ADY104U Afet Tıbbı ve Yönetim İlkeleri Ünite -2

Tıbbi Afetlerde Dalgalanma ve Kapasite Yönetimi

Afet ve acil durum senaryolarında, sağlık hizmetlerinin çok kısa sürede yüksek hasta yüküyle karşı karşıya kalması “dalgalanma (surge)” olarak tanımlanır. Bu dalgalanma kapasitesini yönetebilmek, olay yeri triyajından nakil ve hastane tedavisi süreçlerine kadar her aşamada etkili planlama gerektirir.

Tıbbi kurtarma, tahliye ve tedavi kapasiteleri, bir felaket anında ne kadar hızlı müdahale edilebileceğini belirleyen temel göstergelerdendir. Örneğin, saat başı verilebilecek Temel/İleri Yaşam Desteği sayısı, “Tıbbi Kurtarma Kapasitesi”ni ifade eder ve olay yeri yönetiminde kritik rol oynar. Benzer şekilde, Tıbbi Tahliye Kapasitesi ise yaralıların en hızlı biçimde uygun sağlık merkezlerine nakledilmesini sağlayacak ambulans, helikopter veya diğer ulaşım araçlarının etkin kullanımını içerir.

Hastane tedavi kapasitesi, hem personel kaynaklarının hem de tıbbi malzeme ve altyapı imkanlarının seferberlik durumundaki mevcut durumunu yansıtır. Hastanenin basitleştirilmiş prosedürlerle çalışması, söz konusu kapasiteyi artırırken; lojistik sorunlar, uzman eksikliği gibi faktörler ise kapasiteyi düşürür. Ülkemizde ve dünyada yaşanan büyük çaplı afetler, bu kapasite yönetiminin başarı veya başarısızlığının doğrudan hayat kurtarma oranlarını etkilediğini göstermektedir.

1. “—————- , büyük çaplı kamu sağlığı acilleri ya da afet durumunda, nitelikli personel, tıbbi bakım ve halk sağlığı için artan talebi karşılamak amacıyla normal hizmetleri hızla genişletme yeteneğidir.” Aşağıdakilerden hangisi boşluğa gelmelidir?

A) Planlama
B) Dalgalanma
C) Hazırlık
D) Geri Kazanma
E) Müdahale
php-template

Cevap: B) Dalgalanma

Açıklama: Afet veya geniş çaplı acil durumlarda, “dalgalanma (surge)” kavramı, sağlık hizmetlerinin hızla büyüyen hasta/halk sağlığı talebine cevap verecek şekilde genişlemesini ifade eder. Bu kapsamda sağlık altyapısının, personel sayısının ve tıbbi kaynakların artırılması gerekebilir. Dolayısıyla boşluğa Dalgalanma ifadesi uygun düşmektedir.

2. I. Etki zamanı
II. Etki alanı yarıçapı
III. Yaralı sayısı
Yukarıdakilerden hangisi afetlerin tıbbi olarak sınıflandırılmasında kullanılan parametrelerdendir?

A) Yalnız I
B) I ve II
C) I ve III
D) II ve III
E) I, II, III

Cevap: E) I, II, III

Açıklama: Afetlerin tıbbi açıdan sınıflandırılması için birden çok değişken göz önünde bulundurulur. Bunların başlıcaları afetin gerçekleştiği zaman dilimi (etki zamanı), coğrafi yayılımı (etki alanı yarıçapı) ve oluşabilecek yaralı/hasta sayısı gibi unsurlardır. Bu parametreler, müdahale planlarının oluşturulmasında temel rol oynar.

3. I. Solunum
II. Dolaşım
III. Bilinç durumu
IV. Yaralanma şiddeti
Yukarıdakilerden hangisi START Triyaj sisteminde kullanılan değerlendirme kriterleridir?

A) Yalnız I
B) I ve II
C) II ve III
D) I, II, III
E) I, II, III, IV

Cevap: D) I, II, III

Açıklama: START (Simple Triage and Rapid Treatment) Triyaj Sistemi; Solunum, Dolaşım ve Bilinç durumu gibi kritik yaşamsal parametrelere dayanarak hızlı triyaj yapmayı sağlar. Bu sistemde yaralanma şiddeti dolaylı olarak değerlendirilse de temel ilk adımda en hızlı şekilde solunum, nabız-dolaşım ve bilinç kontrollerine bakılır.

4. Birincil triyaj sonunda; T1 kategori yaralı sayısı 10, T2 kategori yaralı sayısı 20 ve T3 kategori yaralı sayısı 60 olduğu tespit edilen bir olayda, Tıbbi Şiddet Faktörü (Medical Severity Index-MSI) nedir?

A) 0,5 MSI
B) 1 MSI
C) 1,5 MSI
D) 2 MSI
E) 2,5 MSI

Cevap: A) 0,5 MSI

Açıklama: Tıbbi Şiddet Faktörü, basitçe (T1 + T2) / T3 formülüyle hesaplanır. Burada T1 (acil müdahale gerekenler) 10, T2 (aciliyet durumu orta) 20, T3 (bekleyebilecek durumda) 60’dır. Dolayısıyla toplam T1 + T2 = 30, T3 = 60; 30/60 = 0,5 MSI. Bu oran, afetin tıbbi şiddet derecesinin belirlenmesinde kullanılır.

5. Saat başına Temel/İleri Yaşam Desteği sağlanabilecek yaralı sayısı aşağıdaki kapasitelerden hangisinin hesaplanmasıdır?

A) Tıbbi Tedavi Kapasitesi
B) Tıbbi Kurtarma Kapasitesi
C) Tıbbi Tahliye Kapasitesi
D) Hastane Tedavi Kapasitesi
E) Hiçbiri

Cevap: B) Tıbbi Kurtarma Kapasitesi

Açıklama: Tıbbi kurtarma kapasitesi, belirli bir zaman diliminde (genellikle saat başı) hangi sayıda yaralıya Temel/İleri Yaşam Desteği sağlanabileceğini gösterir. Afet durumunda, olay yeri acil müdahale ekiplerinin kabiliyeti, bu kapasite ile ilişkilidir. Tıbbi tahliye kapasitesi ise yaralıların bölgeden taşınabilme gücünü ifade ederken, hastane tedavi kapasitesi hastanedeki kaynak ve personel imkânlarını yansıtır.

6. Meydana gelen bir acil durumda, hastaneye taşınması gereken yaralı sayısı 120 kişidir. Ortalama ambulans intikal süresi 1 saattir ve her seferde 1 yaralı taşınabilmektedir. 6 saatlik süre zarfında hastaların taşınması için gereken ambulans sayısı kaçtır?

A) 15
B) 20
C) 25
D) 30
E) 40

Cevap: B) 20

Açıklama: Her bir ambulans, 6 saat içerisinde 6 tur (gidiş-dönüş) yapabilir (intikal süresi 1 saat gidiş, 1 saat dönüş olarak düşünülür, fakat kabaca “1 sefer=1 saat” şeklinde sadeleştirilmiş bir varsayım kullanıyoruz). Toplamda 120 yaralının taşınabilmesi için 120 hasta / (6 sefer × 1 hasta/sefer) = 20 ambulansa ihtiyaç vardır.

7. Aşağıdakilerden hangisi hastane tedavi kapasitesini azaltan faktörlerden değildir?

A) Ciddi yaralılar
B) Uzman sayısının azlığı
C) Nedeni bilinmeyen yaralanmalar
D) Lojistik sorunlar
E) Basitleştirilmiş prosedürler.

Cevap: E) Basitleştirilmiş prosedürler.

Açıklama: Hastane tedavi kapasitesini olumsuz etkileyen unsurlar; personel yetersizliği, lojistik problemler ve çok sayıda ağır yaralının kısa sürede gelmesi gibi durumlardır. Basitleştirilmiş prosedürler ise aksine, ağır prosedürlerin azaltılması yoluyla hasta bakım sürecini hızlandırır ve kapasiteyi arttırır.

8. Aşağıdakilerden hangisi Ilık Bölgede yapılır?

A) Komuta
B) Operasyon konuşlanma alanı
C) Dekontaminasyon
D) Tıbbi takip
E) Hepsi

Cevap: C) Dekontaminasyon

Açıklama: Sıcak, ılık ve soğuk bölge kavramları özellikle Kimyasal, Biyolojik, Radyolojik ve Nükleer (KBRN) olaylarında sahayı üç ana bölgeye ayırmak için kullanılır. Sıcak bölgede olayın kaynağı mevcuttur ve risk çok yüksektir; ılık bölge ara alandır ve dekontaminasyon işlemleri genellikle burada yapılır; soğuk bölge ise destek ve komuta fonksiyonlarının yer aldığı daha güvenli alandır.

9. ………………….. grup süpervizörü, bölgedeki hastaneleri bilgilendirmek ve bunların kapasitelerini belirlemekle yükümlüdür. Boşluğa aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?

A) Triyaj
B) Tedavi
C) Tıbbi kurtarma
D) Tıbbi tahliye
E) Tıbbi şube

Cevap: D) Tıbbi tahliye

Açıklama: Tıbbi tahliye grup süpervizörü, olay yerinden hastanelere yaralı transferini koordine eder, hastanelerin mevcut yatak, personel ve ekipman kapasitelerini öğrenir, buna göre sevk planlaması yapar. Böylece hastanelerde aşırı yüklenme veya kapasite dışı kalma riski en aza indirgenmiş olur.

10. Aşağıdakilerden hangisi Tedavi birim liderinin sorumluluklarından değildir?

A) Birincil değerlendirme
B) İkincil triyaj
C) Hasta paketleme
D) Tıbbi Şube direktörü ile iletişim kurma
E) Hiçbiri

Cevap: D) Tıbbi Şube direktörü ile iletişim kurma

Açıklama: Tedavi birim lideri, olay yerinde yaralıları değerlendirme (birincil/ikincil triyaj) ve acil bakım sürecini yönetme görevindedir. Hasta paketleme işlemi de bu birim tarafından yürütülür. Tıbbi Şube direktörü ile iletişim kurma sorumluluğu ise birim liderinden ziyade şube müdürleri ya da diğer ilgili yöneticilerin görevi altında yer alır. Dolayısıyla bu madde, tedavi birim liderinin temel görev tanımının dışındadır.