İŞL104U Yönetim ve Organizasyon Ünite -4

Giriş

Yönetim sürecinin temel taşlarından biri olan planlama ve karar alma, örgütlerin sürdürülebilir başarıya ulaşmalarında kilit rol oynar. Etkin bir planlama süreci; örgütün mevcut durumunu analiz etmek, gelecekteki hedeflerini belirlemek ve bu hedeflere ulaşmak için nasıl bir yol izleneceğini netleştirmekten oluşur. Karar alma ise, alternatif çözümler arasından en uygun olanını seçme eylemini ifade eder. Bu iki süreç birbiriyle iç içedir ve yönetimsel fonksiyonların (planlama, örgütleme, yöneltme ve denetim) etkinliğini doğrudan etkiler.

Planlama Süreci ve Seviyeleri

Planlama, kısa, orta ve uzun vadeli olmak üzere farklı zaman ufuklarını kapsar. Kısa vadeli planlar genellikle bir yıllık dönemlere odaklanırken, uzun vadeli planlar beş yıl veya daha fazla bir süre için tasarlanır. Planlama; örgüt yapısının basit veya karmaşık olmasına göre farklı kademelerde gerçekleşebilir:

• Üst Düzey (Stratejik) Planlama: Örgütün uzun vadeli amaçlarını belirler, vizyonu ve misyonu çerçevesinde stratejiler geliştirir. Rekabet analizi, pazar trendleri ve çevresel faktörler bu düzeyde dikkate alınır.
• Orta Düzey (Taktik) Planlama: Stratejik planların hayata geçirilmesi için bölümsel veya fonksiyonel hedefler koyar. Orta kademe yöneticiler, üst düzey stratejileri daha somut eylem planlarına dönüştürür.
• Alt Düzey (Operasyonel) Planlama: Günlük veya haftalık işleri, uygulamaları ve süreçleri düzenler. Çalışanların görev dağılımı, iş akışlarının tasarımı ve performans ölçümleri bu aşamada belirlenir.

Karmaşık örgütlerde bu planlama seviyeleri genellikle 3 kademeli bir yapıya sahip olabilir: Stratejik (kurumsal), taktik (bölümsel) ve operasyonel (uygulama) planlar. Her bir seviyede net hedef, sorumluluk ve zaman ufku tanımlanarak örgütün bütününde bir uyum sağlanır.

Plan Türleri: Tek Kullanımlık ve Sürekli Planlar

Tek kullanımlık planlar, belirli ve benzersiz bir amaca yönelik hazırlanır ve amaca ulaşıldığında geçerliliğini yitirir. Büyük çaplı proje veya etkinlik yönetiminde sıkça kullanılır.
Sürekli planlar ise örgütün rutin faaliyetlerini düzenlemek üzere uzun dönemli olarak hazırlanmış, politikalar, prosedürler ve kurallar şeklinde ortaya konan dokümanlardır.

Karar Alma Sürecinde Temel Yaklaşımlar

Karar alma, sorunların veya fırsatların belirlenmesiyle başlayan ve seçeneklerin değerlendirilmesi, seçilen çözümün uygulanması ve sonuçların kontrol edilmesiyle devam eden döngüsel bir süreçtir. Bu süreçte yöneticiler genellikle aşağıdaki yaklaşımlardan birini veya bir kombinasyonunu uygular:

• Rasyonel Model: Tam bilgilendirme, analiz ve mantıksal kıyaslamalarla en optimal kararı vermeyi amaçlar. Gerçekte ise tam bilgi çoğu zaman mümkün olmadığından sınırlı kalabilir.
• Sınırlı Akılcılık ve Tatmincilik: Yöneticiler tüm seçenekleri değerlendirmek yerine, pratikte “yeterince iyi” olan bir seçeneği tercih ederler. Bu yaklaşım, bilgi eksikliği veya zaman kısıtı nedeniyle sıklıkla görülür.
• Beklenti (Prospect) Teorisi: İnsanların risk ve belirsizlik altında, rasyonel modellerle tutarlı olmayan kararlar alabileceğini açıklar. Kaybı önleme veya mevcut durumu koruma güdüsü, seçilen kararlarda yanıltıcı etkiler yaratabilir.

Kriz Yönetimi ve Vizyoner Liderlik

Örgütlerin bazı dönemlerde tek bir olayın (kriz) tüm işleyişi tehdit eder hâle gelmesiyle karşılaştıkları bilinir. Bu durumlar, kriz yönetimini bir zorunluluk hâline getirir. Acil durum planları, hızlı karar alma mekanizmaları ve iletişim stratejileri krizlerin olumsuz etkilerini hafifletmeye yardımcı olur.

Kriz dönemleri, aynı zamanda vizyoner liderliğin önemini ortaya koyar. Liderler, belirsizlik ve kaos altında örgüte yön vererek, çalışanların motivasyonunu yüksek tutmalı, paydaşlarla etkin iletişimi sağlamalı ve geleceğe dair olumlu bir perspektif sunmalıdır.

Teknoloji ve Karar Destek Sistemleri

Bilgi teknolojilerinin hızla gelişmesi, karar alma süreçlerinin daha verimli ve hızlı yapılmasını sağlamaktadır. Karar Destek Sistemleri (KDS), büyük veri setlerini analiz ederek yöneticilerin öngörü ve simülasyon yapabilmesine olanak tanır. Örneğin, pazar talebinin tahmin edilmesi veya üretim kapasitesinin optimize edilmesi için karmaşık veriler, KDS yazılımlarıyla yöneticilerin önüne anlamlı raporlar hâlinde sunulur.

Sonuç

Planlama ve karar alma, yönetimin hem “akıl” hem de “sanat” yönünü temsil eder. Örgütler stratejik, taktik ve operasyonel düzeylerde farklı zaman ufuklarını ve amaçları göz önünde bulundurarak planlar hazırlarken; karar alma sürecinde de bilgi, tecrübe, sezgi ve bilimsel analiz yöntemlerini bir araya getirir. Kriz dönemlerinde ise esneklik, hızlı reaksiyon ve vizyoner bakış açıları ön plana çıkar. Teknoloji odaklı çağdaş yaklaşımlar, veriye dayalı karar alma süreçlerini güçlendirerek örgütlerin sürdürülebilir rekabet avantajı elde etmelerine katkıda bulunur. Bu bütüncül yaklaşım, örgütlerin sadece bugünün değil, geleceğin de belirsizliklerine karşı hazırlıklı olmasını sağlar.

1- Aşağıdakilerden hangisi planlama süreci aşamalarından biri değildir?

A) Hedeflerin seçilmesi
B) Eylemlerin belirlenmesi
C) Sorumlulukların dağıtılması
D) Performansın değerlendirilmesi
E) Planlama stratejileri

Cevap : E) Planlama stratejileri

Açıklama : Planlama sürecinde önce hedefler belirlenir, ardından bu hedeflere ulaşmayı sağlayacak eylemler ve sorumluluklar netleştirilir. Son aşamada performans değerlendirilerek gerekli düzeltmeler yapılır. “Planlama stratejileri” ifadesi, daha genel ve üst düzey bir kavramdır; doğrudan planlama süreci aşamalarının kapsamına girmez, planlama sürecinin kendisine rehberlik eden çerçevedir.

2- Karmaşık örgütlerde gerçekleşen planlama düzeyi aşağıdakilerden hangisidir?

A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
E) 5

Cevap : C) 3

Açıklama : Planlama düzeyleri örgütün karmaşıklığına göre artar. Örneğin, 1. düzey planlama basit ve kısa vadeli planları, 2. düzey daha genişletilmiş fonksiyonel planları, 3. düzey ise genellikle karmaşık veya çok kademeli yapıdaki örgütlerin stratejik ve detaylı planlamalarını ifade eder.

3- Bir planın uygulamasının ne kadar süreye yayılacağını ya da bir planın dikkate aldığı zaman süresini ifade eden kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Stratejik plan
B) Planlama ufku
C) Taktik plan
D) Tek kullanımlık plan
E) Planlama hedefi

Cevap : B) Planlama ufku

Açıklama : Planlama ufku, bir planın ya da hedefin öngördüğü zaman periyodudur. Kısa vadeli planlar genellikle bir yılı kapsarken, orta vadeli planlar iki-üç yılı, uzun vadeli planlar ise beş yıl ve ötesini dikkate alabilir.

4- Özgün ve tekrarlanmayacak olaylar için tasarlanan plan aşağıdakilerden hangisidir?

A) Stratejik plan
B) Planlama ufku
C) Taktik plan
D) Tek kullanımlık plan
E) Planlama hedefi

Cevap : D) Tek kullanımlık plan

Açıklama : Tek kullanımlık planlar, tekrar edilmeyecek veya özel durumlar için oluşturulan, belirli bir hedefe ulaşıldığında geçerliliğini yitiren planlardır. Örneğin, büyük bir etkinlik düzenlemek veya belirli bir projeyi tamamlamak için yapılan planlar tek kullanımlık plan kategorisine girer.

5- Örgüt ve hissedarları üzerinde belirgin olumsuz etkisi olup tek bir olayı ifade eden kavram aşağıdaki hangisidir?

A) Strateji
B) Planlama
C) Taktik
D) Vizyon
E) Kriz

Cevap : E) Kriz

Açıklama : Kriz, örgütün veya paydaşların olumsuz etkilenmesine yol açan, çoğu zaman ani ve beklenmedik bir olayı tanımlar. Krizler, işletme faaliyetlerinde önemli kayıplara yol açabilir ve bu nedenle önceden kriz yönetimi planlarına sahip olmak kritik önemdedir.

6- Gelecekte gerçekleşmesi istenen bir durumu ortaya koymak için yapılan çalışma aşağıdaki hangisidir?

A) Strateji
B) Planlama
C) Taktik
D) Vizyon
E) Kriz

Cevap : D) Vizyon

Açıklama : Vizyon, örgütün gelecekte ulaşmak istediği ideali, hayali veya önceden belirlenmiş nihai durumu ifade eder. Bir vizyon çalışması, örgütün hedeflerine ilham verici bir çerçeve sunarak stratejik ve taktik planların temelini oluşturur.

7- Yönetim faaliyetlerinde karar alma işlevine yardımcı olmak üzere geliştirilmiş olan bilgi sistemi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Karar Destek Sistemleri
B) Grup Karar Destek Sistemleri
C) Üst Yönetim Bilgi Sistemleri
D) Kurumsal Kaynak Planlaması
E) Yönetim Bilgi Sistemi

Cevap : A) Karar Destek Sistemleri

Açıklama : Karar Destek Sistemleri (KDS), yöneticilerin belirsizlik altında daha sağlıklı kararlar verebilmeleri için gerekli verileri analiz eden, modelleme ve simülasyon araçları sunan bilgisayar tabanlı uygulamalardır.

8- Bir problemin yeterince iyi olarak nitelendirilebilecek çözümü ile yetinilmesini ifade eden kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Strateji
B) Planlama
C) Tatmincilik
D) Vizyon
E) Kriz

Cevap : C) Tatmincilik

Açıklama : Tatmincilik (satisficing), mükemmel değil ama “yeterince iyi” bir çözümle yetinme yaklaşımını ifade eder. Bu kavram, Herbert Simon’un “Sınırlı Akılcılık” teorisiyle ilişkilidir ve yöneticilerin her zaman en mükemmel değil, pratikte kabul edilebilir çözümlere yöneldiklerini vurgular.

9- İnsanların rasyonel modeller ile tutarlı olmayan kararlar almış gibi göründüğü gözlemleri açıklamak için kullanılan teori aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sınırlı Akılcılık
B) Beklenti
C) Tatmin edicilik
D) Vizyon
E) Kriz

Cevap : B) Beklenti

Açıklama : Beklenti (Prospect) teorisi, insanların risk ve belirsizlik altında, klasik rasyonel seçim modelleriyle çelişkili kararlar alabildiğini göstermiştir. Daniel Kahneman ve Amos Tversky tarafından geliştirilen bu teori, insanların kayıp ve kazancı farklı şekilde algılamaları nedeniyle kararlarında tutarsızlıklar ortaya çıkabileceğini açıklar.

10- Karar alırken bir sonucun oluşma olasılığını öngörme yatkınlığı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sınırlı Akılcılık teorisi
B) Beklenti teorisi
C) Var olan hata
D) Vizyon teorisi
E) Kriz teorisi

Cevap : C) Var olan hata

Açıklama : “Var olan hata” (ya da “mevcut durumu hatalı değerlendirme”) karar alırken bir sonucun gerçekleşme olasılığını aşırı veya eksik tahmin etmeye yol açan bilişsel bir önyargıya işaret eder. Bu tür bilişsel tuzaklar, klasik rasyonel modellerle tutarlı olmayan kararların ortaya çıkmasına neden olur.