Afetler Coğrafyası 2023-2024 Vize Soruları

Afet Döngüsü ve Yönetimi

Afetler; öncesi, sırası ve sonrası olmak üzere üç aşamada ele alınır. Afet öncesi “tehlike ve risk analizleri, zarar azaltma ve hazırlık” faaliyetlerini içerirken, afet anında “acil müdahale” devreye girer. Afet sonrasında ise “iyileştirme, yeniden inşa ve toparlanma” süreçleri yönetilir.

Coğrafi Bilginin Önemi

Afet risklerini azaltmada coğrafi bilgi sistemleri (CBS), haritalama ve uzaktan algılama yöntemleri kullanılarak hassas bölgelerin tespiti, kentsel dönüşüm planlamaları ve acil durum eylem planlarının hazırlanması sağlanabilir. Böylelikle afetlere karşı daha dirençli ve hazırlıklı toplumlar oluşturmak mümkün hale gelir.

Sonuç

Afetler Coğrafyası, doğal tehlikelerin afete dönüşme sürecini anlama ve yönetme noktasında kritik bir bakış açısı sunar. İklim değişikliği, aşırı nüfus artışı ve yanlış arazi kullanımı gibi etmenler afet riskini daha da artırmaktadır. Bu nedenle bilimsel temelli veri analizi ve disiplinlerarası iş birliği, afetlere karşı sürdürülebilir çözümler üretebilmek için büyük önem taşır.

1- Aşağıdaki terimlerden hangisi taşkın afeti ile ilgili değildir?

A) Hava morfometrisi
B) Taşkın frekans analizi
C) Yükselme eğrisi
D) Okyanus surları
E) Önceki nem içeriği

Cevap :D) Okyanus surları

Açıklama : —

2- “- Deniz altı depremleri veya heyelanlarından sonra oluşur.
– Güney Asya’da çok büyük can kayıpları olmuştur.
– Kıyı alanlardaki tahribatı daha fazladır.”
Yukarıda özellikleri verilen ikincil afet türü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tsunami
B) Çökme
C) Yangın
D) Heyelan
E) Sıvılaşma

Cevap : A) Tsunami

Açıklama : Deniz tabanında gerçekleşen depremler veya büyük ölçekli heyelanlar, tsunamiye neden olabilir. Özellikle Güney Asya’da 2004 Hint Okyanusu depremi ve tsunamisi büyük can kayıplarına yol açmıştır.

3- Aşağıdaki klimatik kuşakların hangisinde denüdasyon oranının diğerlerine göre en fazla olması beklenir?

A) Yarıkurak
B) Akdeniz
C) Kurak
D) Savan
E) Buzul

Cevap : E) Buzul

Açıklama : —

4- Aşağıdakilerden hangisi bir olayın “afet” olarak tanımlanması için gerekli olan özelliklerden biri değildir?

A) Olağan yaşamı ortadan kaldırması
B) Büyük oranda insan, mal ve çevresel kayıplara neden olması
C) Ekolojik dengeyi bozması
D) Dış yardıma muhtaç etmesi
E) Büyüklüğünün çok fazla olması

Cevap : E) Büyüklüğünün çok fazla olması

Açıklama : Bir olayın afet sayılabilmesi için; olağan yaşamın kesintiye uğraması, büyük can-mal kayıplarına sebep olması ve dış yardıma ihtiyaç duyulması gibi koşullar aranır. Afetin mutlaka “büyük” ölçekte olması şart değildir; küçük çaplı ama ağır sonuçlar doğuran olaylar da afet olarak değerlendirilir.

5- “- Ancak birkaç bina ayakta kalır.
– Köprüler yıkılır.
– Zeminde geniş yarıklar oluşur.”
Yukarıda belirleyici özellikleri verilen depremin şiddeti, Mercalli ölçeğine göre aşağıdakilerden hangisidir?

A) XI
B) I
C) V
D) III
E) XII

Cevap : A) XI

Açıklama : Mercalli ölçeğinde XI şiddetindeki depremler “neredeyse tüm yapıların yıkıldığı, az sayıda binanın ayakta kaldığı” çok güçlü sarsıntılar olarak tarif edilir. XII şiddeti ise “tamamen yıkım” anlamına gelir. Soru köprülerin yıkılması, binaların çok büyük kısmının hasar görmesi gibi XI düzeyini işaret eder.

6- “Asılı yük miktarı” olarak taşınan sediment miktarının en fazla olduğu bölge aşağıdakilerden hangisidir?

A) Avrupa
B) Kuzey Amerika
C) Güney Amerika
D) Güneydoğu Asya
E) Afrika

Cevap : D) Güneydoğu Asya

Açıklama : Muson ikliminin etkisi, yüksek yağış ve büyük akarsu havzaları (örneğin Mekong, Irrawaddy) nedeniyle Güneydoğu Asya’da nehirlerin taşıdığı asılı sediment miktarları oldukça yüksektir.

7- Aşağıdakilerden hangisi Marmara Bölgesi’nde tsunaminin görüldüğü yerlerden biri değildir?

A) İstanbul Boğazı kıyıları
B) Yalova kıyıları
C) İzmit Körfezi
D) İstanbul
E) Trakya kıyıları

Cevap : A) İstanbul Boğazı kıyıları

Açıklama : —

8- Aşağıdakilerden hangisi depremlerin ürettiği yüzey dalgalarına ait bir özelliktir?

A) S harfiyle gösterilirler.
B) Yerin bütün kütlelerini geçerler.
C) R ve L harfleriyle ifade edilirler.
D) Sismografların boyuna dalgalardan sonra kaydettiği dalgalardır.
E) P harfiyle gösterilirler.

Cevap : C) R ve L harfleriyle ifade edilirler.

Açıklama : Yüzey dalgaları “Rayleigh (R)” ve “Love (L)” dalgaları olarak bilinir. P ve S dalgaları ise iç dalga türleridir. R ve L dalgaları yüzeyde yayılır ve genellikle yapı hasarından daha fazla sorumludur.

9- “I. Toprak zemin seviyesine uygulanan yüke bağlı olarak oluşur.
II. Karstik bölgelerde eriyebilen kaynaçların olduğu alanlarda görülür.
III. Obruklar ve oluşumları bunlara örnek olarak verilebilir.”
Yukarıda özellikleri verilen kütle hareketi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Çökme ve zemin oturmaları
B) Düşme
C) Kayma
D) Yanal yayılma
E) Devrilme

Cevap : A) Çökme ve zemin oturmaları

Açıklama : Karstik arazilerdeki erime boşlukları veya yer altı sularının çekilmesiyle zemin aniden çöker. Böylece obruklar ya da büyük çöküntüler ortaya çıkar. Bu durum “çökme” (subsidence) ve “zemin oturması” olarak tanımlanır.

10- Deprem ve volkan afeti birlikte düşünüldüğünde aşağıdaki hangi özellik belirgin olarak ortaya çıkar?

A) Püskürmeli olarak meydana gelmesi
B) Yanal atımlı faylarla meydana gelmesi
C) Dalgalar şeklinde yayılması
D) Lav çıkışlarının olması
E) Levha sınırlarında meydana gelmesi

Cevap : E) Levha sınırlarında meydana gelmesi

Açıklama : Deprem ve volkanik aktivitelerin büyük çoğunluğu levha sınırlarında veya yakınlarında görülür. Örneğin Pasifik Ateş Çemberi bölgesinde hem yoğun deprem hem de volkan faaliyetleri yaygındır.

11- “Asılı yük miktarı” olarak taşınan sediment miktarının en az olduğu bölge aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?

A) Kuzey Amerika
B) Afrika
C) Kuzey Avrupa
D) Güney Amerika
E) Güneydoğu Asya

Cevap : C) Kuzey Avrupa

Açıklama : Kuzey Avrupa’daki akarsuların debileri görece daha düşük ve iklim soğuk olduğu için kimyasal ve fiziksel aşınma hızı yeryüzünün tropikal veya muson bölgelerine oranla azdır. Bu nedenle asılı yükle taşınan sediment miktarı da daha düşüktür.

12- Afet sırasında bireysel ve kurumsal yapılması gereken birtakım iş ve eylemler vardır. Aşağıdakilerden hangisi bireysel iş ve eylemlerden biri olamaz?

A) Organize olma ve organizasyondaki yerini alma
B) Yakın çevreyi kurtarma
C) Aile içi yardımlaşma
D) İletişim ağları ile halkı bilgilendirme
E) Kendi kendini kurtarma

Cevap : D) İletişim ağları ile halkı bilgilendirme

Açıklama : —

13- “* Oluştuğu merkezden üzerinden tüm yönlere doğru okyanus yüzeyinde büyük bir hızla yayılır.
* Yayılma hızları su derinliği ile doğru orantılıdır.
* Derin sularda etkisi az, sığ sularda etkisi fazladır.”
Yukarıda verilen bilgiler aşağıdaki afet türlerinden hangisine aittir?

A) Yangınlar
B) Kasırga
C) Tsunami
D) Deprem
E) Taşkın

Cevap : C) Tsunami

Açıklama : Tsunamiler okyanus tabanında meydana gelen tektonik olaylar veya büyük heyelanlar sonrasında merkezden çevreye doğru hızla yayılan uzun periyotlu dalgalardır. Su derinliği arttıkça hızı yükselir, sığ kıyılarda ise yükselen dalga boyu yıkıcı etkiye sahip olur.

14- Aşağıdaki şehirlerden hangisi heyelanların yoğun olarak meydana geldiği yerlerden biri değildir?

A) Trabzon
B) Edirne
C) Senirkent
D) Rize
E) Sinop

Cevap : B) Edirne

Açıklama : Karadeniz Bölgesi illeri (Trabzon, Rize, Sinop) ve Isparta iline bağlı Senirkent ilçesi yüksek heyelan riski taşır. Edirne ise daha düz arazilere sahiptir ve heyelan olayları diğer seçeneklere göre oldukça seyrek görülür.

15- “_____, yağış şeklini, şiddetini ve süresini belirlemek suretiyle taşkınların oluşmasında etkili olur.”
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) Volkanizma
B) İklim
C) İnsan
D) Hidrolojik özellikler
E) Jeomorfolojik özellikler

Cevap : B) İklim

Açıklama : Taşkınlar, temel olarak yağışın yoğunluğu ve süresiyle ilişkilidir. Yağış rejimi ve karakteri ise iklim şartlarına bağlıdır. Dolayısıyla boşluğa “İklim” ifadesi gelmesi en uygunudur.

16- Volkan türleri ve çıkış özellikleri afete karşı önlem alınmasında önemlidir. Buna göre aşağıdakilerden hangisi bazik lav volkanlarının bilinmesi gereken bir özelliği olamaz?

A) Viskozitesi yüksektir.
B) Bazik lavlar akıcıdır.
C) Volkan kaynağından 10 km uzağa ulaşabilirler.
D) Akış hızları eğimli bir yamaçta saatte 50 km hıza ulaşabilir.
E) Bazik lavlar kolay yayılırlar.

Cevap : A) Viskozitesi yüksektir.

Açıklama : Bazik (mafik) lavların silika oranı düşüktür, dolayısıyla akışkanlığı fazladır ve viskozitesi düşüktür. Yüksek viskozite ise asidik (felsik) lavlarda görülen bir özelliktir.

17- Afet öncesi, sırası ve sonrasında yapılması gereken işlemler dikkate alındığında aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?

A) Afet sonrası = Risk
B) Afet öncesi = İyileştirme ve yeniden inşa
C) Afet sırası = Hazırlık
D) Afet öncesi = Kurtarma ve ilk yardım
E) Afet öncesi = Zarar azaltma

Cevap : E) Afet öncesi = Zarar azaltma

Açıklama : Afet yönetimi döngüsünde, afet öncesi dönemde “tehlikeyi ve riskleri azaltma (mitigation)”, afet sırası “acil müdahale (response)”, afet sonrası ise “iyileştirme ve yeniden inşa (recovery)” olarak tanımlanır.

18- Volkanların yeryüzündeki dağılışı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Akdeniz ve Doğu Afrika’da da önemli volkanlar bulunmaktadır.
B) Sıcak nokta volkanları sadece Atlas Okyanusu’nda yer alır.
C) İkinci en belirgin kuşak Atlas Okyanusu kuşağıdır.
D) Volkanların dünyadaki yayılışı ile levha sınırları arasında bir paralellik vardır.
E) Volkanların en yaygın olduğu kuşak Pasifik Ateş Çemberi’dir.

Cevap : B) Sıcak nokta volkanları sadece Atlas Okyanusu’nda yer alır.

Açıklama : Sıcak nokta (hot spot) volkanları sadece Atlas Okyanusu’nda değil, Pasifik’te (Hawaii), Hint Okyanusu’nda (Réunion) vb. yerlerde de bulunur. Bu ifade yanlış olduğundan sorunun doğru yanıtı “B” şıkkıdır.

19- Tsunami uyarı sistemleri ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Daha çok Pasifik Okyanusu üzerinde yer alır.
B) Pasifik çevresinde 4 ve üzeri büyüklükteki depremler içindir.
C) Uyarı sistemleri okyanus üzerinde şamandıralar ile izlenir.
D) Pasifik uyarı sistemi, izleme ve tsunami uyarı olmak üzere iki düzeydir.
E) Pasifik uyarı sistemi, 26 katılımcı ülke için izleme yapmaktadır.

Cevap : B) Pasifik çevresinde 4 ve üzeri büyüklükteki depremler içindir.

Açıklama : Tsunami uyarı sistemlerinde genelde 7.0 ve üzeri büyüklükteki (bazen 6.5+ olarak da kabul edilebilir) depremler kritik eşik olarak görülür. Mw=4.0 depremler, tsunami yaratacak enerjiye genelde sahip değildir.

20- I. Ölçülen akım verilerinden, geleceğe yönelik taşkınların tahmini yapılır.
II. Gumbel ve Log Pearson Tip III dağılımları kullanılır.
III. Bazı yapısal önlemlerin alınmasında etkilidir.
Yukarıda verilen özellikler aşağıdaki analizlerin hangisi ile gerçekleştirilir?

A) Hidrolojik analiz
B) Taşkın frekans analizleri
C) Klimatolojik analiz
D) Havza morfometrik analizi
E) Jeomorfolojik analiz

Cevap : B) Taşkın frekans analizleri

Açıklama : Taşkın frekans analizlerinde, akarsu akım verileri (debiler) kullanılarak istatistiksel yöntemlerle belirli bir dönemde meydana gelebilecek taşkınların tekrar olma olasılığı tahmin edilir. Gumbel ve Log Pearson Tip III gibi dağılım modelleri bu analizlerde sıklıkla kullanılır.