemi bulunmaktadır:

1. Periton Diyalizi: Karın bölgesine yerleştirilen bir kateter aracılığıyla yapılan tedavi. Daha az diyet kısıtlaması gerektirir ve özellikle çocuklar ve yaşlılar için uygun bir yöntemdir.
2. Hemodiyaliz: Kanın bir makine yardımıyla temizlenmesi. Kan dolaşımından atıkların uzaklaştırılmasını ve sıvı dengesinin düzenlenmesini sağlar.
3. Böbrek Nakli: Kalıcı bir çözüm sunan yöntemdir, ancak uygun böbrek bulma süreci uzun ve zorlu olabilir.

KRONİK BÖBREK YETMEZLİĞİNİN PSİKOSOSYAL ETKİLERİ

Diyaliz Sürecinin Psikososyal Aşamaları (Abram, 1979)

1. Diyaliz Öncesi Dönem: Ölüm korkusu ve umutsuzluk hâkimdir.
2. Anksiyete Dönemi: Diyaliz tedavisine başlanmasıyla coşku ve kaygı bir aradadır.
3. Hayata Dönüş Dönemi: Diyalize alışma süreci, bağımlılık ve uyum sorunlarını içerir.
4. Normale Dönüş Dönemi: Hasta, hastalığı kabul eder ve geleceğe yönelik umutlar geliştirir.

Psikososyal Uyum Sorunları
Tedavi sürecinde hastaların karşılaştığı psikososyal sorunlar şunlardır:

• Rol ve sorumluluk kaybı.
• Sosyal dışlanma ve damgalanma.
• Aile içi ilişkilerde çatışmalar ve ekonomik yükler.
• Bağımlılık-bağımsızlık çatışmaları.

Sosyodemografik ve Psikososyal Faktörler
Tedavi sürecine uyumu etkileyen faktörler arasında; yaş, eğitim düzeyi, sosyal destek eksikliği, depresyon, mali kaygılar ve tedaviyle ilgili korkular yer almaktadır.

NEFROLOJİK SOSYAL HİZMET

Nefrolojik sosyal hizmetin amacı, hasta ve ailelerin psikososyal uyumunu artırmak ve yaşam kalitesini iyileştirmektir. Bu alandaki sosyal hizmet uzmanları, hasta ve ailelerine destek sağlamak için multidisipliner bir yaklaşım benimser.

Nefrolojik Sosyal Hizmetin Kapsamı

• Hastaların psikososyal ihtiyaçlarını belirlemek.
• Tedavi rejimine uyumlarını sağlamak.
• Ailelerin hastalıkla baş etme kapasitesini artırmak.
• Eğitim ve savunuculuk faaliyetleri yürütmek.

Sosyal Hizmet Uzmanlarının Rolleri

• İlk değerlendirme ve süreç içinde hastanın sosyal durumunun incelenmesi.
• Psikososyal danışmanlık ve destekleyici hizmetler sağlanması.
• Hasta ve ailelerine bilgilendirme ve yönlendirme yapılması.
• Kriz müdahalesi ve taburculuk planlaması.
• Ekip içinde koordinasyon sağlayarak diğer meslek elemanlarıyla iş birliği yapmak.

TÜRKİYE’DEKİ YASAL DURUM

• 1995 Yönetmeliği: 10’dan fazla cihaz bulunan diyaliz merkezlerinde bir sosyal hizmet uzmanı bulundurulması zorunlu kılınmıştır.
• 2012 Yönetmeliği: Sosyal hizmet uzmanı istihdamı isteğe bağlı bırakılmış, bu da özel merkezlerde sosyal hizmet uzmanı bulundurulmasını zorlaştırmıştır.

NEFROLOJİK SOSYAL HİZMETİN ETKİLERİ

Araştırmalar, nefrolojik sosyal hizmet müdahalelerinin aşağıdaki olumlu sonuçları sağladığını göstermektedir:

• Diyet ve tedaviye uyumun artırılması.
• Hastaların fiziksel ve psikolojik iyilik hâllerinin desteklenmesi.
• Ailelerin sosyal destek mekanizmalarının güçlendirilmesi.
• Depresyon ve anksiyete düzeylerinin azaltılması.
• Hastaların yaşam kalitesinin artırılması ve tedavi sürecine etkin katılımlarının sağlanması.

Nefrolojik Sosyal Hizmet Uygulamaları
Hasta ve ailelerinin yaşadığı psikososyal sorunlara yönelik savunuculuk, eğitim, danışmanlık ve grup çalışmaları düzenlenmesi nefrolojik sosyal hizmet uzmanlarının öncelikli görevleri arasındadır.

11. Ünite: Nefrolojik Sosyal Hizmet

1. Kronik böbrek yetmezliği Türkiye’de yaklaşık kaç hastada görülen bir hastalıktır?

a) 600
b) 6.000
c) 60.000
d) 600.000
e) 6.000.000

Cevap: c) 60.000

Açıklama: Türkiye’de kronik böbrek yetmezliği yaygın bir hastalıktır ve yaklaşık 60.000 hastada görülmektedir.

2. Hastanın karın bölgesine yerleştirilen bir tüp aracılığıyla hasta tarafından istediği ortamda günde üç ya da dört kez ikişer litrelik solüsyonların uygulanmasıyla gerçekleştirilen diyaliz tedavisine ne ad verilmektedir?

a) Hemodiyaliz
b) Periton diyalizi
c) Ultrason diyalizi
d) Solüsyon diyalizi
e) Sürekli diyaliz

Cevap: b) Periton diyalizi

Açıklama: Periton diyalizi, karın zarını filtre olarak kullanarak yapılan bir diyaliz tedavisidir.

3. Abram’ın diyaliz tedavisine yönelik ifade ettiği dönemlerle ilgili olarak aşağıda verilen ifadelerden hangisi yanlıştır?

a) Birinci dönem, diyaliz öncesi dönem olup bu dönemdeki hastalar genellikle yoğun ölüm korkusu ve umutsuzluk içindedirler.
b) Diyaliz tedavisine başlanan ikinci dönem anksiyete dönemi olarak adlandırılabilir.
c) Diyaliz tedavisine başlandıktan altı ay sonraya denk gelen üçüncü dönem hayata dönüş dönemidir.
d) Üçüncü dönem kısıtlanmışlık duygusu, uyum sorunları ve bağımsızlık çatışmalarını içerirken üç ile on iki ay devam edebilir.
e) Dördüncü dönemde hasta hastalığın ve tedavi sürecinin izin verdiği ölçüde hayata ve eski ilgi alanlarına dönmüştür.

Cevap: c) Diyaliz tedavisine başlandıktan altı ay sonraya denk gelen üçüncü dönem hayata dönüş dönemidir.

Açıklama: Üçüncü dönem kısıtlanmışlık ve uyum sorunları dönemidir, hayata dönüş dönemi değildir.

4. Aşağıdakilerden hangisi hastaların hastalık ve tedaviye uyumunu olumsuz olarak etkileyen psikososyal faktörlerden biri değildir?

a) Depresyon ve anksiyete
b) Doktor – hasta uyumsuzluğu
c) Hastanın algı, inanç ve tutumları
d) Tedavinin yan etkileriyle ilgili endişe ve korkular
e) Diğer insanlara bağımlılık ya da hastalığın inkârı

Cevap: b) Doktor – hasta uyumsuzluğu

Açıklama: Doktor-hasta uyumu genel olarak tedavi sürecini olumlu etkiler. Diğer seçenekler uyumu olumsuz etkileyen faktörlerdir.

5. Aşağıdakilerden hangisi kronik böbrek yetmezliğinin aile üzerindeki etkilerinden biri değildir?

a) Aile içi rol değişimi
b) Ekonomik sorunlar
c) Bilinmezlik korkusu
d) Hastaya yönelik artan sosyal destek
e) Hastaya yönelik yetersiz veya aşırı ilgi

Cevap: d) Hastaya yönelik artan sosyal destek

Açıklama: Artan sosyal destek olumlu bir etki olup, aile üzerindeki olumsuz etkiler arasında yer almaz.

6. Aşağıdakilerden hangisi aile üyelerinin kronik böbrek yetmezliği nedeniyle yaşanan sorunlarla baş etmede kullandıkları olumlu stratejilerden biri değildir?

a) Ağlama
b) Duygularını aile üyeleri, yakın arkadaş ve akrabalarıyla paylaşma
c) Hastaya aşırı anlayışlı davranma ve bu nedenle hastada regresyon davranışı geliştirme
d) Yaşananların olumlu yönlerini görme
e) Tinsel pratikler

Cevap: c) Hastaya aşırı anlayışlı davranma ve bu nedenle hastada regresyon davranışı geliştirme

Açıklama: Aşırı anlayışlı davranma, hastada regresyon gibi olumsuz etkiler yaratabilir ve olumlu bir strateji değildir.

7. Aşağıdakilerden hangisi nefroloji alanında görev yapan sosyal hizmet uzmanlarının birlikte çalıştığı ekibin üyelerinden biri değildir?

a) Nefrolog
b) Eczacı
c) Hemşire
d) Diyetisyen
e) Psikolog

Cevap: b) Eczacı

Açıklama: Sosyal hizmet uzmanları genellikle eczacılarla doğrudan çalışmaz. Nefrolog, hemşire, diyetisyen ve psikolog ekibin parçasıdır.

8. Aşağıdakilerden hangisi nefrolojik sosyal hizmet uzmanının sahip olması gereken özelliklerden biri değildir?

a) Bütçeleme becerisi
b) Ekip çalışması çerçevesinde çalışma becerisi
c) Hastalar, aileler, tedavi ekibi ve toplumdaki mevcut sistemlere yönelik sosyal hizmet müdahalesini tasarlama becerisi
d) Kanıta dayalı sosyal hizmet bilgi ve becerisi
e) Biyopsikososyal bakış açısı

Cevap: a) Bütçeleme becerisi

Açıklama: Sosyal hizmet uzmanının temel görevi bütçeleme değil, psikososyal destek ve müdahale planlamaktır.

9. İdeal olarak tam zamanlı olarak görev yapan her bir nefrolojik sosyal hizmet uzmanı başına düşmesi gereken hasta sayısı kaçtır?

a) 25
b) 50
c) 75
d) 100
e) 125

Cevap: c) 75

Açıklama: İdeal hasta başına düşen sosyal hizmet uzmanı oranı 75’tir.

10. Günümüzde Türkiye’de özel diyaliz merkezlerinde görevlendirilecek sosyal hizmet uzmanlarıyla ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

a) Özel diyaliz merkezlerinde tam zamanlı bir sosyal hizmet uzmanının çalıştırılması zorunludur.
b) Özel diyaliz merkezlerinde tam zamanlı bir sosyal hizmet uzmanının çalıştırılması zorunlu olmasa da söz konusu merkezlerin herhangi bir sosyal hizmet uzmanından danışmanlık alması gerekmektedir.
c) Özel diyaliz merkezlerinde yarı zamanlı bir sosyal hizmet uzmanının çalıştırılması zorunludur.
d) Sosyal hizmet uzmanlarını özel diyaliz merkezlerinde çalıştırılması mümkün değildir.
e) Özel diyaliz merkezlerinde sosyal hizmet uzmanının çalıştırılması merkez sahiplerinin inisiyatifine bırakılmıştır.

Cevap: e) Özel diyaliz merkezlerinde sosyal hizmet uzmanının çalıştırılması merkez sahiplerinin inisiyatifine bırakılmıştır.

Açıklama: Türkiye’de özel diyaliz merkezlerinde sosyal hizmet uzmanı çalıştırma zorunluluğu bulunmamaktadır.