ADY114U Afet Psikolojisi ve Sosyolojisi Ünite -1

Afet psikolojisi, yalnızca ruh sağlığı uzmanlarını değil aynı zamanda sosyologları, halk sağlığı görevlilerini, acil durum yöneticilerini ve politikacıları da ilgilendiren çok disiplinli bir çalışma sahasıdır. Afetlerin önceden tahmin edilmesi ve risk yönetiminin etkili şekilde yapılabilmesi için toplum temelli eğitimlere, duyarlılık çalışmalarına ve dayanıklılık (resilience) modellerine ihtiyaç vardır. Özellikle yaşlılar, çocuklar, engelliler ve kronik hastalığı bulunan bireyler gibi incinebilir grupların korunması, bu alanda öncelikli hedeflerden biridir.

Temel psikososyal uygulama ilkeleri arasında öncelikle insanların fiziksel ve duygusal güvenliğini sağlamak, kriz döneminde sağlık ve destek hizmetlerini hızlıca sunmak ve afet mağdurlarını uzun vadede güçlendirici ve sürdürülebilir çözümlerle buluşturmak yer alır. Bilimsel temellere dayalı uygulamalar, yararlı olmak ve zarar vermemek etik ilkesi çerçevesinde yürütülmeli; afet sonrasında doğru bilgilerin aktarımı ve bilinçlendirici faaliyetler aksatılmamalıdır. Afet psikolojisi, bu kapsamlı yapısıyla hem bireysel hem de toplumsal düzeyde iyileşme sürecine rehberlik eder.

1- Aşağıdakilerden hangisi afet psikolojisinin çalışma alanları arasında yer almaz?

A) Afetlerin meydana geliş nedenlerini araştırmak
B) Travma sonrası stres bozukluğunun yaygınlığını araştırmak
C) Afet sonrası gözlemlenen psikososyal tepkileri araştırmak
D) Uygulanan müdahale programlarının etkinliğini incelemek
E) Toplumda afet risk algısını incelemek

Cevap : A) Afetlerin meydana geliş nedenlerini araştırmak

Açıklama : Afet psikolojisi, afetlerin bireylerde ve toplumlarda yol açtığı psikolojik ve sosyal etkileri, bu etkilerin belirlenmesi ve iyileştirilmesini konu alır. Afetlerin meydana geliş nedenlerini araştırmak ise jeoloji, meteoroloji veya iklim bilimleri gibi diğer disiplinlerin alanına girer. (Yanıtınız yanlış ise “Afet Psikolojisinin Çalışma Alanları ve Tarihsel Gelişimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz.)

2- Türkiye’de afetler sonrası psikososyal desteğin koordinasyonunu aşağıdaki kurumlardan hangisi sağlar?

A) Türk Kızılayı
B) Sivil Toplum Kuruluşları
C) Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı
D) Sağlık Bakanlığı
E) Milli Eğitim Bakanlığı

Cevap : C) Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı

Açıklama : Ülkemizde afet sonrasında psikososyal desteğin planlanması ve koordinasyonu büyük ölçüde Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı bünyesinde yürütülür. Bu kurum; uzman personel istihdamı, destek programlarının geliştirilmesi ve toplumsal farkındalığın artırılması gibi süreçleri yönetir. (Yanıtınız yanlış ise “Afet Psikolojisinde Uygulamalar, Etik ve Temel İlkeler” konusunu yeniden gözden geçiriniz.)

3- Afetler sonrası psikososyal uygulamaların ilk olarak aşağıdaki hedef kitlelerden hangisi ile başlatılması önerilir?

A) Yaşlılar
B) Çocuklar
C) Engelliler
D) Yetişkinler
E) Hepsi

Cevap : E) Hepsi

Açıklama : Afet gibi kriz durumlarında tüm yaş ve risk gruplarına eşzamanlı destek verilmesi çok önemlidir. Psikososyal uygulamalarda, özellikle kırılgan gruplar (çocuklar, yaşlılar, engelliler vb.) öncelikli olarak ele alınsa da bütün afetzedeleri kapsayan bir yaklaşımla başlamak önerilir. (Yanıtınız yanlış ise “Afet Psikolojisinin Çalışma Alanları ve Tarihsel Gelişimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz.)

4- Uluslararası bir tanı sınıflandırması sistemi olan DSM’in 1980 yılındaki üçüncü baskısı sonrası tanınmaya başlanan ve afet psikolojisi alanındaki çalışmaların artmasına yardımcı olan psikolojik bozukluk tanısı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Travma sonrası stres bozukluğu
B) Depresyon
C) Kaygı bozuklukları
D) Uyku bozuklukları
E) Kişilik bozuklukları

Cevap : A) Travma sonrası stres bozukluğu

Açıklama : DSM-III (1980) ile “Travma Sonrası Stres Bozukluğu” (TSSB) tanısı resmen kabul edilmiş ve afet gibi travmatik olaylara maruz kalan bireylerin yaşadığı semptomların daha iyi anlaşılmasına katkıda bulunmuştur. Bu gelişme, afet psikolojisi alanında önemli araştırmaların yapılmasını sağlamıştır. (Yanıtınız yanlış ise “Afet Psikolojisinde Araştırma Alanları ve Yöntemler” konusunu yeniden gözden geçiriniz.)

5- Aşağıdaki afet psikolojisi alanındaki araştırma yöntemlerinin hangisinde yetişkin bireylere ölçekler dağıtılması yoluyla veri toplanır?

A) Okul tabanlı araştırmalar
B) Telefon tabanlı araştırmalar
C) Nitel araştırmalar
D) Web tabanlı araştırmalar
E) Yüz yüze araştırmalar

Cevap : E) Yüz yüze araştırmalar

Açıklama : Araştırma verileri, yüz yüze görüşmelerde veya anket dağıtma yoluyla toplanabilir. Özellikle yetişkin gruplara uygulanan ölçeklerde, yüz yüze yöntemlerle detaylı ve güvenilir veri toplamak yaygın bir uygulamadır. (Yanıtınız yanlış ise “Afet Psikolojisinde Araştırma Alanları ve Yöntemler” konusunu yeniden gözden geçiriniz.)

6- Aşağıdaki temel psikososyal uygulama ilkelerinden hangisinin zamanlama açısından diğerlerine kıyasla daha geç başlatılması uygundur?

A) Zarar görebilir/incinebilir gruplar için kaynak geliştirmek
B) İhtiyacı bulunanlara psikoterapi ve psikiyatrik hizmetler sunmak
C) Psikososyal uygulamalarda görev alacak çalışanları belirlemek
D) Ruh sağlığı alanında hizmet veren kurumlara sevk sistemini kurmak
E) Psikososyal etkilerle ilgili bilgilendirme broşürleri hazırlamak

Cevap : B) İhtiyacı bulunanlara psikoterapi ve psikiyatrik hizmetler sunmak

Açıklama : Afet sonrası ilk aşamada temel güvenlik, barınma, beslenme ve genel psikososyal destek sağlanır. Kriz döneminin akut evresi geçtikten sonra, uzun vadeli ve derinlemesine müdahaleler (psikoterapi, psikiyatrik hizmetler) devreye girer. (Yanıtınız yanlış ise “Afet Psikolojisinde Uygulamalar, Etik ve Temel İlkeler” konusunu yeniden gözden geçiriniz.)

7- Afete maruz kalanlara bilimsel olarak etkinliği kanıtlanmamış, rastgele psikososyal müdahaleler sunulması aşağıdaki etik kurallardan hangisi ile çelişmektedir?

A) Yetkinlik/yeterlilik
B) İnsan haklarına saygı
C) Dürüstlük
D) Yararlı olmak ve zarar vermemek
E) Bilgilendirilmiş onam

Cevap : D) Yararlı olmak ve zarar vermemek

Açıklama : Afet sonrası psikososyal müdahaleler, yarar sağlayıp zararı önleme ilkesi (nonmaleficence) ile uygulanmalıdır. Bilimsel temele dayanmayan ya da yanlış uygulamalar, zarar verme riskini artırarak bu etik ilkeyi ihlal eder. (Yanıtınız yanlış ise “Afet Psikolojisinin Çalışma Alanları ve Tarihsel Gelişimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz.)

8- Aşağıdakilerden hangisi afetlerin neden oldukları psikososyal etkilerin anlaşılmasına yönelik olarak afet psikolojisi alanındaki araştırmacıların odaklandıkları konular arasında yer almaz?

A) Afetzedelerin demografik özelliklerinin psikolojik belirtiler üzerindeki etkisi
B) Farklı afet türleri sonrası gözlemlenen psikososyal etkiler
C) Afet yaşayanların gıda ve barınma gibi temel ihtiyaçları
D) Bireylerin afet sonrası maruz kaldıkları stres verici yaşam olayları
E) Afete maruz kalanların zorluklarla başa çıkma stratejileri

Cevap : C) Afet yaşayanların gıda ve barınma gibi temel ihtiyaçları

Açıklama : Gıda ve barınma gibi konular, öncelikli insani yardım ve lojistik çalışmalarının bir parçasıdır. Afet psikolojisi araştırmaları ise daha çok psikolojik ve sosyal boyutlara, stres etkenlerine ve baş etme yöntemlerine odaklanır. (Yanıtınız yanlış ise “Afet Psikolojisinde Araştırma Alanları ve Yöntemler” konusunu yeniden gözden geçiriniz.)

9- Afet sonrası afetzedeleri olası psikolojik etkiler konusunda bilgilendirmek psikososyal müdahalenin aşağıdaki bileşenlerin hangisine yönelik olarak gerçekleştirilir?

A) Güvenlik hissinin sağlanması
B) Bağlantılı olma duygusunun pekiştirilmesi
C) Yeterlik hissinin güçlendirilmesi
D) Sakinleştirmenin yapılması
E) Umudun artırılması

Cevap : D) Sakinleştirmenin yapılması

Açıklama : Afet sonrası dönemde, bireylerin yüksek düzeyde kaygı ve stres hissetmesi doğaldır. Olası psikolojik reaksiyonların bilgilendirme yoluyla açıklanması, kişilerin kendilerini daha güvende ve rahat hissetmelerine katkıda bulunarak sakinleşmelerini kolaylaştırır. (Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Afet Psikolojisi: Araştırma ve Uygulamalar” konusunu yeniden gözden geçiriniz.)

10- Türkiye’de afet psikolojisi alanındaki araştırma ve uygulamalar aşağıdaki afet türlerinden hangisi sonrası başlamıştır?

A) Terör olayları
B) Depremler
C) Heyelanlar
D) Maden kazaları
E) Orman yangınları

Cevap : B) Depremler

Açıklama : Ülkemizde afet psikolojisi ile ilgili çalışmalar, özellikle büyük çaplı depremler sonrası hız kazanmıştır. Depremlerin yol açtığı yıkıcı etkiler, psikososyal destek ve müdahalelerin önemini gözler önüne sermiştir. (Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Afet Psikolojisi: Araştırma ve Uygulamalar” konusunu yeniden gözden geçiriniz.)