ADY108U Afet Senaryosu ve Tatbikatlar Ünite -5

Deprem Tehlikesi ve Tehlike Analizi

Deprem senaryosunun ilk adımı, ilgili bölgedeki deprem tehlikesinin belirlenmesidir.
Bu aşamada fay hatlarının konumu, geçmiş sismik aktiviteler, jeolojik etkenler ve istatistiksel analizler kullanılarak olası depremin büyüklüğü, derinliği ve tekrarlama aralıkları hakkında öngörüler elde edilir.

Zarar Görebilirlik ve Risk Analizi

Sıradaki adım, yapıların, altyapıların ve toplumsal unsurların zarar görebilirlik düzeyini ortaya koymaktır.
Yapıların dayanıklılığı, bölgedeki ekonomik ve sosyokültürel şartlar, afet bilinci ve hazırlık seviyesi gibi unsurlar değerlendirilir.
Zarar görebilirlik (vulnerability), tehlikeyle birleştiğinde “risk” kavramı ortaya çıkar ve senaryo, muhtemel kayıpların boyutunu öngörür.

Senaryo Depreminin Parametreleri

– Depremin Büyüklüğü (Mw): Tarihsel kayıtlar ve aletsel dönem verileriyle belirlenir.
– Merkez Üssü ve Derinlik: Fay haritaları ve sismik modeller üzerinden analiz edilir.
– Azalım İlişkileri: Depremin farklı mesafelerde oluşturacağı şiddet veya yer ivmesi tahminlerini sağlayarak eşşiddet haritalarının hazırlanmasına yardımcı olur.

Kentsel Deprem Risk Senaryoları

Büyük şehirler veya yoğun nüfuslu alanlar için özel olarak hazırlanan kentsel deprem risk senaryoları, binaların kat sayısı, yapı malzemesi, tasarım yılı, zemin koşulları gibi etkenleri ayrıntılı biçimde değerlendirir.
Böylece olası bir depremde hangi semtlerin daha fazla risk altında olacağı, nerede hangi tür hasarların görülebileceği ve müdahalenin nasıl organize edileceği önceden planlanabilir.

Deprem Senaryolarının Uygulama Alanları

1. Afet Planları ve Tatbikatlar: Arama-kurtarma, lojistik destek, sağlık hizmetleri gibi birçok alanda uygulanacak tatbikatların senaryo temeli olarak kullanılır.
2. Kentsel Dönüşüm ve Yapı Güçlendirme: Özellikle riskli yapıların belirlenmesi ve gerekli güçlendirme çalışmalarının planlanmasında yol gösterici olur.
3. Karar Destek Sistemi: Kamu kurumları, belediyeler, AFAD gibi kuruluşlar senaryo sonuçlarına göre kaynak tahsisi, acil durum yolları ve geçici barınma alanları gibi stratejik kararlar alır.

Sonuç

Deprem senaryoları, sadece akademik veya kurumsal bir çalışma olarak düşünülmemeli; gelecekte yaşanabilecek büyük bir depremin kayıplarını en aza indirmek için hayati bir araç olarak görülmelidir.
Doğru veri toplama, güncel istatistiksel yöntemler ve disiplinler arası iş birliği sayesinde hazırlanan bir senaryo, toplumun afetlere karşı dayanıklılığını artırır ve afet yönetimindeki başarının temelini oluşturur.

1- İstatistiklere göre Türkiye’de meydana gelen doğa kaynaklı afetlerde en fazla zarara neden olan afet türü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sel
B) Heyelan
C) Deprem
D) Çığ
E) Kaya düşmesi

Cevap : C) Deprem

Açıklama : Türkiye’de coğrafi, jeolojik ve tektonik konumu nedeniyle en büyük yıkıcı etkilere genellikle depremler sebep olmaktadır.
Tarihsel verilere baktığımızda hem can kaybı hem de ekonomik zararın önemli bir bölümünün büyük depremlerden kaynaklandığı görülür.
Yanıtınız yanlış ise “Deprem Senaryosu” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

2- Gelecekte olası bir depremden yerleşim birimlerinin ne ölçüde etkilenebileceği, nasıl hasara uğrayabileceğini belirleme çalışmalarına ne denir?

A) Deprem tehlikesi
B) Deprem senaryosu
C) Zarar görebilirlik
D) Coğrafi bilgi sistemi
E) Veri analizi

Cevap : B) Deprem senaryosu

Açıklama : “Deprem senaryosu” terimi, gelecekte gerçekleşebilecek muhtemel bir depremin hangi bölgelerde, hangi büyüklükte hasara yol açacağını ve bunun toplumsal, yapısal etkilerini önceden tahmin etmek amacıyla oluşturulan sistematik çalışmaları ifade eder.
Yanıtınız yanlış ise “Örnek Deprem Senaryosu” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

3- Deprem tehlikesi çalışması ile aşağıdakilerden hangisi belirlenir?

A) Olası depremin büyüklüğü
B) Olası hasar
C) Zarar görebilirlik
D) Can kaybı sayısı
E) Yaralı kişi sayısı

Cevap : A) Olası depremin büyüklüğü

Açıklama : “Deprem tehlikesi” çalışması, fay hatları, sismik aktivite, tarihsel veriler ve jeolojik etütler çerçevesinde olası depremin büyüklüğünü, frekansını veya meydana gelme potansiyelini ortaya koyar.
Hasar miktarı veya can kaybı tahmini ise “zarar görebilirlik” ve “risk” analizlerinin konusudur.
Yanıtınız yanlış ise “Örnek Deprem Senaryosu” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

4- Kentsel deprem risk senaryolarının hazırlanması kaç etüt safhasını kapsar?

A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
E) 5

Cevap : C) 3

Açıklama : Kentsel deprem risk senaryoları, sırasıyla “tehlike analizi”, “zarar görebilirlik analizi” ve “risk analizi” olmak üzere genellikle üç temel etüt safhasında ele alınır.
İlk adımda deprem tehlikesi ve muhtemel büyüklük belirlenirken, ikinci adımda yapısal ve toplumsal kırılganlıklar değerlendirilir. Üçüncü adımda ise bütüncül bir risk değeri ortaya konur.
Yanıtınız yanlış ise “Deprem Senaryosu” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

5- Deprem senaryoları aşağıdaki çalışmalardan hangisi için kullanılmaz?

A) Deprem tatbikatı çalışmalarında
B) Kapasite geliştirme çalışmalarında
C) Lojistik depoların kurulması veya yerlerinin belirlenmesi ile ilgili çalışmalarda
D) Afet yönetiminin her aşaması ile ilgili hazırlanması gereken plan ve çalışmalarda
E) Zemin özelliklerinin belirlenmesi çalışmalarında

Cevap : E) Zemin özelliklerinin belirlenmesi çalışmalarında

Açıklama : Deprem senaryoları, afet planlaması, kapasite geliştirme, tatbikat ve lojistik konumlandırma gibi pek çok alanda rehber niteliğindedir.
Ancak “zemin özelliklerinin belirlenmesi” doğrudan jeolojik ve jeoteknik etütlerin konusudur; deprem senaryosu bu verileri kullanabilir ama bizzat zemin özelliklerini “belirlemez”.
Yanıtınız yanlış ise “Örnek Deprem Senaryosu” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

6- Aşağıdakilerden hangisi deprem senaryosunu hazırlayan ekipten beklenen şeylerden biri değildir?

A) Çalışmaların bilimsel kriterlere uygun olması
B) Can kaybı tahmini yapması
C) Açıkta kalacak insan sayısının tahmin edilmesi
D) Kalıcı konutların yapılması
E) Yaralı sayısının tahmin edilmesi

Cevap : D) Kalıcı konutların yapılması

Açıklama : Deprem senaryosunu hazırlayan ekip; can kaybı, yaralı ve açıkta kalacak insan sayısı gibi tahminler yapar. Çalışmalar bilimsel veriye dayanmalıdır.
Fakat “kalıcı konutların yapılması” işin uygulama (iyileştirme veya yeniden yapılandırma) aşamasında karar vericiler ve ilgili kurumların sorumluluğundadır; senaryo ekibinin doğrudan görevi değildir.
Yanıtınız yanlış ise “Deprem Senaryosu” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

7- Senaryo depremin büyüklüğüne karar verirken aşağıdaki çalışmalardan hangisinden yararlanılmaz?

A) Diri fayın uzunluğundan
B) Tarihsel dönemde meydana gelmiş deprem verilerinden
C) Kafadan atarak
D) Aletsel dönemde meydana gelmiş deprem verilerinden
E) İstatiksel analizlerden

Cevap : C) Kafadan atarak

Açıklama : Deprem büyüklüğü öngörüsü, bilimsel yöntemler, fay hatlarının uzunluğu, geçmiş tarihsel kayıtlar ve aletsel veriler ışığında istatistiksel analizlerle belirlenir. “Kafadan atarak” ifadesi, bilimsel hiçbir temele dayanmayan bir yaklaşımdır ve senaryo çalışmalarında yeri yoktur.
Yanıtınız yanlış ise “Deprem Senaryosu” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

8- Senaryo depremi nedeniyle belirli uzaklıklarda oluşabilecek şiddet değerleri nasıl hesaplanır?

A) Azalım ilişkilerinden yararlanılarak
B) Kafadan atarak
C) Bölgede yaşayan insanlara sorarak
D) Radyo ve televizyon haberlerine bakarak
E) Belediye başkanına sorarak

Cevap : A) Azalım ilişkilerinden yararlanılarak

Açıklama : Azalım ilişkileri (attenuation relationships), depremin oluştuğu merkez üssünden uzaklaştıkça sarsıntının ne kadar azalacağını öngörmeye yarayan bilimsel modellerdir.
Bu modeller, fay parametreleri, jeolojik yapı ve farklı mesafelerdeki zemin koşullarını hesaba katarak şiddet veya ivme değerlerinin tahmin edilmesini sağlar.
Yanıtınız yanlış ise “Deprem Senaryosu” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

9- Senaryo deprem sonucunda açıkta kalabilecek insan sayısı nasıl tahmin edilir?

A) Senaryo deprem sonucunda oluşabilecek ağır ve orta hasarlı konut sayılarının toplanması ve bunun o yerleşim biriminin hane halkı büyüklüğü ile çarpılması sonucu bulunur.

B) Kafadan atarak tahmin yapılır.

C) Yaralı sayısına bakılarak tahmin yapılır.

D) Belediye başkanına sorarak tahmin yapılır.

E) Hayatını kaybeden insan sayısına bakılarak tahmin yapılır.

Cevap : A) Senaryo deprem sonucunda oluşabilecek ağır ve orta hasarlı konut sayılarının toplanması ve bunun o yerleşim biriminin hane halkı büyüklüğü ile çarpılması sonucu bulunur.

Açıklama : Deprem senaryolarında, açıkta kalacak insan sayısı genellikle bina hasar tahminlerinden (özellikle ağır ve orta hasarlı binalar) yola çıkılarak hesaplanır.
Hane halkı ortalamasıyla bu hasarlı binalarda ikamet eden tahmini kişi sayısı çarpılır ve ortalama bir değer elde edilir.
Yanıtınız yanlış ise “Örnek Deprem Senaryosu” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

10- Senaryo deprem sonucunda belirli uzaklıklarda oluşabilecek şiddet değerlerinin aynı olanlarının birleştirilmesiyle elde edilen haritaya ne ad verilir?

A) Eş hız haritası
B) Zemin büyütme haritası
C) Eşivme haritası
D) Eşşiddet haritası
E) Mikrobölgeleme haritası

Cevap : D) Eşşiddet haritası

Açıklama : “Eşşiddet haritası” (isoseismal map), deprem sırasında veya senaryo kapsamında öngörülen farklı bölgelerde aynı şiddet düzeyinin sınırlarını gösteren eğrilerin çizilmesiyle oluşturulur.
Bu haritalar, hangi bölgelerin ne derecede etkileneceğini görsel olarak ortaya koyar.
Yanıtınız yanlış ise “Örnek Deprem Senaryosu” konusunu yeniden gözden geçiriniz.