HUK124U Bilişim Hukuku Ünite -8

1) İnternete Erişim Hakkı: Modern Bir Temel Hak

Günümüzde internet, ifade özgürlüğünün, bilgi edinme hakkının ve toplumsal etkileşimin önemli bir aracı haline gelmiştir. Birleşmiş Milletler’in çeşitli raporlarında, “internete erişim hakkının” insan haklarının kullanımında kritik önem taşıdığı vurgulanmıştır. Bu yaklaşım, “üçüncü kuşak haklar” arasında sayılabilen dayanışma hakları bağlamında interneti demokratik topluma erişim için temel bir kamusal hizmet olarak konumlandırır.

2) Üç ve Dördüncü Kuşak Haklar Teorisi

Karel Vasak, insan haklarını üç kuşak şeklinde tasnif etmiştir. Buna göre:

• Birinci kuşak haklar: Kişisel ve siyasal haklar (yaşam hakkı, ifade özgürlüğü vb.).
• İkinci kuşak haklar: Sosyal ve ekonomik haklar (eğitim, sağlık, çalışma hakları vb.).
• Üçüncü kuşak haklar: Dayanışma hakları (çevre hakkı, kalkınma hakkı, internete erişim hakkı vb.).

Teknolojik dönüşüm sonucu, literatürde dördüncü kuşak haklar diye anılan yeni bir kuşaktan bahsedilmeye başlanmıştır. Kişisel verilerin korunması, yapay zekâ etiği, genetik verilerin işlenmesi gibi yeni meseleler, “insan onurunu korumak” adına dördüncü kuşak haklar arasında sayılmaktadır.

3) Unutulma Hakkı ve Kişisel Verilerin Korunması

Unutulma hakkı, dijital mecrada yer alan kişisel verilerin belirli koşullar altında kaldırılmasını, en azından arama motoru sonuçlarından çıkarılmasını öngörmektedir. Bu hak, dördüncü kuşak haklar içinde önemli bir yer tutar. ABAD’ın Google Spain/Costeja kararıyla tanınan bu hak, 2016/679/EU sayılı GDPR’ın 17. maddesinde “right to be forgotten” başlığı altında düzenlenmiştir. Kullanıcılar, belirli hallerde verilerinin silinmesini talep edebilir ve veri sorumlularının (örneğin, arama motoru işletmecilerinin) bu talebe uyma yükümlülüğü bulunur.

4) Unutulma Hakkının Ulusal Hukuklara Yansımaları

Türkiye’de unutulma hakkına ilişkin spesifik bir düzenleme yoktur. Ancak 5651 sayılı Kanun’un 9. maddesinde içeriğin çıkartılması mekanizması, unutulma hakkına benzer bir koruma sağlar. Ayrıca Anayasa Mahkemesi (AYM) ve Yargıtay Hukuk Genel Kurulu (HGK) kararlarında, kişilik haklarının korunması kapsamında “unutulma hakkı” benimsenmiştir. Özellikle AYM, anayasal temeli Anayasa’nın 20. maddesi (kişisel verilerin korunması hakkı) ve 17. maddesi (maddi ve manevi varlığı koruma hakkı) üzerinden yorumlamaktadır.

5) İnsan Hakları Boyutu ve Gelecekteki Eğilimler

İnternete erişim hakkı ve unutulma hakkı gibi konular, hızlı teknolojik gelişmelerin hukuk dünyasında yarattığı dönüşümün önemli başlıklarıdır. Toplumların dijitalleşmesiyle beraber, dördüncü kuşak hakların kapsamı ve önemi artmaya devam edecektir. Yasama ve yargı organları, bilişim teknolojisinin getirdiği yeni sorun alanlarına çözümler üretmek için mevzuat geliştirmekte, uluslararası işbirlikleri ve yönergeler aracılığıyla standartlar oluşturmaktadır.

Sonuç

Bilişim hukuku alanındaki son gelişmeler, internetin hem bir hak hem de hakları ihlal edebilecek bir mecra olduğunu göstermektedir. İnternete erişim hakkı, demokratik katılım ve ifade özgürlüğünün yeni aracı haline gelirken; kişisel verilerin korunması ve unutulma hakkı, bireylerin dijital dünyadaki mahremiyetini güvence altına alır. Dördüncü kuşak haklar çerçevesinde, hukuk düzenleri sürekli olarak yeniliklere adapte olmaya çalışmakta ve insana yakışır bir dijital yaşama zemin hazırlamaktadır.

1- İnternete erişim hakkının bir insan hakkı olarak tanınması yönündeki en önemli belge aşağıdakilerden hangisidir?

A) Avrupa Birliği Adalet Divanı’nın Google/Unutulma Hakkı Kararı
B) İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi
C) Birleşmiş Milletler Raporu
D) İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi
E) Avrupa Birliği Temel Haklar Bildirgesi

Cevap : C) Birleşmiş Milletler Raporu

Açıklama : İnternete erişim hakkının bir insan hakkı şeklinde değerlendirilmesi, özellikle Birleşmiş Milletler’in ilgili raportörlerince hazırlanan raporlarda (BM Raporu) net şekilde ortaya konulmuştur. Birleşmiş Milletler bu konuda “internete erişimin” temel hakların kullanımı açısından kritik önemi olduğunu vurgulamıştır.

2- Kişisel verilerin korunması hakkı kaçıncı kuşak haklar arasında kabul edilmektedir?

A) Üçüncü kuşak haklar
B) Dördüncü kuşak haklar
C) İkinci kuşak haklar
D) Birinci kuşak haklar
E) Beşinci kuşak haklar

Cevap : B) Dördüncü kuşak haklar

Açıklama : Gelişen bilişim ve genetik teknolojileriyle gündeme gelen “dördüncü kuşak haklar,” kişisel verilerin korunması, gen teknolojileri, yapay zekâ ve bilişim özgürlüklerini kapsayan hak grubu olarak değerlendirilmektedir. Kişisel verilerin korunması hakkı, bu dördüncü kuşak hakların en öne çıkan unsurudur.

3- Üç Kuşak Haklar Teorisi aşağıdakilerden hangisine aittir?

A) Karel Vasak
B) Georg Jellinek
C) Avrupa Birliği Adalet Divanı
D) Anayasa Mahkemesi
E) Hukuk Genel Kurulu

Cevap : A) Karel Vasak

Açıklama : 1977’de UNESCO nezdindeki çalışmalarıyla bilinen Karel Vasak, insan haklarını üç kuşak (birinci kuşak: negatif haklar / sivil-siyasal haklar; ikinci kuşak: pozitif haklar / sosyal-ekonomik haklar; üçüncü kuşak: dayanışma hakları) olarak sınıflandırmıştır.

4- Aşağıdakilerden hangisi üçüncü kuşak haklara örnek olarak gösterilebilir?

A) İnanç ve ibadet özgürlüğü
B) Düşünceyi açıklama ve yayma hürriyeti
C) Yaşam hakkı
D) Unutulma hakkı
E) İnternete erişim hakkı

Cevap : E) İnternete erişim hakkı

Açıklama : Karel Vasak’ın üç kuşak teorisindeki üçüncü kuşak haklar “dayanışma hakları” olarak anılır ve bu grupta kalkınma hakkı, çevre hakkı, internete erişim hakkı gibi kolektif/doğal uzantılı haklar sayılabilir. Birinci kuşak haklar (A, B, C şıkları) temel bireysel hak ve özgürlüklerdir; “unutulma hakkı” ise dördüncü kuşak haklar arasında zikredilir.

5- Dördüncü kuşak haklarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

A) Bu hakların temel özelliği, kişilere, devletin karışmayacağı özel bir alan yaratmasıdır.
B) Bu haklar devlete karışmama ödevi değil, aksine eylemde bulunma, harekete geçme yani hizmet sağlama ödevi yüklemektedir.
C) Dördüncü kuşak hak mevcut değildir.
D) Bunlar bilişim teknolojisinde yaşanan gelişmelerin insan onurunun korunması bakımından yarattığı riskler nedeniyle ortaya çıkmıştır.
E) Bu haklara dayanışma hakları da denilmektedir.

Cevap : D) Bunlar bilişim teknolojisinde yaşanan gelişmelerin insan onurunun korunması bakımından yarattığı riskler nedeniyle ortaya çıkmıştır.

Açıklama : Dördüncü kuşak haklar olarak değerlendirilen kişisel verilerin korunması, genetik verilerin korunması, yapay zekâ etiği gibi haklar, özellikle teknolojik gelişmelerin insan onuru ve mahremiyeti açısından oluşturduğu yeni tehditler neticesinde ortaya çıkmıştır.

6- Unutulma hakkı ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Üçüncü kuşak haklardan kabul edilir.
B) Dördüncü kuşak haklardan kabul edilir.
C) Kişisel verilerin korunması hakkıyla ilişkilidir.
D) Ülkemizde bu hakka ilişkin spesifik bir düzenleme bulunmamaktadır.
E) Diğer temel hak ve özgürlükler ile bazen kesişme bazen ise çatışma şeklinde ilişki halindedir.

Cevap : A) Üçüncü kuşak haklardan kabul edilir.

Açıklama : “Unutulma hakkı,” dördüncü kuşak haklar arasında değerlendirilmekte olup esasen dijital çağın getirdiği verilerin silinmesi, kişisel hayatın kontrolü bağlamında kişisel verilerin korunması hakkının bir uzantısıdır. Dolayısıyla (A) ifadesi “yanlıştır.”

7- Unutulma hakkı aşağıdaki hukuki metinlerin hangisinde açıkça düzenlenmiştir?

A) 2016/680 sayılı “2008/977/JHA Çerçeve Kararı Yürürlükten Kaldıran… Direktif”
B) 2016/679/EU sayılı “Gerçek Kişilere Dair Kişisel Verilerin İşlenmesine… Regülasyon” (GDPR)
C) 95/46/EC sayılı “Kişisel Verilerin İşlenmesi ve Serbest Dolaşımı Direktifi”
D) 2006/24/EC sayılı “Veri Saklama Direktifi”
E) Avrupa Birliği Temel Haklar Bildirgesi

Cevap : B) 2016/679/EU sayılı “Gerçek Kişilere Dair Kişisel Verilerin İşlenmesine… Regülasyon”

Açıklama : 2016/679/EU sayılı GDPR (General Data Protection Regulation) içinde “unutulma hakkı” açıkça düzenlenmiştir (Madde 17). Böylece veri sahipleri, kişisel verilerin silinmesini talep edebilme hakkına sahip olur.

8- ABAD kararı uyarınca unutulma hakkıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

A) İnternette üçüncü şahıslarca yayınlanmış bilgiyi konumlandırma, otomatik olarak indeksleme, geçici olarak saklama ve son olarak belirli bir tercih sırasına göre internet kullanıcılarına sunulmasından oluşan arama motoru faaliyeti, kişisel verilerin işlenmesi olarak nitelendirilemez.
B) Arama motoru işletmecisi veri sorumlusu olarak kişisel verilerin işlenmesinden sorumlu tutulamaz.
C) Unutulma hakkı çerçevesinde başvuru yapılabilmesi için ilgili kişiye ait kişisel verilerin önceden veya eş zamanlı olarak web sitesinden çıkartılması veya ilgili kişinin kendisine ait bu bilginin çıkartılması için web sitesi sahibine başvurması gerekmektedir.
D) Üçüncü kişilerce yayınlanan verilerin hukuka aykırı olması gerekmektedir.
E) Karar, arama motorlarından kişisel verilere link içeren sonuçların silinmesine dairdir.

Cevap : E) Karar, arama motorlarından kişisel verilere link içeren sonuçların silinmesine dairdir.

Açıklama : ABAD’ın 2014 tarihli ünlü “Google Spain/Costeja” kararına göre, arama motoru işletmecileri, veri sorumlusu olarak ilgilinin talebi üzerine ve belirli koşullar çerçevesinde arama sonuçlarını silmekle yükümlü tutulabilir (unutulma hakkı). Bu karar, web sitesinden veriyi kaldırmaktan ziyade “linkin silinmesi” hususunda arama motorunun sorumluluğunu düzenler.

9- Ulusal yüksek yargı organlarınca verilen kararlar ışığında unutulma hakkı ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) AYM’ye göre bu hak, kişisel verilerin bulunduğu içeriğin kaldırılmasına da olanak sağlamaktadır.
B) HGK’na göre bu hak, sadece dijital ortamda yer alan kişisel veriler için değil, kamunun kolayca ulaşabileceği yerde tutulan her türlü kişisel verilere yönelik olarak da kabul edilmelidir.
C) AYM’ye göre bu hak, sadece dijital ortamda yer alan kişisel veriler için değil, kamunun kolayca ulaşabileceği yerde tutulan her türlü kişisel verilere yönelik olarak da kabul edilmelidir.
D) AYM’ye göre bu hak, Anayasa m.20/3’de düzenlenen kişisel verilerin korunmasını isteme hakkı ile bağlantılı olarak Anayasa m.17/1’de düzenlenen kişinin maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkı çerçevesinde değerlendirilmelidir.
E) HGK’na göre bu hak, ilgili verinin kamu hayatında oynadığı önemli rol ve halkın ilgili veriye yönelik yoğun ilgisi şeklinde, üstün bir kamu yararını ortaya koyan özel sebepler bulunmadığı sürece kabul edilmelidir.

Cevap : C) AYM’ye göre bu hak, sadece dijital ortamda yer alan kişisel veriler için değil, kamunun kolayca ulaşabileceği yerde tutulan her türlü kişisel verilere yönelik olarak da kabul edilmelidir.

Açıklama : Bu ifade yanlıştır. Aslında, Anayasa Mahkemesi (AYM) kararlarında “unutulma hakkı” genellikle dijital ortamda yer alan verilerin silinmesini (ve arama sonuçlarından çıkarılmasını) konu alır. Hâlbuki Yargıtay Hukuk Genel Kurulu (HGK) kararında ise bu hakkın sadece dijital ortamla sınırlı olmadığı, kamunun kolayca ulaşabileceği her türlü kayıt için geçerli olduğu vurgulanmıştır. Dolayısıyla “AYM’ye göre bu hak dijital ortamla sınırlı değildir” ifadesi, gerçeği tam yansıtmadığı için yanlıştır.

10- Türkiye’de unutulma hakkı ile ilgili spesifik bir düzenleme bulunmamakla birlikte, unutulma hakkıyla benzer sonuç doğurması muhtemel en önemli hukuki düzenleme aşağıdakilerden hangisidir?

A) 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun 23 ve devamı maddeleri.
B) 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 49 ve devamı maddeleri.
C) 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 132 ve devamı maddeleri.
D) 5651 sayılı İnternet Ortamında Yapılan Yayınların Düzenlenmesi ve Bu Yayınlar Yoluyla İşlenen Suçlarla Mücadele Edilmesi Hakkında Kanun’un 9. maddesi.
E) 5651 sayılı İnternet Ortamında Yapılan Yayınların Düzenlenmesi ve Bu Yayınlar Yoluyla İşlenen Suçlarla Mücadele Edilmesi Hakkında Kanunu’nun 9/A maddesi.

Cevap : D) 5651 sayılı Kanun’un 9. maddesi

Açıklama : 5651 sayılı Kanun’un 9. maddesinde “içeriğin çıkarılması/erişimin engellenmesi” usulleri düzenlenmektedir. Bu mekanizma, unutulma hakkına benzer şekilde bireylerin dijital içeriklere karşı koruma talep etmesini ve söz konusu içeriğin kaldırılmasını mümkün kılar. Özellikle özel hayatın gizliliğinin ihlali veya kişilik haklarının ihlali gibi durumlarda içerik çıkarma talepleri, unutulma hakkına yakın sonuçlar doğurur.