ADY104U Afet Tıbbı ve Yönetim İlkeleri Ünite -3

Acil Müdahale ve Hayati İlk Dakikalar

Afet durumlarında hastane öncesi acil sağlık hizmetleri, hayati önem taşır. İlk müdahalenin doğru yapılması, yaralıların uygun şekilde sınıflandırılması (triyaj) ve vakit kaybetmeden hastaneye transfer edilmesi, ölüm ve kalıcı hasar oranlarını ciddi ölçüde azaltır. Özellikle 112 Acil Yardım Merkezleri tarafından koordine edilen ambulanslar, olay yerine hızlı ulaşarak temel yaşam desteği uygulamak ve hastayı güvenli bir şekilde sağlık kuruluşuna nakletmekle görevlidir.

Bu süreçte, afet bölgesinin büyüklüğüne göre farklı ambulans istasyonu tipleri (A1, A2, B1, B2 gibi) devreye alınır. Acil yardım ambulansları standarta yakın donanıma sahipken; yoğun bakım, yeni doğan veya kar paletli ambulanslar gibi özel donanımlı araçlar, spesifik durumlara yanıt verir. Ayrıca Türkiye Afete Müdahale Planı (TAMP), hasarın boyutuna göre müdahaleyi yerel veya uluslararası boyuta taşıyacak şekilde kademeli bir yapı oluşturur.

Sahra hastanelerinin kurulması, gerektiğinde bölgedeki sağlık hizmet kapasitesini artırır. Sıcak, soğuk ve güvenli alanların belirlenmesi, lojistik desteğin sürekliliği ve uzman personelin eşgüdümü bu tür geçici sağlık tesislerinin başarısını doğrudan etkiler. Hastane öncesi acil sağlık hizmetleri, afet yönetiminin temel yapı taşlarından biri olarak hızlı, etkin ve organize müdahaleyi mümkün kılar.

1- I. Sistemik hastalıklar veya yaralanmalar sonrası oluşabilecek hasarı en aza indirmek için hastane öncesi tıbbi bakım ve müdahale sağlamak,
II. Doğruluğu bilimsel olarak kanıtlanmış tıbbi müdahaleler ile hayat kurtarmak,
III. Hastanın bir sağlık kuruluşuna güvenli bir şekilde naklini sağlamak,
IV. Hastaneye gidecek aracı bulunmayan kişileri hastaneye taşımak,
Hastane öncesi acil sağlık hizmetinin temel hedefleri yukarıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?

A) I ve II
B) II ve III
C) I ve III
D) I, II ve III
E) II, III ve IV

Cevap : D) I, II ve III

Açıklama : Hastane öncesi acil sağlık hizmetinin temel hedefleri arasında, hastane öncesi tıbbi bakım ile yaralanmaları en aza indirmek (I), bilimsel olarak kanıtlanmış müdahalelerle hayat kurtarmak (II) ve hastanın güvenli naklini sağlamak (III) bulunur. “Hastaneye gidecek aracı olmayanları taşımak” (IV) ise doğrudan temel görev tanımının içinde yer almaz; esas amaç acil durumlara yönelik nitelikli müdahaledir.

2- “Bir işi yapmak ya da tedbir almak için kullanılabilecek sürenin kısıtlı olması, işin yapılmaması ya da önlemin alınmaması durumunda da birey ya da toplum için hayati risklerin ortaya çıkabileceği durum” aşağıdakilerden hangisini tanımlamaktadır?

A) Acil Durum
B) Kaza
C) Afet
D) Acil Sağlık
E) Triyaj

Cevap : A) Acil Durum

Açıklama : Acil durum, belirli bir süre içinde mutlaka müdahale gerektiren, yapılmadığı takdirde can güvenliği başta olmak üzere büyük riskler ortaya çıkaran durumu ifade eder. Afet ise çok daha geniş çaplı ve genellikle toplumsal düzeyde yıkıma yol açan olaylardır. Bu tanımda kısıtlı sürede hayati riskten bahsedildiği için kavrama en uygun seçenek “Acil Durum”dur.

3- Türkiye’de hastane öncesi acil sağlık hizmetleri ile ilgili modern anlamda tüm ülkeyi kapsayacak şekilde planlamaların yapılması aşağıdakilerden hangisi ile mümkün olmuştur?

A) 1930 tarih ve 1593 Sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu’nda “tıbbi imdat ve yardım teşkilatının kurulması”
B) 1985 yılında Ankara Numune Hastanesi bünyesinde, sonrasında diğer hastanelere yaygınlaştırılan “Hızır Acil Servis” uygulaması
C) 1993 yılında Dokuz Eylül Üniversitesi’nde ilk paramedik programının açılması
D) 1994 yılında Sağlık Bakanlığı bünyesinde “112 Acil Yardım ve Kurtarma Merkezleri”nin kurulması
E) 1996 yılında Sağlık Bakanlığı’na bağlı Sağlık Meslek Liselerinde Acil Tıp Teknisyenliği eğitimlerinin başlaması

Cevap : D) 1994 yılında Sağlık Bakanlığı bünyesinde “112 Acil Yardım ve Kurtarma Merkezleri”nin kurulması

Açıklama : Modern hastane öncesi acil sağlık hizmetlerinin ulusal düzeyde yaygınlaşması, 1994 yılında kurulan 112 Acil Yardım ve Kurtarma Merkezleri ile mümkün olmuştur. Bu sistem, ülke genelinde standart prosedürler ve hızlı yanıtla organize bir yapı oluşturmuş, böylece hastane öncesi acil sağlık hizmetleri tek bir çatı altında toplanarak etkin ve ulaşılabilir hale gelmiştir.

4- Aşağıdaki ülkelerden hangisi hastane öncesi acil sağlık sistemi olarak Anglo-Amerikan Modeli uygulayan bir ülke değildir?

A) ABD
B) Kanada
C) Fransa
D) Avustralya
E) İsrail

Cevap : C) Fransa

Açıklama : Anglo-Amerikan modeli, acil sağlık hizmetlerinde hastanın en kısa sürede hastaneye naklini ve burada uzman ekiplerce müdahale edilmesini hedef alır. Fransa ise Franco-German modeli olarak bilinen daha farklı bir yaklaşım uygular. Bu modelde hekim ve ileri tıbbi ekipmanlar olay yerine daha yoğun şekilde gönderilir, müdahale hastane öncesi aşamada gerçekleştirilir.

5- 24 saat kesintisiz sadece ambulans hizmeti verilen, ihtiyaca göre birden fazla ekip ve ambulans bulundurulan, idari ve özlük hakları bakımından 112 ambulans hizmetleri başhekimliğine bağlı ve kadrolu personeli olan, personellerinin içerisinde hekim bulunmayan, ATT ve paramedikler ile hizmeti sürdüren, ambulans istasyonu tipi aşağıdakilerden hangisidir?

A) A1 Tipi
B) A2 Tipi
C) B1 Tipi
D) B2 Tipi
E) C Tipi

Cevap : B) A2 Tipi

Açıklama : Türkiye’de ambulans istasyonlarının tipleri Sağlık Bakanlığı tarafından belirli standartlara göre sınıflandırılır. A2 Tipi istasyonlarda hekim bulunmaz; ATT (Acil Tıp Teknisyeni) ve/veya paramedikler hizmet sunar, 24 saat esasına göre çalışır ve birden fazla ambulans ile ekip bulundurabilir. A1 tipi istasyon ile farkı, kadrolu personel ve kesintisiz hizmette hekim bulunmayışıdır.

6- Türkiye’de, Sağlık Bakanlığı’nın 26369 Sayılı “Ambulanslar ile Acil Sağlık Araçları ve Ambulans Hizmetleri Yönetmeliği”ne göre hangisi özel donanımlı ambulanslar sınıfına girmez?

A) Yoğun bakım ambulansı
B) Yeni doğan ambulansı
C) Kar paletli ambulanslar
D) Obezite ambulansları
E) Acil yardım ambulansı

Cevap : E) Acil yardım ambulansı

Açıklama : Özel donanımlı ambulanslar arasında yoğun bakım ambulansları, yeni doğan ambulansları ve obezite ambulansları gibi özel ekipman gerektiren araçlar bulunur. Kar paletli ambulanslar da mevsim veya arazi şartlarının ağır olduğu bölgelerde hizmet veren özel donanımlı araçlardır. Acil yardım ambulansı ise temel özelliklere sahip standart ambulans olarak kabul edilir, bu nedenle “özel donanımlı” sınıfa girmez.

7- Türkiye Afete Müdahale Planına (TAMP) göre, afetin oluşturduğu hasarın üstesinden gelinebilmesi için destek illeri ile birlikte ulusal ve uluslararası kapasitenin takviyesine ihtiyaç duyulduğu seviye kaçıncı seviye olarak tanımlanır?

A) 1. Seviye
B) 2. Seviye
C) 3. Seviye
D) 4. Seviye
E) 5. Seviye

Cevap : D) 4. Seviye

Açıklama : TAMP’a göre afetin boyutu arttıkça, müdahalede yerel kapasite yetersiz hale gelebilir. 4. Seviye afet, geniş çaplı yıkımın söz konusu olduğu ve çok sayıda insan kaynağı ile malzeme desteğine ihtiyaç duyulan durumları ifade eder. Bu aşamada ulusal hatta uluslararası yardımların devreye girmesi zorunlu hale gelir.

8- Afetlerde triyaj uygulamasında “tıbbi müdahale gereken bir acil duruma sahip, ancak bir müddet bekleme ile kliniğinde kötüleşmenin beklenmediği yaralılar” hangi sınıfta değerlendirilir?

A) Siyah
B) Kırmızı
C) Sarı
D) Yeşil
E) Beyaz

Cevap : C) Sarı

Açıklama : Afet triyajında “Sarı” kategori, acil müdahale gerektiren ancak kısa süreli bekleme halinde hayati tehlikeye girmesi öngörülmeyen yaralıları temsil eder. “Kırmızı” kategoride bekleme lüksü yoktur; anında müdahale şarttır. “Yeşil” ise en hafif yaralanmaya sahip, kendi imkânlarıyla hareket edebilen vakaları ifade eder. “Siyah” ölüm ya da kurtarılamayacak kadar ağır vaka anlamına gelir.

9- I. Triyaj Bölümü
II. Ameliyathane Bölümü
III. Hasta Bakım ve Gözlem Bölümü
IV. Yoğun Bakım Bölümü
V. Tahliye ve Nakil Bölümü
Afetler sonrası oluşturulan “İleri Acil Tıbbi Bakım” alanının temel bölümleri yukarıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?

A) I, II ve III
B) II, III ve IV
C) II, III ve IV
D) I, IV ve V
E) I, III ve V

Cevap : E) I, III ve V

Açıklama : Geçici veya sahra hastanesi benzeri ileri acil tıbbi bakım alanında öncelikle Triyaj (I) yapılır, ardından Hasta Bakım ve Gözlem (III) alanları vardır. Durumu stabilize edilen hastaların tahliye edilmesi gerekiyorsa, Tahliye ve Nakil (V) bölümü devreye girer. Ameliyathane veya yoğun bakım gereksinimi varsa bu ayrı bir üst düzey kurulum olabilir, ancak temel bölümler genellikle tri-ev gözlem ve tahliyedir.

10- Hangisi sahra hastanesinin oluşturulmasına karar verildikten sonra, kurulumun yapılabilmesi ve sonrasında tesisin etkin olarak kullanılabilmesi için gerekli özel koşullar arasında yer almamaktadır?

A) Sahra hastanesinin kurulumunun yapılacağı yer bir yerleşim yerinin içi olmalıdır.
B) Lojistik destek için ulaşım yollarının oluşturulması ve bir lojistik zincirinin kurulması gerekir.
C) Yeterli ve temiz su kaynağının, hasta başına günlük 150-200 litre olacak şekilde temin edilmelidir.
D) Tesisle birlikte; tuvaletlerin, atık toplama ve bertaraf sistemlerinin oluşturulması gerekir.
E) Olumsuz hava koşullarından korunmak için iklim kontrolü sağlanmalıdır.

Cevap : A) Sahra hastanesinin kurulumunun yapılacağı yer bir yerleşim yerinin içi olmalıdır.

Açıklama : Sahra hastaneleri, afet bölgesine yakın olmakla birlikte güvenli ve lojistik olarak uygun alanlarda kurulmalıdır. Bu yerin mutlaka bir yerleşim yerinin içi olması şart değildir. Diğer tüm maddeler (lojistik, yeterli su kaynağı, atık yönetimi, iklim koruması) tesisin etkinliği için önemlidir.