WTK206U Web’de Telif Hakları ve Etik Ünite -5

Giriş

Günümüz dijital dünyasında web tasarımcıları, yalnızca estetik açıdan çekici web siteleri oluşturmakla kalmayıp aynı zamanda teknik gereklilikleri, kullanıcı deneyimini ve hukuki sorumlulukları da göz önünde bulundurmalıdır. Web tasarımında kullanılan teknolojiler, uyumluluk sorunları, erişilebilirlik ve telif hakları gibi konular, mesleğin temel taşlarını oluşturur. Bu makalede, bir web tasarımcısının bilmesi gereken teknik kavramlar ve mesleki etik kurallar detaylı bir şekilde ele alınacaktır.

Web Tasarım Ortamı ve Tarayıcı Uyumluluğu

Web tasarım sürecinde farklı tarayıcıların, işletim sistemlerinin ve cihazların birbirinden farklı çalıştığı unutulmamalıdır. Bir web sitesinin tasarımı, kullanıcıların hangi tarayıcıyı veya cihazı kullandıklarına bağlı olarak farklı görünebilir. Bu durum, tarayıcı uyumluluk sorunları olarak adlandırılır.

Bu tür uyumluluk sorunlarını önlemek için:

• Web sayfasının HTML, CSS ve JavaScript kodları standartlara uygun yazılmalıdır.
• Responsive Design (Duyarlı Tasarım) ilkeleri kullanılarak web sitesi, farklı ekran boyutlarına uygun hale getirilmelidir.
• Farklı tarayıcılarda (Google Chrome, Mozilla Firefox, Safari, Edge vb.) testler yapılarak uyumluluk sağlanmalıdır.

Esnek ve Uyarlanabilir Tasarım İlkeleri

Web tasarımında esneklik (flexibility), farklı cihazlara uyum sağlamayı kolaylaştıran bir prensiptir. Uyarlanabilir (adaptive) tasarım, sayfanın farklı cihazlara özel olarak oluşturulması anlamına gelirken, duyarlı (responsive) tasarım tek bir sayfanın tüm cihazlarda uyumlu olmasını sağlar.

Esnek tasarımın bazı avantajları şunlardır:

• Daha fazla erişilebilirlik: Kullanıcılar, masaüstü, tablet ve mobil cihazlardan kolayca erişebilir.
• Geliştirilmiş kullanıcı deneyimi: İçerik okunaklı ve anlaşılır olur.
• SEO avantajı: Google gibi arama motorları, mobil uyumlu siteleri öncelikli olarak indeksler.

Ancak, uyarlanabilir tasarımın bazı dezavantajları da vardır:

• Farklı cihazlar için özel tasarımlar gerektirdiği için daha fazla zaman ve maliyet gerektirir.
• Kullanıcı içeriği tam olarak kontrol edemez.

Bu nedenle, genellikle duyarlı tasarım yöntemi tercih edilir.

Kullanıcı Deneyimi ve Nielsen’in Okuma Kalıpları

Web sayfası tasarımında kullanıcı deneyimi (UX – User Experience) oldukça önemlidir. Kullanıcıların bir web sitesindeki içeriği nasıl okuduklarını anlamak, web tasarımcıları için büyük bir avantajdır. Jakob Nielsen’in araştırmalarına göre kullanıcılar F şeklinde bir okuma düzeni izlerler.

Bu okuma düzeni şu şekildedir:

1. Sayfanın üst kısmı en çok dikkat çeken yerdir. Kullanıcılar önce burayı okur.
2. İçerik taranır: Kullanıcılar sayfanın geri kalanını göz gezdirerek önemli bilgileri almaya çalışır.
3. Soldan sağa ve yukarıdan aşağıya tarama yapılır: Özellikle metin tabanlı sayfalarda kullanıcılar, soldan sağa ve yukarıdan aşağıya bir göz taraması yaparlar.

Bu bilgileri dikkate alarak, web tasarımcıları:

• Önemli bilgileri sayfanın üst kısmına yerleştirmelidir.
• Başlıkları ve ara başlıkları öne çıkarmalıdır.
• Okunabilirliği artırmak için paragrafları kısa ve öz tutmalıdır.

Web Tasarımında Kullanılan Temel Teknolojiler

Bir web sitesinin tasarımında çeşitli teknolojiler kullanılır. Bunlar arasında HTML, CSS, JavaScript ve Ajax gibi diller ve kütüphaneler yer alır.

• HTML (HyperText Markup Language): Web sayfasının iskeletini oluşturur.
• CSS (Cascading Style Sheets): Web sayfasının görünümünü belirler. Renkler, yazı tipleri ve yerleşimler CSS ile düzenlenir.
• JavaScript: Dinamik ve etkileşimli içeriklerin oluşturulmasını sağlar.
• Ajax (Asynchronous JavaScript and XML): Sayfanın yeniden yüklenmesine gerek kalmadan veri alışverişi yapılmasını sağlar.

Bu teknolojileri bilmek, bir web tasarımcısının temel sorumluluklarındandır.

Web’de Telif Hakları ve Etik İlkeler

Web tasarımcıları sadece teknik becerilere değil, aynı zamanda etik ve hukuki sorumluluklara da sahip olmalıdır.

Telif hakkı (copyright) ile korunan materyalleri izinsiz kullanmak yasal sorunlara yol açabilir. Adil Kullanım İlkesi (Fair Use Doctrine), belirli durumlarda telifli içeriğin sınırlı kullanımına izin verir. Ancak, genel olarak tasarımcıların:

• Kullanacakları görsellerin ve içeriklerin lisanslarına dikkat etmeleri,
• Creative Commons lisanslı (CC) veya telifsiz içerikleri tercih etmeleri,
• Başka web sitelerinden alınan içerikleri izin almadan doğrudan kullanmamaları gerekmektedir.

Dijital Reklamcılık ve İnternet Reklamcılığı

Web tasarımcıları, dijital reklamcılıkla da yakından ilgilenirler. İnternet üzerinde çeşitli reklam türleri bulunmaktadır:

• Banner Reklamcılığı: Web sitelerine yerleştirilen görsel reklam türüdür.
• E-posta Reklamcılığı: Kullanıcılara e-posta yoluyla ulaşılan reklam modelidir.
• Sosyal Medya Reklamcılığı: Facebook, Instagram gibi sosyal medya platformlarında yapılan reklam çalışmalarıdır.
• Arama Motoru Reklamcılığı (SEM – Search Engine Marketing): Google Ads gibi platformlarda yapılan reklam türüdür.

Reklam oluştururken doğru anahtar kelimeleri seçmek, hedef kitleyi belirlemek ve kullanıcı deneyimini göz önünde bulundurmak başarılı bir dijital pazarlama stratejisi için gereklidir.

Evrensel Tasarım İlkeleri

Web tasarımında evrensel tasarım ilkeleri, tüm kullanıcılar için erişilebilir ve kullanışlı bir deneyim sunmayı amaçlar. Bu ilkelerden bazıları şunlardır:

• Kullanım Esnekliği: Kullanıcıların farklı yollarla içeriğe erişmesini sağlar.
• Düşük Fiziksel Çaba: Kullanıcıların ekstra fiziksel çaba harcamadan siteyi rahatça kullanmalarını sağlar.
• Basit ve Sezgisel Kullanım: Web sitesi, herkesin kolayca anlayabileceği şekilde tasarlanmalıdır.
• Hatalara Tolerans: Kullanıcıların yaptığı hataların geri alınabilmesi veya düzeltilmesi mümkün olmalıdır.

Ağır fiziksel çaba gerektiren veya sezgisel olmayan tasarımlar, evrensel tasarım ilkelerine aykırıdır.

Sonuç

Web tasarımcılığı, sadece görsellikten ibaret olmayan, teknik bilgi, kullanıcı deneyimi, etik sorumluluklar ve hukuki bilinç gerektiren çok yönlü bir meslektir. Tarayıcı uyumluluğu, responsive tasarım, kullanıcı deneyimi ve telif hakları gibi konulara hakim olmak, başarılı bir web tasarımcısı olmanın temel şartıdır. Bu makalede ele alınan konular, web tasarımı ile ilgilenen herkes için bir rehber niteliği taşımaktadır

1- Aşağıdakilerden hangisi web tasarım ortamı ile ilgili bilinmesi gerekenler arasında yer almaz?

A) Tarayıcı uyumluluk sorunları
B) Web dilleri arasındaki farklar
C) Bağlantı hızı farklılıkları
D) Tarayıcı önbelleği ve indirme hızı
E) Aygıt ve işletim sistemi sorunları

Cevap : B) Web dilleri arasındaki farklar

Açıklama : Web dillerinin farkları bilinse de, web tasarım ortamı ile ilgili doğrudan bir teknik gereklilik değildir.

2- Aşağıdakilerden hangisi web tasarımında farklı bilgisayar sistemleri ile ilgili bilinmesi gereken hususlardan biri değildir?

A) Ekran boyutları
B) Renk derinliği
C) Tarayıcı türü ve sürümü
D) İşletim sistemi türü
E) Yazı tipi seçenekleri

Cevap : D) İşletim sistemi türü

Açıklama : İşletim sistemi türü web tasarımında doğrudan belirleyici değildir.

3- Aşağıdakilerden hangisi esnek/uyarlanabilir tasarım avantajları arasında yer almaz?

A) Farklı cihazlar için farklı tasarımlar gerçekleştirilerek tam uyumluluk sağlar
B) Kullanıcı içerik görünümünü kontrol eder
C) Birden fazla cihaz için daha fazla esneklik sağlar
D) Metin tabanlı yerleşimler ve daha basit tasarımlar için daha uygundur
E) Daha az yatay kaydırma şansı vardır

Cevap : A) Farklı cihazlar için farklı tasarımlar gerçekleştirilerek tam uyumluluk sağlar

Açıklama : Esnek tasarım farklı cihazlara uyum sağlar, ancak her cihaz için ayrı tasarım yapmayı gerektirmez.

4- Aşağıdakilerden hangisi Nielsen’e göre, kullanıcıların baskın okuma düzenleri sırasında yer almaz?

A) Kullanıcılar ilk önce sayfanın üst kısmını okurlar
B) Kullanıcılar sayfayı biraz aşağıya çekip tekrar tarar
C) Kullanıcılar sayfayı yakınlaştırıp tararlar
D) Kullanıcılar içeriği soldan dikey bir hareketle tarar
E) İçerik oldukça yavaş ve sistematik bir şekilde taranır

Cevap : C) Kullanıcılar sayfayı yakınlaştırıp tararlar

Açıklama : Kullanıcılar genellikle F şeklinde okuma düzenine sahiptir.

5- Eşzamansız JavaScript ve XML anlamına gelen kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) PHP
B) Ajax
C) JQuery
D) HTML
E) Web Servisi

Cevap : B) Ajax

Açıklama : Ajax, sayfa yenilenmeden veri alışverişine izin veren bir teknolojidir.

6- Bir web sitesinin gerçek HTML dosyası dışındaki görünümü tanımlamak için kullanılan teknoloji aşağıdakilerden hangisidir?

A) XML
B) XHTML
C) jQuery
D) Ajax
E) CSS

Cevap : E) CSS

Açıklama : CSS, HTML dosyalarına stil ve tasarım eklemek için kullanılır.

7- Aşağıdakilerden hangisi “telif hakkı sahibinden izin almak zorunda kalmadan telif hakkıyla korunan materyalin sınırlı kullanımına izin veren” düzenlemedir?

A) Lisans
B) Etik
C) Yaratıcı Beraberlikler
D) Adil Kullanım İlkesi
E) Patent Hukuku

Cevap : D) Adil Kullanım İlkesi

Açıklama : Adil kullanım ilkesi, belirli koşullarda telifli materyalin kullanılmasını mümkün kılar.

8- İnternet siteleri üzerinde belirli bir ücret karşılığında reklam yerleşimlerine ilgili görsel ya da hareketli resimlerin konularak hedef kitleye ulaşmayı hedefleyen reklam türü hangisidir?

A) Banner Reklamcılığı
B) Eposta Reklamcılığı
C) Sosyal Medya Reklamcılığı
D) Web Sitesi Reklamcılığı
E) Arama Motoru Reklamcılığı

Cevap : A) Banner Reklamcılığı

Açıklama : Banner reklamcılığı, internet sitelerine yerleştirilen grafik reklam türüdür.

9- Aşağıdakilerden hangisi reklam verenlerin çevrimiçi reklam oluştururken odaklandıkları hususlar arasında yer almaz?

A) Doğru anahtar kelimeleri seçme
B) Anahtar kelimeleri düzenleme
C) Anahtar kelimeleri pazarlama
D) Bir ürün veya hizmetle ilgili etkili anahtar kelimeler için araştırma
E) Reklam oluşturmak için anahtar kelimeleri düzenleme

Cevap : C) Anahtar kelimeleri pazarlama

Açıklama : Anahtar kelimelerin belirlenmesi ve düzenlenmesi reklam sürecinin bir parçasıdır, ancak doğrudan pazarlama stratejisi olarak geçmez.

10- Aşağıdakilerden hangisi Evrensel Tasarım İlkeleri arasında yer almaz?

A) Kullanım Esnekliği
B) Düşük Fiziksel Çaba
C) Basit ve Sezgisel Kullanım
D) Ağır Fiziksel Çaba
E) Hatalara Tolerans

Cevap : D) Ağır Fiziksel Çaba

Açıklama : Evrensel tasarım ilkeleri kullanıcı dostu olmayı amaçlar ve ağır fiziksel çaba gerektirmez.