Türkiyenin Toplumsal Yapısı 2024-2025 Bütünleme Soruları

Giriş:

Türkiye’nin toplumsal yapısı, tarihsel katmanların kesişiminde şekillenen dinamik bir bütün oluşturur. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçişle hızlanan modernleşme, küreselleşme etkileri, demografik dönüşümler ve kentsel gelişim gibi farklı etkenler, Türkiye toplumunun kültürel, ekonomik ve siyasi dokusunu sürekli değiştirmektedir. Bu makalede, Türkiye’nin toplumsal yapısındaki ana unsurlara ve bu yapının nasıl dönüşüm geçirdiğine dair kısa bir değerlendirme yapılacaktır.

1. Tarihsel Arka Plan ve Modernleşme:

Türkiye’nin modernleşme süreci, Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemlerinde Tanzimat ve Islahat Fermanları ile başlamış, II. Meşrutiyet ve Cumhuriyet dönemi inkılaplarıyla büyük bir ivme kazanmıştır. Bu süreçte, geleneksel lonca düzeni ve reaya-yönetici ayrımı yerine bürokrasi, ulus devlet kurumları ve yeni bir hukuki çerçeve şekillenmiştir. Özellikle 20. yüzyılın ilk yarısında yapılan inkılaplar, eğitimden hukuka, kadının toplum içindeki yerine kadar pek çok alanda köklü dönüşümler getirmiştir.

2. Nüfus ve Demografik Geçiş:

Yüksek doğurganlık ve ölümlülük oranlarına sahip genç nüfus yapısından, düşük doğurganlık ve düşük ölümlülük oranlarının görüldüğü daha yaşlı bir profile evrilen Türkiye, demografik geçişin ileri aşamalarına yaklaşmaktadır. İç ve dış göç hareketleri (kırdan kente, uluslararası göç vb.) nüfusun bölgeler arasında yoğun dengesizlik göstermesine sebep olmaktadır. Aynı zamanda, özellikle 2010’lardan itibaren Türkiye, göçmen ve mülteci kabulünde de önemli bir merkez hâline gelmiş, nüfus kompozisyonu bu yeni akışlardan etkilenmiştir.

3. Kentleşme ve Küresel Etkiler:

1950’lerden itibaren hızlanan kentleşme, büyük şehirlerin nüfus yoğunluğunu artırmış, gecekondu bölgeleri ve çarpık kentleşme gibi sorunları beraberinde getirmiştir. 1980’ler sonrası uygulanan ekonomik politikalar, Türkiye’yi uluslararası sermaye ve ticaret akışlarına daha açık hâle getirmiş, İstanbul gibi metropoller “küresel kent” olma yolunda gelişme kaydetmiştir. Bu süreçte, kültürel ürünlerin ve yaşam tarzlarının da piyasa mantığına tâbi olduğu gözlemlenmektedir; popüler müzik, televizyon dizileri, tüketim merkezli kültürel eğilimler öne çıkmıştır.

4. Siyasi ve Hukuki Yapıdaki Değişimler:

Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucu anayasalarından 1924, 1961 ve 1982 Anayasaları, siyasi sistemin genel çerçevesini belirleyen temel metinlerdir. 1961 Anayasası, görece özgürlükçü yapısıyla toplumsal örgütlenmenin önünü açmışsa da 1980 darbesinden sonra hazırlanan 1982 Anayasası, daha merkeziyetçi ve özgürlük alanını daraltıcı nitelikte olmuştur. Bununla birlikte, siyasi partilerin, sivil toplumun ve medyanın etki alanı toplumsal değişim süreçlerinde belirleyici olmaya devam etmiştir.

5. Kültürel Çoğulculuk ve Kimlik Meseleleri:

Modernleşme süreci, Osmanlı toplumsal yapısında yer alan etnik ve dinî çeşitliliğe yeni boyutlar katmıştır. Cumhuriyet dönemi boyunca homojenleştirici politikalar ile yerel ve etnik kimliklerin görünürlüğü sınırlanmışsa da, özellikle 1980 sonrasında yükselen kimlik hareketleri ve demokratikleşme söylemleriyle birlikte etnik, mezhepsel ve cinsiyet temelli kimlikler daha fazla görünürlük kazanmıştır. Feminist hareketin darbe sonrası dönemde yükselişi, sivil toplumun farklı alanlarına yayılan yeni arayışlarla yakından ilişkilidir.

6. Yeni Eğilimler ve Gelecek Perspektifleri:

Küreselleşme, iletişim teknolojilerinin yaygınlaşması ve Avrupa Birliği ile yürütülen ilişkiler, Türkiye’nin toplumsal yapısındaki dönüşümü hızlandırmaktadır. Kentli orta sınıfın genişlemesi, tüketim alışkanlıklarının farklılaşması, kültürel kimlik tartışmalarının derinleşmesi gibi olgular, önümüzdeki dönemde de önemli gündem maddeleri olacaktır. Ayrıca nüfustaki yaşlanma trendi, sosyal güvenlik ve istihdam politikalarının yeni baştan ele alınmasını gerektirecektir.

Sonuç:

Türkiye’nin toplumsal yapısı, tarihsel miras ve modernleşme deneyiminin getirdiği çok katmanlı bir süreç içinde evrilmeye devam etmektedir. Demografik dönüşümler, kentleşme, küresel etkileşimler ve kimlik tartışmaları gibi faktörler, bu yapının geleceğine yön vermeye devam edecektir. Türkiye’nin geçmişten bugüne taşıdığı imparatorluk kültürü, Cumhuriyet modernleşmesi ve günümüz küresel dinamikleri, toplumsal yapı analizinde bir arada ele alınması gereken temel unsurlardır.

1- Aşağıdakilerden hangisi 1980 sonrası oluşan kültürel iklime özgü unsurlar arasında sayılamaz?

A) ’80’lerin başında Türk İslam sentezi fikri yükselmiştir.
B) Kamusal hak talepleri ve politik bir dil kültürel ürünler üzerinde etkilidir.
C) 1980 öncesi güçlü olan sol eğilimli kültürel iklim, askerî darbe ortamında bastırılmıştır.
D) Bireyselliği ve bireysel özgürlükleri öne çıkaran bir söylem yaygınlaşmıştır.
E) Sağ görüşlü ve/veya muhafazakâr kimlikli entelektüeller de kamusal görünürlük kazanmıştır.

Cevap : B) Kamusal hak talepleri ve politik bir dil kültürel ürünler üzerinde etkilidir.

Açıklama :
12 Eylül 1980 darbesi sonrasında siyasal alanın daralması, toplumsal muhalefetin bastırılması ve buna bağlı olarak popüler kültürde daha apolitik veya bireyselci temaların belirginleşmesi söz konusudur. Dönemin kültürel iklimi, yoğun politik mesajlardan ziyade bireysel özgürlük, özelleşme ve muhafazakâr düşüncenin yükselişine sahne olmuştur. Kamusal hak talepleri ve politik bir dilin doğrudan kültürel ürünlerde belirgin olması ise daha ziyade 1990’lar ve sonrasında ivmelenmiştir.

2- Sosyolojik açıdan kültürü tanımlayan unsurlar ……. ile sınırlanamaz.
Yukarıdaki boşluğa aşağıdakilerden hangisi gelebilir?

A) toplumun değerleri
B) popüler kültür ürünleri
C) toplumsal semboller
D) estetik açıdan mükemmellik arz eden sanat ürünleri
E) günlük yaşamında kullanılan maddî nesneler

Cevap : D) estetik açıdan mükemmellik arz eden sanat ürünleri

Açıklama :
Kültür sadece yüksek sanat veya estetik açıdan mükemmel eserlerle sınırlı değildir. Geniş anlamıyla kültür, gündelik yaşam pratiklerinden inançlara, değerlerden normlara, sembollerden maddi nesnelere kadar uzanan çok katmanlı bir bütündür.

3- Türkiye nüfusu artık yüksek doğurganlık ve ölümlülük hızına sahip genç bir nüfus olmaktan çıkarak düşük doğurganlık ve ölümlülük hızına sahip ve gittikçe yaşlanan bir nüfus olma özelliği kazanmaktadır.
Yukarıdaki tespite göre aşağıdaki çıkarımlardan hangisi yapılabilir?

A) Türkiye’nin nüfusunda kadın erkek dengesinin bozulacağı
B) Türkiye’nin demografik geçişin son aşamasına yaklaştığı
C) Türkiye’de doğal ölüm hızının artmasının beklendiği
D) Türkiye’de yüksek nüfus artışı beklendiği
E) Türkiye’nin nüfusu artırmaya yönelik politikalar izlemesinin zorunlu olduğu

Cevap : B) Türkiye’nin demografik geçişin son aşamasına yaklaştığı

Açıklama :
Demografik geçiş kuramına göre, yüksek doğurganlık ve ölümlülük oranlarından düşük doğurganlık ve düşük ölümlülük oranlarına geçilmesi, son aşamalara yaklaşıldığını gösterir. Bu durum, nüfusun giderek yaşlanması demektir.

4- Aşağıdakilerden hangisi reaya içinde yer alır?

A) Yeniçeriler
B) Müderrisler
C) Kalemiye
D) Kadılar
E) Köylüler

Cevap : E) Köylüler

Açıklama :
Osmanlı sosyal yapısında reaya, vergi yükümlüsü (yönetilen) sınıfı ifade eder. Köylüler, şehir esnafı ve ticaretle uğraşanlar reaya statüsündeydi. Askerî zümre (yönetici kesim) olan seyfiye, kalemiye, ilmiye reayadan sayılmazdı.

5- Aşağıdaki sorunsal alanlardan hangisi Türkiye’de kültür sosyolojisinin oluşumunda bilhassa etkili olmuş sorunsallardan biridir?

A) Sanayileşmenin kültür üzerindeki etkileri
B) Elit ve halk kültürü arasındaki ayrışma
C) Rock müziğin dönüşümü
D) Maddi kültürün gelişimi
E) Yüksek kültürü belirleyen estetik değerler

Cevap : B) Elit ve halk kültürü arasındaki ayrışma

Açıklama :
Türkiye’de kültür sosyolojisi araştırmaları erken Cumhuriyet döneminden itibaren halk kültürü – yüksek/elit kültür ikilemi, modernleşme, “alaturka-alafranga” karşıtlığı gibi konularla yakından ilgilenmiştir.

6- Küreselleşme süreci “küresel kent” adı verilen yeni bir kent türünü ortaya çıkarmıştır. Aşağıdakilerden hangisi küresel kentin özellikleri arasında yer almaktadır?

A) Kent, uluslararası sermayeyi kendine çekebilecek iletişim alt yapısı, konut vb. hizmetleri sunmak üzere tasarlanır.
B) Kent, içinde yaşayan kentlilerin taleplerine göre şekillenir.
C) Kent merkezi kamunun erişimine açık tutulur.
D) Kente ilişkin politik kararlar geniş katılım ile alınır.
E) Kentin yöneticileri kültürel hayata müdahale etmez.

Cevap : A) Kent, uluslararası sermayeyi kendine çekebilecek iletişim alt yapısı, konut vb. hizmetleri sunmak üzere tasarlanır.

Açıklama :
“Küresel kent” (global city), özellikle uluslararası sermaye akışlarının ve finans piyasalarının merkezlerinden biri hâline gelen, gelişmiş iletişim, ulaşım ve hizmet altyapılarına sahip kentleri ifade eder (örn. Londra, New York, Tokyo vb.). Bu kentlerin planlanmasında öncelik yerel halk taleplerinden ziyade küresel kapital akışlarının gereksinimleridir.

7- “Görülüyor ki, hars ile medeniyeti birbirinden ayıran, harsın bilhassa duygulardan, medeniyetin bilhassa bilgilerden mürekkep olmasıdır. İnsanda duygular usule ve iradeye tâbi değildir. Bir millet, diğer milletin dinî, ahlâkî, bediî duygularını taklit edemez.”
Yukarıdaki alıntı aşağıdaki düşünürlerden hangisine aittir?

A) Ziya Gökalp
B) Prens Sabahattin
C) Fuat Köprülü
D) Halil İnalcık
E) Ahmet Hamdi Tanpınar

Cevap : A) Ziya Gökalp

Açıklama :
Ziya Gökalp, “hars” (kültür) ile “medeniyet” (uygarlık) ayrımını yapmış; harsın duygulardan, medeniyetin ise bilgi ve tekniklerden oluştuğunu savunmuştur.

8- Aşağıdakilerden hangisi modernleşme sürecinde görülen ekonomik dönüşümler arasında değildir?

A) Sermaye birikimi süreci
B) Yaygın organik enerji kullanımının yerini inorganik enerjinin (makine gücünün) alması
C) Emekçi sınıfların nüfus içindeki oranlarının daralması
D) Kapitalist pazar ekonomisinin yaygınlaşması
E) Ekonominin parasallaşması

Cevap : C) Emekçi sınıfların nüfus içindeki oranlarının daralması

Açıklama :
Modernleşme ve sanayileşme süreçleriyle birlikte tarımda çalışanların oranı azalırken ücretli emekçilerin (işçi sınıfı) oranı artış gösterir. Dolayısıyla emekçi sınıfların oranlarının daralması beklenen bir durum değildir.

9- Aşağıdakilerden hangisi anayasaların özellikleri arasındadır?

A) İdeal şartlarda toplumsal olarak güçlü grupların taleplerini yansıtırlar.
B) Uzun anayasalar daha güçlüdür.
C) Yasamayı genel ilkeler etrafında sınırlarlar.
D) Tüm demokratik ülkelerde güçlü bir anayasa geleneği mevcuttur.
E) Yasama yetkisini kullanırlar.

Cevap : C) Yasamayı genel ilkeler etrafında sınırlarlar.

Açıklama :
Anayasalar, devletin temel kuruluşunu ve yetkilerin kullanım sınırlarını düzenleyen metinlerdir. Yasama, yürütme, yargı organlarının çerçevesini çizer ve kural koyar. “Anayasaların, güçlü grupların taleplerini yansıtır” ifadesi her zaman ideal değildir. Ayrıca anayasanın uzun veya kısa olması gücüyle ilgili kesin gösterge değildir.

10- 1961 Anayasası ile ilgili olarak aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) İfade ve örgütlenme özgürlüğünün kapsamı hükümetlerin kararlarına bırakıldı.
B) Cumhuriyet Senatosu kuruldu.
C) Milli Güvenlik Kurulu kuruldu.
D) Basın ve üniversitelere tam özerklik sağladı.
E) Güçler ayrılığı ile yargı bağımsızlığı sağlandı.

Cevap : A) İfade ve örgütlenme özgürlüğünün kapsamı hükümetlerin kararlarına bırakıldı.

Açıklama :
1961 Anayasası, demokratik hak ve özgürlükleri önceleyen, sosyal devlet anlayışını temel alan, basın ve üniversitelere belli ölçülerde özerklik getiren, güçler ayrılığı ve yargı bağımsızlığını güçlendiren bir anayasadır. Dolayısıyla ifade ve örgütlenme özgürlüğü, geniş normlarla Anayasa’da güvence altına alınmıştır; hükümetlerin keyfi tasarrufuna bırakılmış değildir.

@lolonolo_com

11- Aşağıdakilerden hangisi küreselleşme sürecinin önünü açan nedenler arasındadır?

A) Siyasal temsil mekanizmalarının güçlenmesi
B) İletişim teknolojilerindeki devrimsel dönüşüm
C) Siyasal katılımda görülen artış
D) Ulus devletlerin ekonomi üzerindeki etkisinin artması
E) İki kutuplu bir dünyanın oluşması

Cevap : B) İletişim teknolojilerindeki devrimsel dönüşüm

Açıklama :
Küreselleşme, en temelde ulaşım ve iletişim teknolojilerindeki gelişmelerle hız kazanmıştır. İnternet, uydu teknolojileri, dijital ağların genişlemesi gibi faktörler, uluslararası sermaye, mal ve bilgi akışlarını hızlandırarak küresel etkileşimin önünü açmıştır.

12- Güncel Türkiye nüfusu ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Kadın erkek dengesi bozulmuştur.
B) Genç nüfus oranı yüksektir.
C) Bölgeler arasında dengesiz dağılmıştır.
D) Nüfus artış hızı düşmektedir.
E) Türkiye doğumlu olmayanların oranı artmaktadır.

Cevap : A) Kadın erkek dengesi bozulmuştur.

Açıklama :
Türkiye’de nüfusun önemli özellikleri arasında hâlâ genç nüfus oranının yüksekliği (Avrupa ülkelerine kıyasla), bölgeler arası yoğun göçler nedeniyle dengesiz dağılım, doğurganlık oranlarının azalmasıyla nüfus artış hızının düşmesi ve son dönemde yabancı uyruklu göçmenlerin artması sayılabilir. Ancak kadın-erkek dengesi “ciddi boyutta” bozulmuş değildir; nüfusun cinsiyet dağılımı nispeten dengelidir.

13- Tanzimat döneminde ekonomik alanda Osmanlı üzerindeki Batı etkisi doruk noktasına çıkar.
Bu ifadeden hareketle, Tanzimat döneminde aşağıdaki Batılı güçlerden hangisi ile ilişkiler daha etkili olmuştur?

A) Rusya
B) Hollanda
C) Fransa
D) Almanya
E) İngiltere

Cevap : E) İngiltere

Açıklama :
Tanzimat Dönemi’nde Osmanlı’nın Avrupa ile ticari ilişkileri özellikle İngiltere üzerinden yoğunlaşmıştır. 1838 Balta Limanı Ticaret Antlaşması ve devamında gelişen ticari bağlar Osmanlı’yı giderek İngiliz etkisine açık hâle getirmiştir.

14- Aşağıdakilerden hangisi 1980 darbesinin ardından feminist hareketin yükselmesinin nedenlerinden biridir?

A) İlk kez kadın meselesine yönelik siyasal bir ilginin başlaması
B) Devletin kadınları güçlendirme yönünde teşvik edici politikaları
C) Alt sınıftan kadınlar arasında ataerkillik karşıtı bilincin yükselmesi
D) Kamusal alanda demokratik katılımın artması
E) Darbe sonrası düzene muhalif hareketlerin tasfiyesi ile oluşan politik boşluk

Cevap : E) Darbe sonrası düzene muhalif hareketlerin tasfiyesi ile oluşan politik boşluk

Açıklama :
1980 darbesi sonrasında özellikle sol ve diğer muhalif siyasal hareketler büyük oranda baskı altına alındı. Bu durum, politik arenada feminist hareket gibi yeni toplumsal hareketlerin öne çıkmasına ve kendi örgütlenme kanallarını oluşturarak görünürlük sağlamasına fırsat yarattı.

15- Türkiye toplumu Batılı ve yerli yaşam biçimleri arasında bölünmüş bir yapı arz eder. Eğitimde, kültürel kurumlarda, bununla da kalmayıp bizzat gündelik yaşam biçimlerinde ve zihniyette bu bölünmenin izini görebiliriz. İşin tuhafı bölünme (alafranga ve alaturka yaşayan ve düşünen) kişiler ve gruplar arasında değildir; çoğu durumda bu bölünme, aynı kişi ve grupta, demek ki bizzat Türk toplumunun kendinde yaşanır.
Yukarıdaki alıntı aşağıdaki sorunsallardan hangisine ilişkindir?

A) Sınıfsal yapının unsurları
B) Azgelişmişliğin sonuçları
C) Batılılaşmanın toplumsal yapı üzerinde etkisi
D) Demokrasi sorunsalı
E) Türkiye’de aydınların genel formasyonu

Cevap : C) Batılılaşmanın toplumsal yapı üzerinde etkisi

Açıklama :
Alıntıda bahsedilen “aynı kişi/grup içinde Batılı ve geleneksel ögelerin iç içe geçmesi” olgusu, Türkiye’deki modernleşme sürecinde yaygınca tartışılmıştır. Bu, Batılılaşma ve yerli/köklü kültürel ögelerin içsel çatışmasına işaret eder.

16- 1980 sonrasında Türkiye’de kültür, ülkedeki her şey gibi giderek piyasaya tabî oldu ve yeni bir tarz etrafında, geçmiştekinden daha geniş bir kültür endüstrisi oluştu.
Aşağıdakilerden hangisi bu ifadeyi örnekler?

A) Futbolda dört büyüklerin dışındaki takımların yükselmesi
B) Tarım politikalarının değişmesi
C) Politik dilde yaşanan dönüşüm
D) Sinema alanında devlet desteğinin artması
E) Pop müziğin yükselmesi

Cevap : E) Pop müziğin yükselmesi

Açıklama :
Özellikle 1980’ler sonrası Türkiye’de kültürel alanda piyasa mantığı belirginleşmiş, popüler müzik, televizyon dizileri, magazinleşme vb. ögeler yoğun ticarileşmeyi yansıtmıştır. Pop müziğin büyük kitlelere yayılması ve “endüstri” kimliği kazanması buna örnektir.

17- Aşağıdakilerden hangisi I. Dünya Savaşı’nı tanımlayan topyekun savaş kavramının unsurları arasındadır?

A) Askerlik çağındakilerin silah altına çağrılması
B) Orduların sevki için planlamalar yapılması
C) Cephenin lojistik ihtiyaçlarının karşılanması için önlemler alınması
D) Cephe ile cephe gerisi arasındaki farkın belirsizleşmeye başlaması
E) Kadınların da askere alınması

Cevap : D) Cephe ile cephe gerisi arasındaki farkın belirsizleşmeye başlaması

Açıklama :
“Topyekun savaş” (total war), sadece cephedeki askerî güçlerin değil, sivil nüfusun, ekonomik kaynakların, endüstrinin ve tüm toplumsal seferberliğin savaşa dahil olmasıdır. Bu durumda “cephe-gerisi” ayrımı muğlaklaşır. Kadınların da zorunlu askerliğe alınması bu savaş tipinin genel bir standardı değildir (Bazı ülkelerde kadınların destek pozisyonlarında orduya katılması görülmüştür, ama bu “topyekun savaş”ın tanımı için zorunlu bir unsur değildir).

18- Soğuk Savaş dönemi ile ilgili olarak aşağıdaki yargılardan hangisi geçerli değildir?

A) Büyük güçlerin nükleer silahlara sahip olması, politik gerginliğin sıcak savaşa dönüşmemesinde etkili olmuştur.
B) Genel bir refah artışı gözlemlenmiş ve geniş orta sınıflar ortaya çıkmıştır.
C) Tüm dünyada kırlardan kentlere doğru kitlesel bir göç yaşanmıştır.
D) Tüm dünyada kapitalizm rakipsiz bir ekonomik model olarak egemen olmuştur.
E) Dünya ABD ve Rusya arasında iki kutba bölünmüştür.

Cevap : D) Tüm dünyada kapitalizm rakipsiz bir ekonomik model olarak egemen olmuştur.

Açıklama :
Soğuk Savaş döneminde kapitalizmin karşısında SSCB önderliğinde sosyalist/komünist planlı ekonomi modeli etkili olmuştur. Dolayısıyla bu dönemde kapitalizm “rakipsiz” değildir; sosyalist blok ciddi bir alternatiftir. Kapitalizm rakipsiz hâle ancak 1990 sonrasında Doğu Bloku’nun dağılmasıyla gelmiştir.

19- II. Dünya Savaşı sonrasında Türkiye aşağıdaki devletlerden hangisi ile müttefik olmuştur?

A) Japonya
B) İngiltere
C) Çin
D) ABD
E) SSCB

Cevap : D) ABD

Açıklama :
Türkiye, II. Dünya Savaşı’ndan sonra Batı Blokunda yer alarak özellikle ABD ile yakın ilişkiler kurmuş, NATO’ya girmesiyle birlikte ABD önderliğindeki kapitalist blokun müttefiki olmuştur.

20- Türkiye’de yaygın evlilik sözleşmesi biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sadece dinî nikâh
B) Sadece resmî nikah
C) Hem resmî hem dinî nikâh
D) Nikâhsız birliktelik
E) Noter sözleşmesi ile evlilik

Cevap : C) Hem resmî hem dinî nikâh

Açıklama :
Türkiye’de Medenî Kanun resmî nikâhı zorunlu kılar; ancak kültürel ve dinî sebeplerle çoğunlukla resmî nikâhın yanı sıra dinî nikâh da yapılır. Fiilen yaygın uygulama, önce ya da sonra olmak üzere ikisini bir arada yürütmektir.

@lolonolo_com