Sosyoloji Tarihi-1 2024-2025 Bütünleme Soruları

Giriş:

Sosyoloji tarihi, insan topluluklarının kökenini, gelişimini ve değişimini sistemli biçimde irdeleyen düşüncelerin zaman içinde geçirdiği dönüşümü konu alır. Modern sosyolojinin ortaya çıkışı, aydınlanma düşüncesi ve beraberinde gelen siyasal, ekonomik ve toplumsal altüst oluşlar tarafından şekillendirilmiştir. Özellikle 18. ve 19. yüzyıllarda yaşanan bu değişimler, toplumların incelenmesini felsefi spekülasyonların ötesine taşıyarak bilimsel bir niteliğe kavuşturma çabasıyla birlikte anılır.

Aydınlanma ve Sosyolojik Düşüncenin Temelleri:

Aydınlanma çağı düşünürleri (Voltaire, Rousseau, Montesquieu vb.), tarihin ve toplumun incelenmesinde akıl ve eleştirel düşünceyi öne çıkardılar. Montesquieu’nün coğrafi faktörler ve kurumlar üzerine yaptığı çalışmalar, toplumsal yapıların rastgele değil, belirli yasallıklar doğrultusunda şekillendiği tezini güçlendirdi. Bu dönemde Avrupa’da yaygın olan soylular ile kraliyet arasındaki güç dengesi, zamanla modern ulus-devlet modellerinin zeminini hazırladı.

Kurucu Düşünürler: Comte ve Pozitivizm:

19. yüzyılın başında Auguste Comte, pozitivist yaklaşımıyla sosyolojiye “Toplumsal Fizik” adını vermeyi önerdi. Üç hâl yasası (teolojik, metafizik ve pozitif aşamalar) aracılığıyla insan düşüncesinin gelişimini açıklayan Comte, toplumsal olguları incelemede bilimsel yöntemin gerekliliğini savundu. Bunun yanında düşünce özgürlüğünü sınırlayan yönleri de vardı; çünkü toplumsal yasaların tıpkı doğa yasaları gibi tekil ve değişmez olduğunu düşünüyordu.

Marx ve Tarihsel Materyalizm:

Karl Marx, Hegel’in diyalektiğini materyalist bir zeminde yorumlayarak diyalektik materyalizm ve tarihsel materyalizm kuramlarını geliştirdi. Toplumların tarihsel evrelerini ekonomik ilişkiler ve üretim tarzları üzerinden okuyan Marx, antik, feodal ve burjuva (kapitalist) üretim tarzlarının aşamalı bir evrimle birbirini izlediğini öne sürdü. Ona göre “maddi üretim araçlarına sahip olan sınıf, entelektüel üretim araçlarını da yönetir” ve bu nedenle her tarihsel dönemde egemen düşünceler, egemen sınıfın çıkarlarını yansıtır.

Vico, Montesquieu ve Tocqueville Gibi Erken Sosyal Düşünürler:

Giambattista Vico, Yeni Bilim adlı eserinde insan yapımı dünyayı ele alarak tarihin döngüsel niteliklerinden bahsetti. Montesquieu, coğrafi ve toplumsal nedenler (fiziki, ahlaki, hukuki) üzerinden yönetim biçimlerinin nasıl şekillendiğini gösterdi. Hükûmet tipolojisi ve kuvvetler ayrılığı fikrini geliştirirken aristokrasinin çıkarlarını koruyan bir denge modelinden yola çıktı. Alexis de Tocqueville ise Amerika’da Demokrasi ve Eski Rejim ve Devrim ile demokratik toplumların işleyişini, despotizm tehlikesini ve devrim süreçlerini derinlemesine inceledi.

Yabancılaşma ve Toplumsal Değişim:

19. yüzyılın sanayileşmesi, işçi sınıfının büyümesi ve şehirleşme gibi süreçler, “yabancılaşma” (alienation) kavramını merkezî bir sosyolojik tema hâline getirdi. Marx, bireylerin üretim sürecinde ürettikleri nesneye, emeğe, kendilerine ve topluma yabancılaştığını belirterek kapitalist sistemin eleştirisini derinleştirdi. Bu da sadece iktisadi değil, aynı zamanda kültürel ve toplumsal sonuçları olan bir dönüşümü ifade ediyordu.

Sonuç:

Sosyolojinin kurumsallaşması, Aydınlanma düşünürlerinden modern dönemin kurucu sosyologlarına uzanan fikir akışının ürünü olmuştur. Comte’un pozitivist yaklaşımı, Marx’ın tarihsel materyalizmi, Montesquieu ve Tocqueville’in siyasal-toplumsal analizleri, günümüz sosyolojisinin teorik temellerini oluşturur. Bu düşünürlerin ortak yönü, insan topluluklarını ve tarihsel süreçleri kavramsallaştırma ve sistematik inceleme çabalarıdır. Sosyoloji tarihi, tam da bu fikirlerin ete kemiğe bürünmesi ve toplumsal olguların bilimsel bir titizlikle ele alınmasıyla yazılmıştır.

1- Auguste Comte, ilerleme düşüncesini hangi düşünürden esinlenerek geliştirmiştir?

A) İbn Haldun
B) Condorcet
C) Durkheim
D) Marx
E) Vico

Cevap : B) Condorcet

Açıklama :
Auguste Comte’un ilerleme ve üç hâl yasası düşünceleri, büyük ölçüde 18. yüzyıl Aydınlanma filozoflarının (özellikle de Condorcet’nin) insanlık tarihindeki ilerlemeye dair görüşlerinden esinlenmiştir.

2- Karl Marx’ın çözümlediği üretim tarzlarının kronolojik sıralanışı aşağıdaki seçeneklerden hangisinde verilmiştir?

A) Feodal → Burjuva → Antik
B) Burjuva → Feodal → Antik
C) Antik → Burjuva → Feodal
D) Antik → Feodal → Burjuva
E) Feodal → Antik → Burjuva

Cevap : D) Antik → Feodal → Burjuva

Açıklama :
Marx’ın tarihsel materyalist kuramında, üretim tarzlarının gelişimi sırasıyla Antik (köleci) → Feodal → Burjuva (kapitalist) olarak ele alınır.

3- Diyalektik materyalizm düşüncesini geliştirirken Karl Marx’ın en fazla esinlendiği düşünür aşağıdakilerden hangisidir?

A) Engels
B) Rousseau
C) Lenin
D) Proudhon
E) Hegel

Cevap : E) Hegel

Açıklama :
Marx, diyalektiği idealist bir temel üzerine kuran Hegel’in yönteminden etkilenmiş, fakat Hegel’in sistemini “baş aşağı” çevirerek materyalist bir bakış açısı geliştirmiştir.

4- Comte’a göre “pozitif” evreye hâkim olan düşünme tarzı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bilimsel
B) Dinî
C) Hukuki
D) Felsefi
E) Örfi

Cevap : A) Bilimsel

Açıklama :
Comte, insan düşüncesinin üç hâl yasasını teolojik → metafizik → pozitif şeklinde sıralar. “Pozitif” evre, bilimsel yöntem ve gözleme dayalı gerçekçi, olgucu (pozitivist) düşünceyi temsil eder.

5- Tıpkı matematik ve astronomide olduğu gibi siyasal ve toplumsal alanlarda da düşünce özgürlüğünden söz edilemeyeceğini ileri süren düşünür aşağıdakilerden hangisidir?

A) Montesquieu
B) Vico
C) Comte
D) İbn Haldun
E) Marx

Cevap : C) Comte

Açıklama :
Pozitivist kuruculardan Auguste Comte’a göre, bilimsel yasalar gibi toplumsal yasalar da tek ve mutlak doğrular içerir. Bu görüş, düşünce özgürlüğü yerine bilimsel belirlenime ağırlık vermesi nedeniyle özgürlüğü sınırlar. Comte, siyaset ve toplumsal konularda “bilimsel doğrular” dışında farklı düşüncelerin varlığına sıcak bakmamıştır.

6- “Dünyaya hükmeden ……. değildir. Her monarşide onu yükselten, sürdüren ya da çökerten …… ve …… genel nedenler vardır.”

Montesquieu’nün ifadelerinde boşlukları tamamlayan kavramlar aşağıdaki seçeneklerin hangisinde doğru olarak verilmiştir?

A) talih – ahlaki – fiziki
B) ekonomi – siyasal – toplumsal
C) kötülük – dinî – seküler
D) din – tarihsel – toplumsal
E) refah – geleneksel – modern

Cevap : A) talih – ahlaki – fiziki

Açıklama :
Montesquieu, tarihsel olayların yalnızca talihin (şansın) ürünü olmadığını, ahlaki (moral) ve fiziki (örneğin coğrafi, iklimsel) etkenlerin belirleyici olduğunu savunur.

7- Marksist bilgi sosyolojisine göre aşağıdaki önermelerden hangisi doğrudur?

A) Tarihin herhangi bir döneminde egemen olmuş bir düşünce, o dönem egemen olan sınıfın düşüncelerinin doğrudan veya dolaylı ifadesidir.
B) Bilimsel veya felsefi her düşünce sistemi son tahlilde sınıf mücadelesini ekisizleştirme işlevi görür.
C) Düşüncelerin sınıfsal niteliğine odaklanmak bilimsel bir yanılsamadır.
D) Düşüncelerin sınıfsal niteliği devrimci fikirler için değil, yalnızca muhafazakâr fikirler için geçerlidir.
E) Bir düşünce sistemini bilimsel olarak çözümleyebilmek için toplumsal kökenlerinden bağımsız ele almak gerekir.

Cevap : A) Tarihin herhangi bir döneminde egemen olmuş bir düşünce, o dönem egemen olan sınıfın düşüncelerinin doğrudan veya dolaylı ifadesidir.

Açıklama :
Marksizme göre düşünce ve ideolojiler, egemen sınıfın çıkarlarıyla ilişkilidir. Bu sebeple, o dönemde üretim araçlarına sahip olan sınıf, egemen fikirleri de belirleme gücüne sahiptir.

8- “Özgür insan ve köle, patrisyen ve pleb, baron ve serf, lonca ustası ve kalfa, tek sözcükle ….. ve ….. sürekli bir karşıtlık içinde bulunmuşlardır.”

Komünist Manifesto’dan yapılan yukarıdaki alıntıda, boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) halk – seçkinler
B) cahiller – eğitimliler
C) ezenler – ezilenler
D) iyiler – kötüler
E) haklılar – haksızlar

Cevap : C) ezenler – ezilenler

Açıklama :
Marx ve Engels’in Komünist Manifesto’sunda sınıf çatışması, tarihin itici gücü olarak görülür. Manifesto’nun ünlü giriş pasajında tarihin tümünün “ezenler ile ezilenler” arasındaki mücadele olduğu belirtilir.

9- Devrimci sosyalist hareketin temel metinlerinden sayılan Komünist Manifesto’nun yazarları aşağıdakilerden hangisidir?

A) Gramsci ve Althusser
B) Lenin ve Troçki
C) Marx ve Engels
D) Hegel ve Engels
E) Hegel ve Marx

Cevap : C) Marx ve Engels

Açıklama :
1848’de yayımlanan Komünist Manifesto, Karl Marx ve Friedrich Engels tarafından yazılmıştır ve Marksist hareketin kurucu metinlerinden biridir.

10- Auguste Comte’a göre toplumların ilerleme hızına görece etki eden unsurlar hangileridir?

A) Tarih, coğrafya ve teknik
B) Irk, kültür ve tabiat
C) Irk, tarih ve coğrafya
D) Irk, iklim ve siyaset
E) Din, felsefe ve bilim

Cevap : D) Irk, iklim ve siyaset

Açıklama :

11- “İnsanlar kendi tarihlerini kendileri yaparlar ama kendi keyiflerine göre, kendi seçtikleri koşullar içinde değil; doğrudan veri olan, geçmişten devreden koşullar içinde yaparlar.”

Karl Marx’tan alıntılanan yukarıdaki ifade hangi disiplinler arası yaklaşımın esin kaynaklarındandır?

A) Tarihsel Sosyoloji
B) Sosyal Psikoloji
C) Siyasal Antropoloji
D) Ekonomik Sosyoloji
E) Siyasal Sosyoloji

Cevap : A) Tarihsel Sosyoloji

Açıklama :
Marx’ın bu ünlü ifadesi, tarihsel süreçte sosyal yapıların ve ekonomik koşulların belirleyiciliğine işaret ederek Tarihsel Sosyoloji yaklaşımına öncülük etmiş, toplumu tarihsel bağlamıyla birlikte analiz etme fikrine ilham vermiştir.

12- Alexis de Tocqueville’e göre modern demokratik toplumlarda devletin despotikleşmesinin önüne geçmek için yapılması gereken aşağıdakilerden hangisidir?

A) İktisadi alanda devlet müdahalesini artırmak
B) Dinin toplumsal hayatta etkisini azaltmak
C) Eşitlik ve özgürlüğü birbirinden ayırmak
D) Yönetimde soylu sınıfın temsilcilerine yer vermek
E) Yönetimde adem-i merkeziyeti benimsemek

Cevap : E) Yönetimde adem-i merkeziyeti benimsemek

Açıklama :
Tocqueville, Amerika’da Demokrasi eserinde yerel yönetimlerin ve adem-i merkeziyetin önemine vurgu yapar. Merkezî devletin aşırı güç toplamasını engellemek için yerel katılımın ve farklı toplumsal kademelerin temsil edilmesinin gerekliliğini savunur.

13- Giambattista Vico’nun sosyal bilimlerin temellerini attığı eseri aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yeni Dünya
B) Yeni Bilim
C) Yeni Politika
D) Yeni Devlet
E) Yeni Hayat

Cevap : B) Yeni Bilim

Açıklama :
Vico, Yeni Bilim (Scienza Nuova) adlı eseriyle tarih ve toplum felsefesine dair özgün görüşler ortaya koymuş, modern sosyal bilimlerin erken kuramcılarından biri olarak kabul edilmiştir.

14- Alexis de Tocqueville’nin “Eski Rejim ve Devrim” adlı eserine konu olan devrim aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sanayi Devrimi
B) İngiliz Devrimi
C) Fransız Devrimi
D) Rus Devrimi
E) Amerikan Devrimi

Cevap : C) Fransız Devrimi

Açıklama :
Tocqueville, “Eski Rejim ve Devrim” adlı çalışmasında Fransız Devrimi’ni analiz eder; Devrim’in hem köklerini, hem de Fransa’daki eski feodal düzenin (eski rejim) kalıntılarıyla olan ilişkisini ele alır.

15- Montesquieu’nün eserlerini Fransa dışında ve anonim olarak yayımlamasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Devrim öncesi dönemde Fransa’da kâğıt arzının gereksinim düzeyinin altında olması
B) Fransa’da yayıncılığın yüksek maliyetli bir faaliyet olması
C) Yazarın öz güveni zayıf ve aşırı temkinli bir kişiliğe sahip olması
D) Düşüncelerinin özellikle Fransa dışında yayılmasını istemesi
E) Fransa’da basım ve yayına sansür uygulanması

Cevap : E) Fransa’da basım ve yayına sansür uygulanması

Açıklama :
Montesquieu, dönemin Fransa’sında katı sansür rejimi nedeniyle eserlerinin bir kısmını gizlice veya isim belirtmeden yurtdışında bastırmak zorunda kalmıştır.

16- Karl Marx’a göre: “….. üretimin araçlarını elinde tutan sınıf, aynı zamanda ….. üretimin araçlarını da denetim altında tutar.”

Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) Tarımsal – endüstriyel
B) Feodal – kapitalist
C) Kapitalist – sosyalist
D) Geleneksel – modern
E) Maddi – entelektüel

Cevap : E) Maddi – entelektüel

Açıklama :
Marx, “Maddi üretim araçlarına hâkim olan sınıf, aynı zamanda entelektüel (fikirsel) üretimin araçlarını da kontrol eder.” diyerek egemen sınıfın, sadece ekonomik değil ideolojik aygıtları da yönlendirdiğini belirtmiştir.

17- Alexis de Tocqueville ile ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Hukuk öğrenimi görmüştür.
B) Sömürgecilik karşıtıdır.
C) Ülkesinde aktif siyasi görevler üstlenmiştir.
D) Kökeni itibarıyla aristokrattır.
E) 19. yüzyılda yaşamış bir Fransız düşünürdür.

Cevap : B) Sömürgecilik karşıtıdır.

Açıklama :
Tocqueville hukuk öğrenimi görmüş, Fransız siyasetinde görev almış ve aristokrat kökene sahip 19. yüzyılın önemli bir düşünürüdür. Ancak sömürgecilik karşıtlığı ifadesi yanlıştır. Tocqueville, özellikle Cezayir’in sömürgeleştirilmesi konusunda Fransız hükûmetini desteklemiştir.

18- Alexis de Tocqueville’in siyasette ulaştığı en yüksek makam aşağıdakilerden hangisidir?

A) Millî Eğitim Bakanlığı
B) Başbakanlık
C) İçişleri Bakanlığı
D) Dışişleri Bakanlığı
E) Ekonomi Bakanlığı

Cevap : D) Dışişleri Bakanlığı

Açıklama :
Fransız siyasetinde yer alan Tocqueville, kısa bir süre Dışişleri Bakanlığı görevinde bulunmuştur (1849).

19- Marksist düşünceye göre aşağıdakilerden hangisi iş alanındaki yabancılaşmanın aşamalarından değildir?

A) İnsanın ürettiği nesneye yabancılaşması
B) İnsanın işverene yabancılaşması
C) İnsanın üretim sürecine yabancılaşması
D) İnsanın topluma yabancılaşması
E) İnsanın kendisine yabancılaşması

Cevap : B) İnsanın işverene yabancılaşması

Açıklama :
Marx’ın yabancılaşma (alienation) kuramına göre temel yabancılaşma boyutları: ürüne, emeğin kendisine (üretim sürecine), insanın kendi türsel doğasına (species-being) ve diğer insanlara/topluma yabancılaşma olarak özetlenir. “İşverene yabancılaşma” bu sınıflandırmada doğrudan yer almaz.

20- Montesquieu hükûmet tipolojisi ve kuvvetler ayrılığı kuramını geliştirirken kendi ülkesinde öncelikli olarak hangi toplumsal sınıfın çıkarlarını gözetmektedir?

A) Burjuvazi
B) İşçi sınıfı
C) Köylü sınıfı
D) Aristokrasi
E) Küçük burjuvazi

Cevap : D) Aristokrasi

Açıklama :
Montesquieu, kuvvetler ayrılığı ve yönetim biçimleri hakkındaki fikirlerinde aristokrasinin iktidar içindeki konumunun korunmasını öngörür. Soylular sınıfının gücünü fazla zayıflatmadan kraliyet otoritesini de dengeleyecek bir düzen arayışındadır.