İŞL104U Yönetim ve Organizasyon Ünite -6

Giriş

Örgütsel yapılanma, işletmenin hedeflerine ulaşmak için kaynakların nasıl düzenleneceği, sorumluluk ve yetkilerin nasıl dağıtılacağı ile ilgili kritik kararları içerir. Günümüz rekabet ortamında, örgüt yapısının hem verimliliği artırıcı hem de çevik ve esnek olması beklenmektedir. Bu noktada klasik yapıların yerini giderek daha esnek ve yenilikçi tasarımlar almaktadır.

Klasik Örgüt Yapıları

Geleneksel yapılanmalar daha çok fonksiyonel, ürün, bölge veya müşteri bazlı olarak sınıflandırılır. Örneğin fonksiyonel yapı, işletmeyi muhasebe, pazarlama, üretim, insan kaynakları gibi bölümlere ayırarak dikey bir hiyerarşi oluşturur. Bu tür yapılar uzmanlaşmayı kolaylaştırırken bölümler arası koordinasyonu güçleştirebilir.

Örgütleme İlkeleri

• İşbölümü (Uzmanlaşma): İşlerin parçalara bölünerek her görevin bir kişi ya da birim tarafından yapılması. Verimliliği artırsa da koordinasyon ihtiyacını yükseltir.
• Yetki ve Sorumluluk Dengesi: Yöneticilerin karar verme ve emir verme gücünü ifade eden “yetki”, ilgili görevi yerine getirme “sorumluluğu” ile dengelenmelidir.
• Merkezileşme – Yerelleşme (Desantralizasyon): Karar verme gücünün üst düzeyde toplanması merkezileşme, alt kademelere yayılması ise yerelleşme şeklinde tanımlanır.
• Formelleşme: Örgüt içi kuralların, prosedürlerin ve iş tanımlarının yazılı hâle getirilmesi. Formelleşme düzeyi arttıkça bürokrasi de artar.
• Kontrol Alanı: Bir yöneticinin etkin biçimde yönetebileceği kişi sayısı. Kontrol alanı genişledikçe, hiyerarşik kademelerin sayısı azalabilir.

Çağdaş Örgüt Yapıları

Günümüzde hızla değişen pazar koşulları, şirketleri daha esnek ve inovasyona açık örgüt yapılarına yöneltmektedir. Öne çıkan çağdaş tasarımlar şunlardır:

• Matris Yapı: Çalışanlar hem fonksiyonel yöneticilere hem de proje yöneticilerine bağlı olarak çalışır. Yüksek koordinasyon ve esneklik sağlasa da yetki çatışmalarına yol açabilir.
• Proje Yapı: Geçici veya sürekli projelerin merkezde olduğu yapılarda, proje ekibi çeşitli uzmanlıklardan oluşur ve hiyerarşi daha az önem kazanır.
• Takım Yapısı: Bölümler yerine takımlarla iş görülen bu modelde, çalışanların farklı alanlardaki becerileriyle katma değer yaratması hedeflenir. Ekip çalışması ve paylaşılan sorumluluk önemlidir.
• Şebeke (Network) Yapı: Örgüt içindeki temel yetkinlikleri korurken, üretim veya yan faaliyetler dış kaynaklardan (outsourcing) karşılanır. Örgüt, çekirdek bir yapıda kalırken iş ortağı ağıyla esnekliğini korur.
• Yığışım (Conglomerate) Yapı: Birden çok bağımsız iş birimine sahip holding benzeri yapılar. Her bir iş birimi kendi kâr/zarar sorumluluğunu taşır, böylece bağımsız ama genel merkeze karşı sorumluluk sahibi birimler oluşur.

Örgüt Yapısında Güncel Trendler

1. Yalın Organizasyonlar:
Kurumlar, gereksiz ara kademeleri ortadan kaldırarak hiyerarşiyi azaltmayı ve karar alma süreçlerini hızlandırmayı hedefliyor. Ücret veya unvan artışı yerine yatay genişlemeye, çalışanların iş zenginleştirmesiyle motivasyonunu artırmaya odaklanıyorlar.

2. Dijital Dönüşümün Etkisi:
Uzaktan çalışma, esnek iş gücü ve dijital platformlar, örgütlerin klasik “ofis-hiyerarşi” yapısını dönüştürüyor. Ekiplere dayalı, proje bazlı ve lokasyondan bağımsız modeller yaygınlaşıyor.

3. Yetkilendirme ve Özerklik:
Çalışanların görev ve sorumluluk alanlarını genişletmek, kararlara katılımını artırmak verimliliği ve inovasyonu teşvik ediyor. Bu yaklaşım, özellikle teknoloji şirketlerinde yaygın şekilde uygulanıyor.

Sonuç

Örgütsel yapı, bir işletmenin hedeflerine ulaşmasında kritik bir rol oynar. Klasik yapılarda uzmanlaşma ve hiyerarşi ön plandayken; çağdaş yapılarda esneklik, hızlı uyum ve çalışanların yüksek katılımı önem kazanır. Şirketler, kendilerine en uygun modeli seçerken sektörün dinamiklerini, çalışan profillerini ve rekabet koşullarını göz önünde bulundurmalıdır. İyi tasarlanmış, açık ve esnek bir örgüt yapısı; hem kısa vadede verimlilik hem de uzun vadede rekabet üstünlüğü elde etmenin anahtarıdır.

1- Aşağıdakilerden hangisi “Yöneticilerin görev alanlarında karar alma, emir verme ve kaynakları dağıtmaya ilişkin resmi ve meşru haklarını” tanımlar?

A) Yetki
B) Kontrol
C) Planlama
D) Denetim
E) Önderlik etme

Cevap : A) Yetki

Açıklama : Yetki, yöneticilerin çalışanlara emir verebilme, karar alabilme ve örgüt kaynaklarını belirlenen amaçlar doğrultusunda kullanabilme hakkını ifade eder. Bu hak resmi ve meşrudur; bu nedenle örgüt içindeki güç dağılımı ve hiyerarşik yapı ile yakından ilişkilidir.

2- Danışmanlık yapma, görüş bildirme ve önerilerde bulunmayı içeren yetki türü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Koordinasyon yetkisi
B) Kurmay yetki
C) Komuta yetkisi
D) Fonksiyonel yetki
E) Liderlik yetkisi

Cevap : B) Kurmay yetki

Açıklama : Kurmay (staff) yetki, yöneticilere veya ilgili departmanlara danışmanlık yapmak, görüş bildirmek ve öneriler sunmak üzere tanımlanmış bir yetki türüdür. Komuta (line) yetkideki gibi doğrudan emir verme veya karar alma gücünü kapsamaz; fakat örgüt içinde uzman görüşü sağlamak açısından kritik öneme sahiptir.

3- “İşlerin parçalara bölünerek her görevi bir kişinin yapması” aşağıdakilerden hangisiyle tanımlanır?

A) İşbölümü
B) Hiyerarşi
C) Yetki
D) Kontrol
E) Sorumluluk

Cevap : A) İşbölümü

Açıklama : İşbölümü (uzmanlaşma), örgütlerde toplam işin parçalara ayrılması ve her bir parçanın (görevin) o konuda uzmanlaşmış bir kişi ya da birim tarafından yerine getirilmesidir. İşbölümü arttıkça, verimlilik ve uzmanlık genellikle yükselir ancak koordinasyon ihtiyacı da o oranda artar.

4- Aşağıdakilerden hangisi örgütleme ilkelerinden biri değildir?

A) Kontrol alanı
B) Komuta yetkisi
C) Uzmanlaşma
D) Formelleşme
E) Merkezileşme

Cevap : B) Komuta yetkisi

Açıklama : Örgütleme ilkeleri arasında; kontrol alanı (yöneticinin etkin biçimde yönetebileceği kişi sayısı), uzmanlaşma (işbölümü), formelleşme (kuralların yazılı hâle gelmesi) ve merkezileşme (karar alma yetkisinin üst kademede toplanması) yer alır. “Komuta yetkisi” ise hiyerarşik bir kavramdır; ancak “örgütleme ilkesi” olarak ayrı bir başlık altında sayılmaz.

5- Aşağıdakilerden hangisi geleneksel örgüt biçimlerinden biri değildir?

A) Fonksiyonel temelli
B) Ürün temelli
C) Bölge temelli
D) Müşteri temelli
E) Takım temelli

Cevap : E) Takım temelli

Açıklama : Geleneksel örgüt yapıları genellikle fonksiyonel (işlevsel), ürün, bölge (coğrafi) veya müşteri bazlı yapılanmaya dayanır. Takım temelli yapı ise daha çağdaş (modern) bir örgüt tasarımıdır ve proje/takım çalışmasını merkeze alır.

6- Bir örgütte kararların üst düzeyde alınmasıyla ilişkili kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Merkezileşme
B) Formalleşme
C) Kurmay yetki
D) Kademe sayısı
E) Biçimselleşme

Cevap : A) Merkezileşme

Açıklama : Merkezileşme, kararların örgüt yapısının üst kademelerinde toplanmasıdır. Buna karşılık, karar alma yetkisinin alt kademelere yaygınlaşması “adem-i merkezileşme” veya “desantralizasyon” olarak adlandırılır.

7- Bir örgütte açık iş tanımları, çok sayıda örgütsel kural ve çalışma sürecini kapsayan, açıkça tanımlanmış prosedürlerin bulunmasını ifade eden kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Merkezileşme
B) Organizasyon
C) Yetkilendirme
D) Koordinasyon
E) Formelleşme

Cevap : E) Formelleşme

Açıklama : Formelleşme (resmileşme), örgüt içi süreçlerin, kuralların ve prosedürlerin yazılı hâle getirilmesi düzeyini ifade eder. Formelleşme arttıkça, örgütsel düzenlemeler ve standartlar daha katı ve belirgin hâle gelir.

8- Aşağıdakilerden hangisi çağdaş örgüt tasarımlarından biri değildir?

A) Matris yapı
B) Proje yapı
C) Fonksiyonel yapı
D) Takım yapısı
E) Şebeke yapı

Cevap : C) Fonksiyonel yapı

Açıklama : Fonksiyonel (işlevsel) yapı, daha çok klasik örgüt tasarımını yansıtır. Matris, proje, takım veya şebeke (network) gibi yapılar ise çağdaş örgüt tasarımları olarak değerlendirilir.

9- Aşağıdakilerden hangisi matris örgüt yapısının öncelikli sakıncalarından biridir?

A) Yüksek uzmanlaşma
B) Yetki çatışması
C) Geniş kontrol alanı
D) Düşük koordinasyon
E) Kararlara sınırlı katılım

Cevap : B) Yetki çatışması

Açıklama : Matris yapıda, çalışanlar birden fazla yöneticiye (örneğin hem fonksiyonel yöneticiye hem proje yöneticisine) raporlama yapabilir. Bu durum, zaman zaman yetki çatışmalarına ve karmaşık iletişim hatlarına yol açar. Ayrıca çalışanlar “iki patron” arasında kalabileceği için sorumluluk belirsizliği yaşanabilir.

10- Aşağıdakilerden hangisi yığışım yapının özelliklerinden biri değildir?

A) Esnek
B) Hızlı karar alabilen
C) Sabit masrafı azalmış
D) Küçülmüş örgüt yapısı
E) Yüksek merkezleşme

Cevap : E) Yüksek merkezleşme

Açıklama : Yığışım (conglomerate veya holding) yapı genellikle çeşitli iş birimlerinin daha özerk olduğu, esnek ve hızlı karar alabilen, sabit masraf oranı daha az olan bir modeldir. Yüksek merkezleşme, yığışım yapı için tipik bir özellik değildir; çünkü iş birimleri kendi alanlarında bağımsız hareket edebilir.