ADY114U Afet Psikolojisi ve Sosyolojisi Ünite -2

Öncelikle, afet sonrasında kişilere sağlanacak psikososyal desteğin temelinde “normalleştirme” yaklaşımı bulunur. Normalleştirme, kişinin verdiği tepkilerin olağan dışı bir duruma karşı doğal olduğu mesajını vererek bireyin kendisini “anormal” hissetmesini önlemeyi amaçlar. Ayrıca, afetlerin etkilerini azaltmak için bilgilendirme, duygusal desteğin güçlendirilmesi ve uzman desteğine yönlendirme gibi uygulamalar yürütülür. Toplulukların yeniden bir araya gelmesi ve ortak sorunları paylaşması ise sosyal desteğin artmasını sağlar. Yetişkinler, yaşadıkları kayıplarla daha kolay baş edebilmek için akran, aile ve manevi destek sistemlerinden büyük ölçüde faydalanır.

Afet sonrasında yetişkinlerin uzun vadeli iyileşme sürecinde ise psikoterapiler, grup çalışmaları ve toplumsal dayanışma faaliyetleri önemli rol oynar. Kişiler, enkaz altından kurtulmuş veya ciddi travma yaşayan bireylerle deneyimlerini paylaştıkça yalnız olmadıklarını hissederler. Psikososyal destek yaklaşımları, hem ruh sağlığını korumayı hem de toplumsal uyumu güçlendirmeyi hedefler.

Sonuç olarak, afet sonrası yetişkinlerin yaşadığı psikososyal etkiler, bütüncül bir anlayışla ele alınmalı ve ihtiyaç duydukları destek, hızlı ve sürdürülebilir bir şekilde sağlanmalıdır. Bu çerçevede, profesyonel yardım, aile desteği ve toplum temelli inisiyatifler bir arada yürütülerek afetin olumsuz etkilerinin azaltılması ve dayanıklılığın artırılması mümkün hale gelir.

1- Aşağıdakilerden hangisi, afetlerin olası psikososyal etkileri arasında yer almaz?

A) Çevredeki değişimlere bağlı olarak alınan sosyal desteğin azalması
B) Şok, panik, korku gibi psikolojik tepkiler ve belirtiler
C) Afet sırasında bireyin kendisinin yaralanması
D) İş ve mülk kaybını içeren maddi kayıplar
E) Toplumdaki bireyler arasında kenetlenme ve paylaşımın artması

Cevap : C) Afet sırasında bireyin kendisinin yaralanması

Açıklama : Afetlerin psikososyal etkileri denildiğinde genellikle travma, kaygı, sosyal destek eksikliği veya toplumsal dayanışma gibi konular akla gelir. Kişinin fiziksel olarak yaralanması ise doğrudan psikososyal etki kapsamında değerlendirilmez; bu daha ziyade fiziksel/medikal bir durumdur. (Yanıtınız yanlış ise “Afetlerin Psikososyal Etkileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.)

2- DSM-5’e (APA, 2013) göre, aşağıdakilerden hangisi bir olayın bir birey için psikolojik açıdan travmatik olarak tanımlanmasındaki kriterler arasında değildir?

A) Bireyin başkasının travmatik bir olayı yaşadığını görmesi
B) Bireyin travmatik olayın rahatsız edici ayrıntılarına aşırı düzeyde maruz kalması
C) Bireyin başkasının yaşadığı travmatik bir olayın ayrıntılarını öğrenmesi
D) Bireyin travmatik olayı doğrudan yaşamış olması
E) Bireyin travmatik olay hakkında televizyon ya da radyo gibi kaynaklardan haber alması

Cevap : E) Bireyin travmatik olay hakkında televizyon ya da radyo gibi kaynaklardan haber alması

Açıklama : DSM-5’e göre, travmatik olayın kişi üzerinde derin etki bırakabilmesi için bireyin olayı doğrudan veya yakından deneyimlemesi gerekir. Sadece haberlerden veya medyadan duymak, tipik olarak travmatik stres tanısı için yeterli kriter sayılmaz. (Yanıtınız yanlış ise “Afetlerin Psikososyal Etkileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.)

3- Aşağıdaki tanımlardan hangisi travma sonrası gelişim ile ilgilidir?

A) Travma sonrası gözlenen olumlu psikolojik değişikliklerdir.
B) Travmanın neden olduğu stresin zaman içerisinde şiddetlenmesidir.
C) Travmatik olayın kişiyi psikolojik olarak etkilememiş olmasıdır.
D) Travmatik olaya maruz kalanların başka travmatik olaylarla karşılaşmalarıdır.
E) Kişinin yaşadığı travmatik olayın etkilerinin aile üyelerine de geçerek genişlemesidir.

Cevap : A) Travma sonrası gözlenen olumlu psikolojik değişikliklerdir.

Açıklama : Travma sonrası gelişim (TSG), kişinin yaşadığı zorlayıcı olayları takiben empati, dayanıklılık ve hayat perspektifi gibi alanlarda olumlu değişimler yaşaması anlamına gelir. (Yanıtınız yanlış ise “Yetişkinlerde Psikososyal Destek Yaklaşımları” konusunu yeniden gözden geçiriniz.)

4- Aşağıdaki eylemlerden hangisinin psikolojik ilk yardım uygulamaları sırasında gerçekleştirilmesi gerekenler arasındadır?

A) Hayatta afetten daha kötü yaşantılar da olabileceği üzerine konuşmak
B) Afetzedeyi teselli etmeye uğraşmak
C) Afetzedenin yaşadıklarını zorla anlatmasını sağlamak
D) Hizmet kaynaklarına yönlendirmek
E) Vaatlerde bulunmak

Cevap : D) Hizmet kaynaklarına yönlendirmek

Açıklama : Psikolojik ilk yardım, kişileri sakinleştirmeyi, güvenilir bilgiler paylaşmayı ve ihtiyaç duydukları kaynak veya kurumlara yönlendirmeyi içerir. Zorla konuşturmak veya teselli için boş vaatler vermek bu süreçte kaçınılması gereken uygulamalardandır. (Yanıtınız yanlış ise “Yetişkinlerde Psikososyal Destek Yaklaşımları” konusunu yeniden gözden geçiriniz.)

5- Yetişkinlerde psikososyal destek yaklaşımları ile ilgili olarak, aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Afetten sonra verilen stres tepkileri, normal olmayan olaya verilen normal tepkiler olarak kabul edilir.
B) Afetten sonraki zorlu ve olumsuz yaşantılar, bireylerin stres tepkilerini şiddetlendirir.
C) Müdahalelerin afetin tüm aşamalarında standart şekilde sunulması gerekir.
D) Afetten sonra birçok birey destek almak için istekli olmayabilir.
E) Afetlerden sonra verilen ruh sağlığı alanındaki destek çoğu zaman pratik konulara yöneliktir.

Cevap : C) Müdahalelerin afetin tüm aşamalarında standart şekilde sunulması gerekir.

Açıklama : Müdahaleler, afetin farklı aşamalarında değişebilir. İlk anda acil destek ve barınma gibi ihtiyaçlar öne çıkarken, ilerleyen dönemlerde psikoterapi ve uzun vadeli ruh sağlığı hizmetlerine odaklanılır. Standart ve tek tip yaklaşımlar her aşamada etkili olmayabilir. (Yanıtınız yanlış ise “Yetişkinlerde Psikososyal Destek Yaklaşımları” konusunu yeniden gözden geçiriniz.)

6- Aşağıdakilerden hangisi afetlerden sonra bireylerin olumsuz psikolojik etkiler yaşama riskini artıran etkenler arasındadır?

A) Erkek cinsiyeti
B) Sosyal çevreden uzaklaşma
C) Etkin başa çıkma becerileri
D) Yaralanma ya da yakın kaybı deneyimi olmaması
E) Dinî ve manevi inançlar

Cevap : B) Sosyal çevreden uzaklaşma

Açıklama : Afet sonrasında yalnızlaşmak veya sosyal destek alamamak, ruhsal açıdan olumsuz etkilere zemin hazırlar. Kadınlarda veya kırılgan gruplarda bu risk daha da yüksektir. Sosyal destek alabilmek, inanç sistemleri ve pozitif başa çıkma becerileri ise koruyucu faktörlerdir. (Yanıtınız yanlış ise “Afetler ve Yetişkinlerde Ruh Sağlığı” konusunu yeniden gözden geçiriniz.)

7- Afet sonrasında gecikmeler ve diğer sorunlar ortaya çıkmaya başladıkça yardım ve hizmetlerin sorgulanmaya başladığı, kurumların eleştirilmeye başlandığı dönem aşağıdakilerden hangisidir?

A) Etki
B) Toparlanma
C) Kahramanlık
D) Hayal kırıklığı
E) Balayı

Cevap : D) Hayal kırıklığı

Açıklama : Afet sonrasındaki tipik dönemlerden biri “hayal kırıklığı” aşamasıdır. Acil yardımların ardından desteklerin aksaması veya beklentilerin karşılanmaması durumunda, afetzedeler kurumları ve yetkilileri eleştirmeye başlayabilir. (Yanıtınız yanlış ise “Yetişkinlerde Psikososyal Destek Yaklaşımları” konusunu yeniden gözden geçiriniz.)

8- Aşağıdakilerden hangisi psikososyal desteğin genel ilkeleri arasındadır?

A) Normalleştirme
B) Paylaşım
C) Uzman desteğine yönlendirme
D) Bilgilendirme
E) Hepsi

Cevap : E) Hepsi

Açıklama : Etkili bir psikososyal destek sürecinde bilgilendirme yapmak, uzman desteğine yönlendirmek, kişinin yaşadığı duyguların normal olduğunu anlatmak (normalleştirme) ve paylaşımı teşvik etmek gibi birçok ilke bir arada kullanılır. (Yanıtınız yanlış ise “Afetler ve Yetişkinlerde Ruh Sağlığı” konusunu yeniden gözden geçiriniz.)

9- Aşağıdakilerden hangisi afet sonrası psikososyal müdahale araçları arasında yer almaz?

A) İhtiyaç ve kaynak değerlendirmesi
B) Arama ve kurtarma
C) Bilgi merkezi oluşturma
D) Toplumu harekete geçirme
E) Çalışana destek

Cevap : B) Arama ve kurtarma

Açıklama : Arama ve kurtarma, afet yönetiminin acil müdahale aşamasıyla ilgilidir; psikososyal müdahale araçları ise daha çok bilgilendirme, rehberlik ve toplumu güçlendirme üzerine yoğunlaşır. (Yanıtınız yanlış ise “Afetler ve Yetişkinlerde Ruh Sağlığı” konusunu yeniden gözden geçiriniz.)

10- Afetten hemen sonraki ilk bir haftalık dönemde, afetzedeler aşağıdaki ruhsal bozukluk tanılardan hangisini daha fazla almaktadırlar?

A) Madde kullanımı ile ilişkili bozukluklar
B) Majör depresyon gibi duygudurum bozuklukları
C) Kaygı bozuklukları
D) Akut stres bozukluğu ve travma sonrası stres bozukluğu
E) Hiçbiri, bu dönem tanı değerlendirmesi yapmak için henüz erkendir.

Cevap : E) Hiçbiri, bu dönem tanı değerlendirmesi yapmak için henüz erkendir.

Açıklama : Afetin hemen ardından ilk günlerde birçok semptom geçici şok ve stres tepkileriyle karışabilir. Resmi tanıların konulabilmesi için belirtilerin belirli bir süre devam etmesi gerekir. Bu yüzden ilk hafta içinde kesin klinik tanı koymak genellikle doğru değildir. (Yanıtınız yanlış ise “Afetler ve Yetişkinlerde Ruh Sağlığı” konusunu yeniden gözden geçiriniz.)