Türk Anayasa Düzeni 2024-2025 Final Soruları

1982 Anayasası’na Genel Bakış: Esaslar ve 2017 Değişiklikleriyle Gelen Yenilikler

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, devletin temel yapısını, işleyişini ve birey-devlet ilişkilerini düzenleyen en üst normdur. 1982 Anayasası, yürürlüğe girdiği tarihten itibaren birçok değişikliğe uğramış, özellikle 2017 Anayasa değişikliği, yürütme ve yasama arasındaki ilişkileri dönüştürmüştür. Bu makalede, anayasanın temel esasları, birey hakları ve devletin organlarının işleyişine dair bilgiler detaylı şekilde ele alınmıştır. Makale sonunda, öğrenciler anayasa hukuku sınavlarında karşılaşabilecekleri soruları çözebilecek bilgiye ulaşacaktır.

1. Anayasanın Değiştirilemez Hükümleri

1982 Anayasası’nın ilk üç maddesi değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif dahi edilemez. Bu durum, anayasanın “katı” bir karaktere sahip olduğunun göstergesidir. İlk üç maddede, devletin şekli (cumhuriyet), temel nitelikleri (laiklik, sosyal hukuk devleti, demokrasi) ve bölünmez bütünlüğü düzenlenmiştir. Bu hükümlerin koruma altına alınması, anayasal sistemin temelini oluşturan ilkelerin sürekliliğini sağlar.

2. Temel Hak ve Özgürlükler

Temel hak ve özgürlükler, 1982 Anayasası’nda geniş bir şekilde düzenlenmiştir. Haklar kişisel, sosyal, ekonomik ve siyasi olmak üzere kategorilere ayrılmıştır. Öne çıkan maddeler:

• Konut Dokunulmazlığı (Madde 21): Konut hakkı olarak adlandırılmamakla birlikte, bireylerin konutlarına izinsiz girilmesini önler.
• Mülkiyet Hakkı (Madde 35): Herkesin mal edinme hakkı tanınmıştır, ancak kamu yararı amacıyla sınırlandırılabilir.
• Dilekçe Hakkı (Madde 74): Türkiye’de ikamet eden yabancılar da karşılıklılık ilkesi çerçevesinde bu haktan yararlanabilir.

Hak ve özgürlüklerin sınırlandırılması, Anayasa’nın 13. maddesinde belirtilen ilkelere dayanmalıdır. Bu sınırlandırmalar:

• Hakkın özüne dokunmamalıdır.
• Demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun olmalıdır.
• Anayasanın sözüne ve ruhuna aykırı olamaz.

3. Yasama ve Yasama Yetkisinin Kullanımı

Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM), yasama yetkisini doğrudan ve asli bir şekilde kullanır. Bu yetki devredilemez. TBMM’nin kanun yapma sürecinde Cumhurbaşkanının yasaları geri gönderme yetkisi bulunmaktadır. Ancak, TBMM üye tam sayısının salt çoğunluğuyla aynı yasayı yeniden kabul ederse, Cumhurbaşkanının yasayı yayımlaması zorunludur.

TBMM’nin diğer önemli görevleri arasında genel af ilanı (360 milletvekilinin kabul oyu gereklidir), milletvekili dokunulmazlığını kaldırma ve Anayasa değişikliklerini kabul etme yer alır.

4. Yürütme Yetkisi ve Cumhurbaşkanlığı Sistemi

2017 Anayasa değişikliği ile yürütme yetkisi tamamen Cumhurbaşkanına devredilmiş, parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’ne geçiş yapılmıştır. Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ile bakanlıkların görev ve yetkileri düzenlenebilir. Cumhurbaşkanı ayrıca:

• Yasaları yayımlamak,
• Bakan ve yardımcılarını atamak,
• Milli Güvenlik Kurulu’na başkanlık etmek gibi yetkilere sahiptir.

Ancak Cumhurbaşkanı, Anayasa değişikliği yapamaz ve Anayasa Mahkemesi başkanını seçemez. Bu yetkiler TBMM ve ilgili organlara aittir.

5. Anayasa Mahkemesi ve Denetim Yetkisi

Anayasa Mahkemesi, anayasal düzenin korunmasında kilit bir role sahiptir. Görevleri arasında:

• Kanunların Anayasa’ya uygunluk denetimi,
• Siyasi partilerin mali denetimi ve kapatma davalarına bakma,
• Bakanları Yüce Divan sıfatıyla yargılama yer alır.

Ancak, uluslararası antlaşmalar, Anayasa Mahkemesi’nin denetim yetkisi dışında bırakılmıştır. Bu antlaşmalar, onaylanarak yürürlüğe girdiği andan itibaren bağlayıcıdır.

6. Milletvekilliği ve TBMM Çalışmaları

Milletvekilliği düşme nedenleri arasında:

• İstifa,
• Kesinleşmiş bir mahkeme kararı ile kısıtlanma,
• Meclis çalışmalarına özürsüz şekilde 5 birleşim günü katılmama yer alır.

TBMM Başkanlık seçimlerinde parti gruplarının aday göstermesi yasaktır. Seçimler bireysel başvurular ile gerçekleştirilir ve dört tura kadar çıkabilir.

Sonuç

1982 Anayasası, Türkiye Cumhuriyeti’nin demokratik, laik ve sosyal hukuk devleti ilkelerini güvence altına alırken, birey hak ve özgürlüklerine de kapsamlı yer vermiştir. 2017 değişiklikleri ile güçlenen Cumhurbaşkanlığı yetkileri, yasama ve yürütme arasındaki dengeyi değiştirmiştir. Anayasa Mahkemesi ve TBMM’nin denetim ve yasama yetkileri, anayasal düzenin sürekliliğini sağlamaya yönelik mekanizmalar olarak öne çıkar. Bu bilgiler ışığında, öğrenciler anayasa hukuku sınavlarında karşılaşabilecekleri soruları çözebilecek düzeyde bir bilgi birikimine sahip olacaktır.

1) Cumhurbaşkanının, TBMM’ye bir yasayı bir kez daha görüşülmek üzere geri göndermesinden sonra söz konusu yasanın TBMM tarafından üye tam sayısının salt çoğunluğu ile kabul edilmesi durumunda, Cumhurbaşkanının ne yapması gerekir?

A) Yasayı yayımlaması gerekir.
B) Yasayı halkoyuna sunması gerekir.
C) Yasayı yayımlamadan önce Anayasa Mahkemesine götürmesi gerekir.
D) Yasanın uygun bulmadığı maddelerini iptal etmesi gerekir.
E) Yasanın uygun bulmadığı maddelerini yeniden TBMM’ye geri göndermesi, uygun bulduğu maddelerini yayımlaması gerekir.

Cevap : A) Yasayı yayımlaması gerekir.

Açıklama : 1982 Anayasası’na göre, Cumhurbaşkanınca bir kez daha görüşülmek üzere Meclise geri gönderilen bir yasa, TBMM tarafından üye tam sayısının salt çoğunluğuyla aynen kabul edilirse Cumhurbaşkanının yasayı yayımlaması zorunludur.

2) Aşağıdakilerden hangisi 1982 Anayasası’nda kişi hak ve ödevleri arasında düzenlenmemiştir?

A) Özel hayatın gizliliği
B) Haberleşme hürriyeti
C) Konut hakkı
D) Dernek kurma hürriyeti
E) Mülkiyet hakkı

Cevap : C) Konut hakkı

Açıklama : Anayasa’da “konut dokunulmazlığı” düzenlenmiştir ancak “konut hakkı” ibaresi kişi hak ve ödevleri bölümünde doğrudan yer almaz. Diğerleri Anayasa’da açıkça yer alan haklardır.

3) 1982 Anayasası 2017 değişikliğine göre bakanlıkların yetkilerinin düzenlenmesi aşağıdakilerden hangisiyle olur?

A) Bakanlık genelgesi
B) Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi
C) Yönetmelik
D) Parlamento Kararı
E) Genelge

Cevap : B) Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi

Açıklama : 2017 Anayasa değişikliği sonrasında bakanlıkların kuruluşu, görev ve yetkileri Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri ile düzenlenmektedir.

4) Meclis çalışmalarına özürsüz veya izinsiz olarak bir ay içinde toplam kaç birleşim günü katılmayan milletvekilinin, milletvekilliğinin düşürülmesine karar verilebilir?

A) 2 birleşim
B) 10 birleşim
C) 7 birleşim
D) 3 birleşim
E) 5 birleşim

Cevap : E) 5 birleşim

Açıklama : 1982 Anayasası ve TBMM İçtüzüğü’nde, bir ay içinde beş birleşime (özürsüz-izinsiz) katılmayan milletvekilinin, Genel Kurul kararıyla milletvekilliğinin düşürülmesi öngörülmektedir.

5) Hâkimler ve Savcılar Kurulu’nun başkanı kimdir?

A) Adalet Bakanı
B) Adalet Bakanı Yardımcısı
C) Anayasa Mahkemesi Başkanı
D) Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı
E) Cumhurbaşkanı

Cevap : A) Adalet Bakanı

Açıklama : 2017 değişikliğiyle düzenlenen HSK (Hâkimler ve Savcılar Kurulu) başkanı, Adalet Bakanıdır; Bakan Yardımcısı da doğal üyesi ve başkanvekilidir.

6) Aşağıdakilerden hangisi Anayasa Mahkemesinin görevlerinden biri değildir?

A) Bakanları, görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Yüce Divan sıfatıyla yargılamak
B) Milletvekillerinin dokunulmazlıklarını kaldırmak
C) Siyasi partilerin mali denetimini yapmak
D) Uyuşmazlık Mahkemesi’ne başkanlık edecek üyeyi kendi üyeleri arasından görevlendirmek
E) Siyasi partilerin kapatılması hakkındaki davalara bakmak

Cevap : B) Milletvekillerinin dokunulmazlıklarını kaldırmak

Açıklama : Milletvekillerinin dokunulmazlığını kaldırma yetkisi TBMM’ye aittir. Anayasa Mahkemesi ise bakanları, Cumhurbaşkanını vb. Yüce Divan sıfatıyla yargılama; siyasi parti kapatma ve mali denetim gibi görevleri üstlenir.

7) 1946 Seçimlerinde uygulanan seçim ilkesi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Servete bağlı oy
B) Gizli oy – açık sayım
C) Çift turlu seçim
D) Açık oy – gizli sayım
E) Çift dereceli seçim

Cevap : D) Açık oy – gizli sayım

Açıklama : 1946 seçimlerinde “açık oy – gizli sayım” ilkesi uygulanmış, bu yöntem büyük eleştirilere konu olmuştur. 1950’den itibaren “gizli oy – açık sayım” esası uygulanmaya başlanmıştır.

8) 1982 Anayasası 2017 değişikliğine göre Hâkimler ve Savcılar Kurulu kaç üyeden oluşur?

A) 27 asıl ve 10 yedek üyeden
B) 13 asıl üye, yedek üye yoktur
C) 20 asıl ve 12 yedek üyeden
D) 24 asıl ve 12 yedek üyeden
E) 27 asıl ve 12 yedek üyeden

Cevap : B) 13 asıl üye, yedek üye yoktur

Açıklama : 2017 Anayasa değişikliği sonrasında HSK, 13 asıl üyeden oluşmaktadır; yedek üyelik kaldırılmıştır. Başkanlığını Adalet Bakanı yapar.

9) Aşağıdaki durumlardan hangisinde milletvekilliği TBMM Genel Kurulu kararıyla düşer?

A) Milletvekili hakkında verilen kısıtlama kararının kesinleşmesi
B) Milletvekilinin istifa etmesi
C) Milletvekilinin Cumhurbaşkanı seçilmesi
D) Kişinin milletvekili seçilmeye engel oluşturacak bir suçtan hüküm giymesi
E) Kişinin hileyle milletvekili seçildiğinin sonradan anlaşılması

Cevap : B) Milletvekilinin istifa etmesi

Açıklama : Milletvekilliğinin düşmesi TBMM Genel Kurulu kararıyla gerçekleşir. İstifa eden vekil hakkında Genel Kurul, durumu onaylayarak düşme kararı verir. Diğer seçenekler Anayasa’da ayrıca düzenlenmiş olup bazılarında ek yargı veya idari süreçler söz konusudur.

10) Aşağıdakilerden hangisi Anayasa’ya uygunluk denetiminin kapsamına girmez?

A) TBMM içtüzüğü
B) Anayasa değişiklikleri
C) Milletlerarası antlaşmalar
D) Cumhurbaşkanlığı kararnameleri
E) Kanunlar

Cevap : C) Milletlerarası antlaşmalar

Açıklama : Anayasa’ya göre TBMM içtüzüğü, kanunlar, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ve Anayasa değişiklikleri (şekil bakımından) Anayasa Mahkemesinin denetimine tabidir. Onaylanmış uluslararası antlaşmalar ise AYM’nin denetimi dışında bırakılmıştır.

11) Karşılıklı olmak şartıyla Türkiye’de ikamet eden yabancıların da kullanabildiği siyasi hak aşağıdaki seçeneklerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?

A) Dilekçe hakkı
B) Çalışma özgürlüğü
C) Siyasi parti kurma özgürlüğü
D) Hak arama ve ispat hakkı
E) Mülkiyet hakkı

Cevap : A) Dilekçe hakkı

Açıklama : Anayasa’da yabancılar, karşılıklılık şartına bağlı olarak dilekçe hakkından yararlanabilirler. Siyasi parti kurma hakkı veya seçme-seçilme hakkı genellikle vatandaşlara tanınan yetkilerdir.

12) Aşağıdakilerden hangisi Cumhurbaşkanının görev ve yetkilerinden değildir?

A) Bakanların kurulmasına, kaldırılmasına kararnameler ile karar vermek
B) Kanunları Resmi Gazete’de yayımlamak
C) TBMM’yi gerektiğinde toplantıya çağırmak
D) Anayasa Mahkemesi başkanını seçmek
E) TBMM seçimlerinin yenilenmesine karar vermek

Cevap : D) Anayasa Mahkemesi başkanını seçmek

Açıklama : Anayasa Mahkemesi başkanını, Mahkeme üyeleri kendi aralarından seçer. Cumhurbaşkanı bazı üyeleri atayabilir, ancak başkanı seçme yetkisine sahip değildir.

13) Anayasa Mahkemesinde iptal davası açılmasıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) TBMM üye tam sayısının en az 1/5’i tutarındaki üyeler Anayasa Mahkemesine dava açabilir.
B) En çok üyeye sahip iki siyasi parti grubu da iptal davası açma hakkına sahiptir.
C) İptal davası açma süresi iptali istenen kuralın Resmî Gazete’de yayımlanmasından 60 gün sonra düşer.
D) Kanunun yayımlandığı tarihten itibaren 10 gün geçtikten sonra şekil bozukluğuna dayalı iptal davası açılamaz.
E) Parti genel başkanları doğrudan iptal davası açmaya yetkilidirler.

Cevap : E) Parti genel başkanları doğrudan iptal davası açmaya yetkilidirler.

Açıklama : ??

14) 1982 Anayasasının ilk 3 maddesinin değiştirilemeyecek olması anayasanın hangi özelliğinin bir göstergesidir?

A) Katı/sert
B) Kazuistik
C) Yumuşak
D) Demokratik
E) Laik

Cevap : A) Katı/sert

Açıklama : İlk üç maddenin değiştirilemezliği, Anayasa’nın “katı” (sert) karakterini gösterir. Devletin şekli, Cumhuriyetin nitelikleri gibi temel unsurların değişmesi teklif dahi edilemez.

15) Yasama organının bir konuyu araya başka bir işlem girmeksizin düzenlemesine ne denir?

A) Yöntemsel bağımsızlık
B) Yasama yetkisinin devredilmezliği
C) Yasama yetkisinin genelliği
D) Yasama yetkisinin ilk-elliği (asilliği)
E) Yasama yetkisinin bağımsızlığı

Cevap : D) Yasama yetkisinin ilk-elliği (asilliği)

Açıklama : “Yasama yetkisinin asilliği (ilk-ellik)” kavramı, TBMM’nin doğrudan ve asli düzenleme yapabilmesini ifade eder. Yürütme organının araya girmesi veya başka bir işlem olmadan konunun kanunla düzenlenmesi, bu niteliğin yansımasıdır.

16) Aşağıdakilerden hangisi 1982 Anayasası uyarınca, temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasında dikkate alınacak ölçütlerden biri değildir?

A) Sınırlama ancak Anayasanın ilgili maddelerinde öngörülmüş özel nedenlere dayanabilir.
B) Sınırlama hakkın özüne dokunmamalı ve demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun olmalıdır.
C) Sınırlama parlamento kararı ile yapılmalıdır.
D) Sınırlama başvurulan araç, amacı gerçekleştirmeye elverişli olmalıdır.
E) Sınırlama Anayasanın sözüne ve ruhuna uygun olmalıdır.

Cevap : C) Sınırlama parlamento kararı ile yapılmalıdır.

Açıklama : Temel hak ve hürriyetlerin sınırlandırılması kanunla olmalıdır ve Anayasada yer alan özel nedenlerle gerekçelendirilmelidir. “Parlamento kararı” şekli, Anayasal ölçütler arasında yer almaz; kanun normu veya Anayasa hükmü gerekir.

17) TBMM Başkanının seçimiyle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) TBMM Başkanlığı için bir yasama döneminde iki seçim yapılır.
B) Seçilecek kişinin milletvekili olması zorunludur.
C) TBMM’de oylama en çok dört turlu olabilir.
D) Yapılacak seçimde; siyasi parti grupları Başkanlık için aday gösterebilirler.
E) Başkan seçimi TBMM’de gizli oyla yapılır.

Cevap : D) Yapılacak seçimde; siyasi parti grupları Başkanlık için aday gösterebilirler.

Açıklama : TBMM İçtüzüğüne göre parti grupları TBMM Başkanı adayı gösteremez; adaylar ancak bireysel başvuru ile belirlenir. Bir yasama döneminde iki kez Başkanlık seçimi yapılır (ilk 2 yıl, kalan 3 yıl için).

18) 1982 Anayasası’na göre TBMM, genel af ilanına en az kaç milletvekilinin kabul oyu ile karar verebilir?

A) 276
B) 139
C) 360
D) 184
E) 367

Cevap : C) 360

Açıklama : Genel veya özel af ilanı için TBMM üye tam sayısının beşte üç çoğunluğu (360) aranır. Bu, nitelikli çoğunluk gerektiren konulardan biridir.

19) Aşağıdakilerden hangisi 1982 Anayasası’na göre Cumhurbaşkanının görev ve yetkilerinden biri değildir?

A) Cumhurbaşkanı yardımcılarını atamak
B) Yasaları tekrar görüşülmek üzere meclise geri göndermek
C) Bakanları atamak
D) Millî Güvenlik Kurulu’na başkanlık etmek
E) Anayasayı değiştirmek

Cevap : E) Anayasayı değiştirmek

Açıklama : Anayasayı değiştirme yetkisi TBMM’ye aittir. Cumhurbaşkanı, meclise geri gönderme, bakan ve yardımcı atama, MGK’ya başkanlık etme yetkilerine sahiptir ancak tek başına Anayasayı değiştiremez.

20) Yasama sorumsuzluğu ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

A) Yasama sorumsuzluğunun TBMM kararıyla kaldırılması mümkündür.
B) Yasama sorumsuzluğu yalnızca kişinin milletvekilliği yaptığı süreyi kapsar.
C) Yasama sorumsuzluğu yalnızca bakanlar için geçerlidir.
D) Milletvekillerinin suç işledikleri iddiasıyla tutulmalarını engelleyen dokunulmazlık türüdür.
E) Milletvekillerinin TBMM çalışmaları sırasında dile getirdikleri düşünce açıklamalarından dolayı haklarında dava açılmasını engelleyen dokunulmazlık türüdür.

Cevap : E) Milletvekillerinin TBMM çalışmaları sırasında dile getirdikleri düşünce açıklamalarından dolayı haklarında dava açılmasını engelleyen dokunulmazlık türüdür.

Açıklama : Yasama sorumsuzluğu, bir vekilin Meclis çalışmaları sırasında sarf ettiği sözler ve verdiği oylar nedeniyle süresiz şekilde cezai takibat yapılamamasını ifade eder. Dokunulmazlık ise suç isnadına (özellikle görev dışı fiillere) karşı korumayı anlatır.