WTK206U Web’de Telif Hakları ve Etik Ünite -1

Bilgi Toplumunda Telif Haklarının Rolü

Bilgi toplumunda telif hakları, yaratıcılığın korunması ve eserlerin sürdürülebilir biçimde üretilmesini sağlamak adına son derece önemlidir. Dijital teknolojilerin hızla gelişmesi ve internet erişiminin yaygınlaşması, eserlerin çok kısa sürede milyonlarca kullanıcıya ulaşabilmesine imkân tanımaktadır. Ancak bu durum, telif hakkı ihlallerinin artmasına da zemin hazırlamaktadır. “Dijitalleşme”, içeriklerin analog ortamdan dijital formata aktarılmasını ifade eder; bu süreç eserin niteliğini veya içeriğini değil, yalnızca depolandığı ve aktarıldığı ortamı dönüştürür.

Avrupa Birliği’nin 22 Mayıs 2001 tarihli 2001/29/AT sayılı Direktifi, “Bilgi Toplumunda Telif Hakları ve Bağlantılı Hakların Belirli Yönlerinin Uyumlaştırılması” amacıyla önemli bir yasal çerçeve sunar. Bu direktif; ifade özgürlüğünden hukuki belirliliğe, yatırım teşvikinden yaratıcı sektörlerde istihdamın arttırılmasına kadar pek çok alanı ilgilendirir. Eserlerin dijital ortamda hızla çoğaltılması ve yayılması, içerik sahiplerine ait hakların korunmasını güçleştirse de, aynı zamanda yeni iş modellerinin de doğmasına yol açmıştır. Örneğin, “freemium” adıyla bilinen, reklamlı/ücretsiz ve reklamsız/ücretli abonelik sistemleri, dijital içeriklere erişimde kullanıcı tercihlerini çeşitlendiren yaklaşımlara örnek göstermektedir.

Telif hukuku, farklı hukuk sistemlerinde (Kıta Avrupası ve Anglo-Amerikan) farklı temel yaklaşımlara sahip olsa da, özünde eser sahibinin menfaatlerini korumayı ve uzun vadede toplumsal yararı gözetmeyi amaçlar. Kıta Avrupası hukukunda telif hakkı doğal bir hak olarak görülürken, Anglo-Amerikan hukukunda daha çok mali ve ticari yönüyle değerlendirilir. Buna rağmen her iki yaklaşımın da ortak paydası, yaratıcılığı teşvik etmek ve eserlerin çoğaltılma-sergilenme aşamalarında hakkaniyeti gözetmektir.

Bilgi toplumunda ortaya çıkan etik ve hukuki sorunlardan biri, korsan yayıncılığın yaygın ve kolay ulaşılır hale gelmesidir. Eserlerin hukuka aykırı kullanımı hem eser sahibini hem de toplumu olumsuz etkiler. Yeni eserlerin ortaya çıkabilmesi için gereken mali kaynakların kısıtlanması, yaratıcı potansiyelin daralmasına ve kültürel mirasın zayıflamasına yol açabilir. Bu nedenle, erişimin engellenmesinden para cezalarına kadar pek çok yaptırım uygulanabilir olsa da, “kişinin internet kullanımını tamamen engellemek” gibi bir önlem orantısız bulunur ve genellikle uygulanmaz.

Eser sahibinin özgün fikrî çabasının korunması, sanat, bilim, eğitim ve kültür alanlarının sürdürülebilirliğini sağlamakla eşdeğerdir. Telif hakları kapsamında getirilen istisnalar ve sınırlamalar, kamu yararını da gözeterek eğitimi, araştırmayı ve bilgi paylaşımını teşvik eder. Örneğin, akademik çalışmalarda veya eleştiri amaçlı alıntılarda telif korumasının esnekleştirilmesi, toplumun kolektif bilgi birikiminin gelişmesi adına kritik önemdedir.

Sonuç olarak, dijitalleşme ve bilgi toplumunun gerekleri, telif haklarının yeniden yorumlanmasını ve yeni iş modellerinin geliştirilmesini zaruri kılmaktadır. Yaratıcılığın desteklenmesiyle birlikte, eserlerden elde edilen yararın sadece tek bir kesimi değil, toplumu bir bütün olarak ileriye taşıması da amaçlanmalıdır. Bu dengeli yaklaşım sayesinde, hem ekonomik hem de kültürel boyutta sürdürülebilir bir ekosistem oluşturulabilir.

1- Aşağıdakilerden hangisi dijitalleşme için söylenemez?

A) Analog formatta bulunan verilerin dijital formatta saklamasını sağlar.
B) Eserin kaydedilmesini ve işlenmesini kolaylaştırır.
C) Dijitalleşen eserin niteliği ve içeriği de değişir.
D) Eserin sayısal yani dijital formata dönüştürülmesine denir.
E) Dijital formata aktarılan eser elektronik cihazlar tarafından okunabilir hale gelir.

Cevap : C) Dijitalleşen eserin niteliği ve içeriği de değişir.

Açıklama : Dijitalleşme süreci, analog verilerin dijital ortama aktarılmasıdır. Bu işlem eserin içeriğini veya özünü değiştirmez, sadece onu yeni bir formata dönüştürür. Dolayısıyla eserin niteliği değişmez; fikri mülkiyet hakları ve içeriğin özelliği aynı kalır.

2- Gelişmelerle birlikte değişen kullanıcı alışkanlıklarına ve teknolojiye paralel olarak kendini reklamlarla finanse eden, kullanıcının davranışıyla beslenen, kullanıcının reklamlı içeriği bedelsiz mi yoksa reklamsız içeriği abonelik vb. ödeme modellerle bedelli mi kullanacağına kendisi karar verebileceği, ücretli-reklamsız ve cretsiz-reklamlı abonelik paket alternatifleri sunan iş modelleri çağın girişimcilik örneklerini oluşturmaktadır.

Aşağıdakilerden hangisi böyle bir işletme modeli olarak sayılabilir?

A) hepsiburada.com
B) Spotify
C) Netflix
D) TiviBu
E) hürriyet.com.tr

Cevap : B) Spotify

Açıklama : Spotify, ücretsiz (reklamlı) ve ücretli (reklamsız) seçenekler sunan bir freemium iş modeliyle çalışır. Bu sayede kullanıcılar tercihlerini kendileri yaparlar. Diğer seçenekler bu tip bir modeli doğrudan uygulamaz.

3- I) İfade özgürlüğü ve kamu yararı alanlarına da dahil olmak üzere hukukun ve özellikle mülkiyetin temel ilkelerine katkıda bulunması
II) Hukuki belirliliği ve fikri mülkiyetin yüksek düzeyde korunmasını sağlaması
III) Ağ altyapısını da içeren, yaratıcılık ve yenileşmeye yönelik önemli yatırımları teşvik etmesi
IV) Hem içerik sağlama ve bilgi teknolojisi alanında hem de genel olarak endüstriyel ve kültürel sektörlerde Avrupa sanayisinin gelişmesini ve rekabet edebilirliğinin artmasını sağlaması
V) İstihdamı koruyarak yeni iş alanlarının açılmasını teşvik etmesi

22 Mayıs 2001 tarih ve 2001/29/AT sayılı “Bilgi Toplumunda Telif Hakları ve Bağlantılı Hakların Belirli Yönlerinin Uyumlaştırılması Hakkındaki Avrupa Parlamentosu ve Konsey Direktifi”ne göre telif hakları ve bağlantılı haklarda gerçekleştirilecek hukuki düzenlemelerin işlevi ya da işlevleri nedir?

A) Sadece I
B) Sadece II
C) II, III ve IV
D) II, III, IV ve V
E) Hepsi

Cevap : E) Hepsi

Açıklama : Bu direktif, telif haklarının korunmasını sağlarken aynı zamanda ifade özgürlüğü, hukuki belirlilik, rekabetçilik, yatırım ve istihdam gibi unsurları da korumayı amaçlar. Bu nedenle tüm maddeler geçerlidir.

4- Veri ile anlamın birleşmiş haline ne denir?

A) Veri
B) Bilgi
C) Belge
D) Sayı
E) Eser

Cevap : B) Bilgi

Açıklama : Veri hamdır; yorum, bağlam ve işlenmişlikle anlam kazandığında “bilgi”ye dönüşür.

5- Hangisi doğru bir ifade değildir?

A) Eserin tamamen ücretsiz kullanılması uzun vadede toplumun yararına olacaktır.
B) Toplum eserden özellikle eğlence, bilim ve kültür alanlarında faydalanmaktadır.
C) Telif hakları geniş anlamda kamunun yararına olacak şekilde yaratıcılığın korunmasına hizmet eder.
D) Telif hakları yaratıcılığın geliştirilmesine katkıda bulunur.
E) Eser sahibinin ve bağlantılı hak sahibinin haklarına kanunla sınırlama ve istisna konulmasının nedeni öğrenme ve kültürü teşvik etmektir.

Cevap : A) Eserin tamamen ücretsiz kullanılması uzun vadede toplumun yararına olacaktır.

Açıklama : Eserlerin tamamen ücretsiz kullanımı, ilk bakışta topluma yararlı gibi görünse de uzun vadede hak sahipleri gelir elde edemeyeceğinden yaratıcılık azalabilir. Telif hakları, yaratıcılığı teşvik etmenin yanı sıra toplumun kültürel gelişimine de katkıda bulunur.

6- Bilgi toplumunda telif haklarının korunmasını sağlamak için aşağıdakilerden hangisi etkisiz bir yöntem olacaktır?

A) Korsan ya da taklit eserlerin dijital ortamda yasadışı olarak dağıtımının hukuki ve teknik metodlarla engellenmesi
B) İnternetteki yasa dışı dizi sitelerinin yaygınlaştırılması ve eserin kullanımına bedel ödenmemesi zihniyetinin desteklenmesi
C) Eserden haksız kazanç elde edenlerin uzun vadede toplumdaki yaratıcılığı ve bilgi üretimini engelleyeceğinin topluma anlatılması
D) Kullanıcının davranışlarından ve reklam gibi diğer gelirlerden beslenen yeni iş modellerinin oluşturulması
E) Fikri mülkiyet hakları için toplumda farkındalık kampanyalarının düzenlenmesi

Cevap : B) İnternetteki yasa dışı dizi sitelerinin yaygınlaştırılması ve eserin kullanımına bedel ödenmemesi zihniyetinin desteklenmesi

Açıklama : Korsan yayınların desteklenmesi telif haklarının korunması amacına terstir. Diğer şıklar, hakların korunması ve toplumda bilinç oluşturmak adına pozitif katkı sağlar.

7- Eser niteliği gereği topluma sosyal, ekonomik, kültürel ve bilimsel katkı sunmaktadır. Fakat sınırları zamanla genişleyen telif hakları hukukunda “eser” korunan obje olmaktan gittikçe uzaklaşmakta, “teknik ve ticari faaliyetler” onun yerini almaktadır.
Buna göre aşağıdakilerden hangisi esere teknik ve ticari katkı sağlamaz?

A) Prodüktör
B) Yapımcı
C) Eser sahibi
D) Yatırımcı
E) Yayınevi

Cevap : C) Eser sahibi

Açıklama : Eser sahibi, yaratıcı süreci üstlenir. Teknik ve ticari katkı, prodüktör, yapımcı, yatırımcı ve yayınevi gibi tarafların fon, dağıtım, pazarlama vb. konulardaki faaliyetleriyle ilgilidir. Eser sahibi, doğrudan fikri ve sanatsal üretimi yapar.

8- Bilgi toplumunda telif hakları ve fikri mülkiyet kavramlarının birbirleriyle çatışmasının en önemli nedeni nedir?

A) Toplumun fikri mülkiyet konusunda daha fazla bilinçlenmeye ihtiyaç duyması
B) Bilgi toplumunun yeni teknolojilerle gelişiyor olması
C) Eserin yeni teknolojiler sayesinde hızlı ve çabuk bir şekilde çoğaltılabiliyor, umuma iletilebiliyor ve yayılabiliyor olması onun eser sahibinin haklarının ihlalini kolaylaştırmış olması
D) Bilgi toplumunda esere ve bilgiye erişimin kolaylaşmasının kültürel mirasın oluşumunu olumlu yönde etkileyebilmesi
E) Diğer taraftan eserin hukuk dışı kullanımının bir tarafa haksız kazanç sağlarken toplumu da eser sahibi üzerinden dolaylı, kültürel mirasın oluşumunu engellemesi açısından da direkt bir şekilde zarara uğratması

Cevap : C) Eserin yeni teknolojiler sayesinde hızlı ve çabuk bir şekilde çoğaltılabiliyor, umuma iletilebiliyor ve yayılabiliyor olması onun eser sahibinin haklarının ihlalini kolaylaştırmış olması

Açıklama : Dijitalleşme, içeriklerin hızla çoğaltılmasını ve yayılmasını sağladığından telif ihlalleri kolaylaşır. Bu çatışmanın temelinde, hızlı dağıtıma imkân veren teknolojiler ile telif haklarını koruma gerekliliği yer alır.

9- Kıta Avrupası ile Anglo-Amerikan Hukuk sistemlerinin arasında telif hakları koruması bakımından hangi farktan söz edilemez?

A) Kıta Avrupası Hukuk sisteminde, fikri hak kanunla ihdas edilen bir hak değil, doğal bir haktır ve kendine özgü (sui generis) bir hak olarak korunur.
B) Anglo-Amerikan Hukuk sisteminde telif hakkı, doğal bir hak değildir, kanun koyucu tarafından yaratılarak verilen bir statüdür.
C) Anglo-Amerikan Hukuk sisteminde telif hakları daha fazla mali ve ticari açıdan değerlendirilir.
D) Kıta Avrupası yaklaşımında fikri hak kişinin, eseri yaratmakla kendiliğinden kazanılır.
E) Kıta Avrupası yaklaşımında eser sahibinin hiçbir önemi yoktur.

Cevap : E) Kıta Avrupası yaklaşımında eser sahibinin hiçbir önemi yoktur.

Açıklama : Kıta Avrupası yaklaşımında eser sahibi, eseri meydana getirirken kendiliğinden hak sahibi olur ve bu durumun önemi büyüktür. Eser sahibinin önemsiz olduğunu söylemek yanlıştır.

10- Web’deki telif hakkı ihlallerine karşı kanun hangi tür yaptırımları öngörmez?

A) İdari para cezası
B) Erişimin engellenmesi
C) Hapis cezası
D) İnternet kullanımının engellenmesi
E) Zararın tazmin edilmesi

Cevap : D) İnternet kullanımının engellenmesi

Açıklama : Telif hakkı ihlallerinde idari para cezası, hapis cezası, zarar tazmini veya erişim engeli gibi yaptırımlar söz konusu olabilir. Fakat tüm internet kullanımının engellenmesi gibi bir yaptırım orantısız ve uygulanması pratik olmayan bir önlem olarak kabul edildiğinden, bu yönde bir yaptırım kanunlarda öngörülmemektedir.

@lolonolo_com