Antropojenik Jeomorfoloji 2023-2024 Vize Soruları

İnsan ve Çevre İlişkisi

İnsan, toprak kullanımı, inşaat ve enerji faaliyetleri sayesinde doğrudan veya dolaylı olarak ekosistemleri ve coğrafi unsurları değiştirmektedir. Dağların eteklerinde kurulan yerleşim birimleri, kıyı alanlarının doldurulması ya da akarsu yataklarının değiştirilmesi gibi uygulamalar, hem sosyo-ekonomik hem de çevresel sonuçlar doğurur.

Temel Çalışma Alanları

Antropojenik Jeomorfoloji; madencilik nedeniyle oluşan çukur ve yığma tepelerin incelenmesi, kentleşme süreciyle yıkılan-tepe düzleştirilen alanların tespiti, ulaşım projeleri kapsamında açılan tünel ve viyadüklerin topoğrafya üzerindeki etkileri gibi çok çeşitli konuları ele alır. Ayrıca su kaynakları yönetimi ve baraj projeleri de bu bilimin ana inceleme başlıklarındandır.

Önemli Çıkarımlar

Bilinçsizce sürdürülen insan müdahaleleri uzun vadede erozyon, heyelan, çölleşme ve biyoçeşitlilik kaybı gibi olumsuzluklar doğurabilir. Bu nedenle Antropojenik Jeomorfoloji, planlama aşamasında arazi analizine vurgu yaparak zararları en aza indirmeyi hedefler. Sürdürülebilir kentleşme, çevre düzenlemesi ve risk yönetimi için elde edilen veriler rehber niteliğindedir.

Sonuç

Antropojenik Jeomorfoloji, fiziksel coğrafyanın insan etkileşimi bağlamında yeniden yorumlanmasıdır. Günümüzde artan nüfus, sanayileşme ve şehirleşme ile birlikte yer şekilleri üzerindeki baskı çok daha belirgin hale gelmektedir. Bu bilimin sunduğu araştırma ve değerlendirme yöntemleri, gelecekteki çevresel kararlar ve politikalar için önemli bir rehber olur.

1- Aşağıdakilerden hangisinde Antropojenik Jeomorfolojinin tanımı verilmiştir?

A) Dış etken ve süreçlerin rolünü ön planda tutan bu yaklaşım biçiminde, etken ve süreçlerin nitelikleri, nasıl bir mekanizma ile yer şekillerini etkilediklerini inceleyen bilim dalı.
B) Yapı ve yer şekilleri arasındaki ilişkilere ağırlık veren ve yer şekillerinin oluşumunda yapı kavramını ön planda tutan disiplin.
C) Konusu, kökeni ve amacı son derece farklı insan topluluklarının operasyonu tarafından yaratılmış ya da meydana getirilmiş olan, yeryüzündeki sürekli gelişen ve genişleyen yeni yer şekillerini inceleyen disiplin.
D) Karaların üzerinde ve denizlerin altında litosferin yüzeyinde görülen yer şekillerini inceleyen, oluşum ve evrimlerini açıklayan, bunları sınıflandıran, coğrafi yayılış ve gruplandırmalarını nedenleriyle araştıran bir bilim dalı.
E) Yeryüzünü şekillendiren etken ve süreçleri, iklim koşullarına bağlılık açısından ve tercihen morfojenetik mekan birimleri çerçevesi içinde inceleyen bilim dalı.

Cevap : C) Konusu, kökeni ve amacı son derece farklı insan topluluklarının operasyonu…

Açıklama : Antropojenik Jeomorfoloji, insan müdahalesi ile oluşan ya da değişime uğrayan yer şekillerini konu edinir. Bu disiplin, doğal jeomorfolojik süreçlere ek olarak insan faktörünün zemine, toprağa ve peyzaja yaptığı doğrudan/dolaylı etkileri vurgular. Dolayısıyla “konusu, kökeni ve amacı” itibarıyla tamamen insan eliyle veya insanın devreye girmesiyle değişen fiziki süreçler bu bilim dalının inceleme alanına girer.

2- İnsanın morfolojik gelişim süreçleri üzerine dolaylı ya da doğrudan etkilerinin sonuçları değerlendirildiğinde aşağıdaki maddelerden hangisine ulaşmak mümkün değildir?

A) Buzul topoğrafyasında değişim
B) Kütle hareketlerinde artış
C) Kıyı topoğrafyasında değişim
D) Volkanik faaliyette değişim
E) Akarsu topoğrafyasında değişim

Cevap : D) Volkanik faaliyette değişim

Açıklama : İnsanın doğrudan veya dolaylı olarak en fazla etki yaptığı konular buzulların erimesini hızlandırma, kıyı alanlarını doldurma veya akarsu rejimlerini değiştirme gibi durumlardır. Ancak volkanizmayı başlatmak ya da durdurmak gibi bir müdahale henüz mümkün değildir. Bu nedenle “volkanik faaliyette değişim” insan etkisiyle doğrudan gerçekleşemez.

3- “…… ayak izi ‘insanoğlu tarafından yaratılan yer şekilleri’nin bir ölçüsüdür”, olarak tanımlanır. Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?

A) İnsan
B) Jeomorfik
C) Karbon
D) Biyolojik
E) Topraktaki

Cevap : B) Jeomorfik

Açıklama : “Jeomorfik ayak izi”, insanın dünyadaki fiziki jeomorfolojik süreçlere ve yer şekillerine yaptığı toplam etkiyi ifade eden bir kavramdır. Karbon ayak izi ise sera gazı salınımı ile ilgili olup doğrudan yer şekilleri kavramını karşılamaz. Bu nedenle cümlede boşluğa “Jeomorfik” ifadesi gelmesi gerekir.

4- Yeraltı mağara ve inlerinde peynir üretimi ve depolama olayı, küresel jeokimyasal döngüye dayalı aşağıdaki verilen hangi iki geosferde etkili olur?

A) Atmosfer-Litosfer
B) Litosfer-Biyosfer
C) Kriosfer-Litosfer
D) Atmosfer-Hidrosfer
E) Litosfer-Hidrosfer

Cevap : A) Atmosfer-Litosfer

Açıklama : —

5- Günümüzde 8 milyar kişiyi aşmış olan Dünya nüfusu, aşağıdaki yaklaşık hangi yıllarda 1 milyar kişiyi aşmıştır?

A) 1750-1800
B) 1900-1950
C) 1800-1850
D) 1850-1900
E) 1950-2000

Cevap : C) 1800-1850

Açıklama : Tarihsel nüfus verilerine göre Dünya nüfusu 19. yüzyılın başında yaklaşık 1 milyar seviyesine ulaştı. Bu dönüm noktası 1800-1850 arasına denk gelir. Son yüzyıllarda yaşanan hızlı nüfus artışı, sanayi devrimi ve tıbbi gelişmelere bağlanmaktadır.

6- Dünyada birçok aktif volkan bölgesi vardır. Aşağıdakilerden hangisi Holosen’den beri aktiviteye geçmemiş, herhangi bir volkanik faaliyetin görülmediği ve insanın buna karşı önlem alma gereği duymadığı bir sahadır?

A) Grönland
B) Büyük Okyanus çevresi
C) Güney Amerika’da Şili ve Peru
D) Akdeniz Havzası
E) Güneydoğu Asya’da Endonezya ve Filipinler

Cevap : A) Grönland

Açıklama : Dünya üzerinde volkanik aktivitenin hiç kaydedilmediği nadir bölgelerden biri Grönland’dır. Büyük Okyanus çevresi, Şili-Peru hattı, Akdeniz ve Endonezya-Filipinler volkanik aktivitenin yoğun olduğu alanlardır. Grönland’ın buzullarla kaplı büyük bölümü volkanik hareketliliğe maruz kalmamıştır.

7- Topoğrafya şekillerinin özelliklerini belirleyen birçok unsur bulunur. Aşağıdakilerden hangisi bir ana yer şekli unsuru değildir?

A) Zaman
B) Etken
C) Yapı
D) Toprak
E) Süreç

Cevap : D) Toprak

Açıklama : Klasik jeomorfolojide, bir yer şeklinin oluşumunda üç temel unsur dikkate alınır: Yapı (structure), Süreç (process) ve Zaman (stage). Toprak, bu unsurların sonucunda veya aralarındaki etkileşimle oluşan bir katman olup ana yer şekli unsuru olarak kabul edilmez.

8- Fiziki Coğrafya sistematiğinden ve antropojenik faaliyetler bakımından bakıldığında; aşağıdakilerden hangisi doğrudan insan faaliyetlerinden biri olarak sayılmaz?

A) Toprağı işleme
B) Yeni peyzaj oluşturma
C) Hava kirliliği
D) Ormansızlaştırma
E) Subasar ormanların oluşumu

Cevap : E) Subasar ormanların oluşumu

Açıklama : Subasar ormanlar (örneğin mangrovlar), ağırlıklı olarak doğal süreçlerle oluşan ekosistemlerdir. Diğer şıklar doğrudan insan müdahalesine dayalı (tarımsal faaliyetler, peyzaj değişiklikleri, hava kirliliği, ormansızlaştırma) eylemler olduğu halde subasar ormanlarının varlığı ve gelişimi doğal jeomorfolojik ve ekolojik süreçlerin sonucudur.

9- Aşağıdaki bölgelerden hangisi rüzgâr özellikleri üzerinde görülen değişimlerin etkilerinden en fazla etkileneceği söylenebilir?

A) Flüviyal bölgeler
B) Yarı nemli bölgeler
C) Kurak bölgeler
D) Ekzoreik bölgeler
E) Glasiyal bölgeler

Cevap : C) Kurak bölgeler

Açıklama : Rüzgârın şekillendirici rolü, en çok çöl ve yarı çöl gibi kurak bölgelerde görülür. Bu bölgelerde bitki örtüsü az olduğu için rüzgâr, kumların taşınmasında ve yer şekillerinin oluşumunda çok daha etkilidir.

10- Kerenyi (2010)’a göre; fiziki coğrafya sisteminin bazı tipik etki noktaları ve antropojenik faaliyetlere bakıldığında, aşağıdakilerden hangisi “relief” ile doğrudan ilişkilidir?

A) Havaalanı yeri seçimi
B) Atmosferik kirlilik
C) Aerosollerin olumsuz etkisi
D) Güneşten gelen radyasyon
E) Yükselici hava hareketleri

Cevap : A) Havaalanı yeri seçimi

Açıklama : Yeryüzü şekilleri (relief), havaalanı konum ve planlamasında kritik bir faktördür. Pistlerin kurulacağı bölgenin eğimi, çevre dağlarla ilişkisi ve olası rüzgâr koridorları dikkate alınır. Diğer şıklar atmosferik süreçler veya radyasyon ile daha çok ilgilidir.

11- Mehmet PARLAK ve Humberto LANCO-CANQU1’nin 2015’te “Soil Use and Management” adlı dergide yazdıkları makalelerinde Dünya patates üretiminin % 1,3’ünü Türkiye’nin elinde tuttuğunu yazmışlar. Ancak yapılan mekanik tarımda 39 tarladaki patates hasadında hektarda 1,81 mg ülkemiz toprağının kaybolarak tarlalarda toprak erozyonunu tespit ettikleri ilginç bir makale kaleme almışlardır.

Yukarıdaki makaledeki sonuca bakılarak; patates tarımı sonucu patatesle birlikte kaybedilen ülkemiz toprağının ve toprak erozyonunun küresel jeokimyasal döngüye dayalı aşağıdaki verilen hangi ikili geosferde etkili olmuştur?

A) Litosfer-Biyosfer
B) Atmosfer-Litosfer
C) Hidrosfer-Litosfer
D) Atmosfer-Hidrosfer
E) Kriosfer-Litosfer

Cevap : A) Litosfer-Biyosfer

Açıklama : Patates tarımındaki erozyon doğrudan toprağın (litosfer) kalitesini ve verimliliğini düşürürken, aynı zamanda bitkilerin yetişme alanını ve mikroorganizmaların yaşam ortamını (biyosfer) etkiler. Bu yüzden en önemli etkileşim litosfer ile biyosfer arasındadır.

12- “………… ayak izi ‘insanoğlu tarafından yaratılan yer şekilleri’nin bir ölçüsüdür”, diye tanımlanır. Aşağıdakilerden hangisi, yukarıda verilen ifadedeki boşluğu en uygun şekilde tamamlar?

A) Karbon
B) Topraktaki
C) İnsan
D) Jeomorfik
E) Biyolojik

Cevap : D) Jeomorfik

Açıklama : “Jeomorfik ayak izi”, insanların fiziksel çevre üzerinde oluşturduğu veya dönüştürdüğü jeomorfolojik özelliklerin toplamı olarak tanımlanır. Karbon veya biyolojik ayak izi gibi kavramlar vardır ama doğrudan “yer şekilleri” ile ilgili ölçüt “jeomorfik ayak izi”dir.

13- Kıyı Bölgelerindeki antropojenik yer şekillerine belki de planlı ve en verimli örnekler yapay Dünya kanallarıdır.

Aşağıdakilerden hangisi insan eliyle açılmamış (doğal) bir suyoludur?

A) Süveyş
B) Korint
C) Malakka
D) Panama
E) Kiel

Cevap : C) Malakka

Açıklama : Süveyş, Korint, Panama ve Kiel insan yapımı kanallardır. Malakka Boğazı ise Malezya ve Endonezya arasında bulunan doğal bir suyoludur. Bu nedenle antropojenik (insan eliyle) inşa edilmiş bir yapı değildir.

14- Kara yolu, demir yolu ve boru hatları güzergâhlarının seçimi ve geçirilmesinde aşağıdakilerden hangisi en fazla dikkate alınmaktadır?

A) Vejetasyon
B) Yeraltı suları
C) Yer şekilleri
D) Depremsellik
E) Toprak

Cevap : C) Yer şekilleri

Açıklama : Ulaşım hatlarının planlanmasında temel amaç, mümkün olduğunca düşük eğimli, kolay kazı yapılabilir ve tünel/köprü ihtiyacı az olan arazilerden geçmektir. Dolayısıyla güzergâh belirlemede “yer şekilleri” (topoğrafya) başlıca kriterdir. Depremsellik, toprak yapısı veya bitki örtüsü de önemlidir ancak topografya kadar belirleyici değildir.

15- Aşağıdakilerden hangisi ortalama sıcaklıklar ve ortalama sıcaklık dağılışında görülen değişimlerin sonuçlarından etkilendiği söylenebilir?

A) Depremler
B) Zemin sıvılaşması
C) Fiziksel parçalanma
D) Tsunami
E) Levha hareketleri

Cevap : C) Fiziksel parçalanma

Açıklama : Hava sıcaklığındaki dalgalanmalar özellikle mekanik (fiziksel) parçalanmayı hızlandırır. Günlük ve mevsimsel sıcaklık farklarının yüksek olduğu ortamlarda kaya yüzeylerinde çatlamalar belirgin hale gelir. Depremler ve tsunamiler daha çok tektonik veya fay hattı aktivitelerinden kaynaklanırken zemin sıvılaşması da esasen sarsıntı ve su doygunluğuyla ilişkilidir.

16- Aşağıdakilerden hangisi Szabo’nun ileri sürdüğü Antropojenik Jeomorfoloji konusunun bölümlerinden biri değildir?

A) Madencilik
B) Enerji kaynakları
C) Kentleşme
D) Turizm ve Spor
E) Tarımsal faaliyetler

Cevap : B) Enerji kaynakları

Açıklama : —

17- Buz-buzul kazmak suretiyle, insanlığın geleceğine yönelik olası nükleer felaketlerle ilgili olarak Svalbard Adası’nda hazırlanmış olan devasa bir silo bulunmaktadır. Dünyanın hemen her ülkesinden bu adaya getirilen pek çok çeşit tohum neredeyse tüm yeryüzünde yetişen her tür bitkiyi kapsayacak çokluktadır. Ancak daha çok gıda ihtiyacına dönük tohum ve çekirdeklere önem verilmiştir. Tamamen buzullun alt kazılarak yapılmış bir mühendislik yapısıdır. “Dünya Tohum Mirası Merkezi” şekline gelmiştir. 890.000 tohumun bulunduğu bu yapay siloya 2018 başlangıcında 12,7 milyon dolar harcanmıştır.

Yukarıdaki ifadeye dayanarak, buzull kazılarak insan eliyle yapılan bu “Dünya Tohum Mirası Merkezi” aşağıda verilen hangi ülkeye aittir?

A) Rusya
B) Danimarka
C) İsveç
D) Norveç
E) Almanya

Cevap : D) Norveç

Açıklama : Svalbard Adası, Norveç’in egemenlik sahasında yer alır. Küresel ölçekli tohum bankası niteliğindeki “Svalbard Global Seed Vault” (Dünya Tohum Mirası Merkezi), olası felaket senaryolarına karşı tarımsal çeşitliliği korumayı amaçlayan bir projedir.

18- Bataklıkların kurutulması küresel jeokimyasal döngüye dayalı aşağıdaki verilen hangi ikili geosferde etkilidir?

A) Litosfer-Hidrosfer
B) Atmosfer-Litosfer
C) Atmosfer-Hidrosfer
D) Kriosfer-Litosfer
E) Litosfer-Biyosfer

Cevap : A) Litosfer-Hidrosfer

Açıklama : —

19- “Yaklaşık 160 metre uzunlukta ve 262 metre yükseklikte olan baraj, oldukça etkileyici bir mühendislik yapısıydı. Büyük çevresel felaketlerinden birine dönüşüldü. 9 Ekim 1963 günü dağın tepesinden saatte 68 mil hızla 340 milyon metreküp kaya çökerek kayalar baraj göletine düşmesi ise felaketin başlangıcı oldu. Düşen kayalar yaklaşık 50 metreküp sudan oluşan 250 metre yükseklikte devasa bir dalga üretti. Bu devasa tsunami, baraj sularının felaket derecesinde yükselmesine neden oldu, baraj gövdesini aştı ve bu dev dalga vadinin çevresindeki köyleri neredeyse tamamen yok etti. Bu köylerde yaşayan bütün aileler yok oldu, yaklaşık 2.000 kişi can verdi.”

Yukarıda ifade edilen antropojenik doğal afet hangi ülkenin barajında meydana gelmiştir?

A) İtalya – Vajont Barajı
B) Çin – Üçboğaz Barajı
C) ABD – Hoover Barajı
D) Türkiye – Keban Barajı
E) Japonya – Fukuşima Barajı

Cevap : A) İtalya – Vajont Barajı

Açıklama : 1963’te gerçekleşen Vajont Barajı felaketi, İtalya’da yaşanan en büyük mühendislik facialarından biri olarak kayıtlara geçmiştir. Baraj gölüne büyük miktarda kaya kütlesi düşmesi sonucu meydana gelen dev tsunaminin baraj gövdesini aşmasıyla çevredeki köylerde büyük can kaybı yaşanmıştır.

20- Kara yolu, demir yolu, hava limanı ve boru hatları güzergâhlarının seçimi ve geçirilmesinde aşağıdakilerden hangisi en fazla dikkate alınır?

A) Yer altı suları
B) Vejetasyon
C) Depremsellik
D) Toprak
E) Yer şekilleri

Cevap : E) Yer şekilleri

Açıklama : Ulaşım ağlarının projelendirilmesinde ve inşasında temel belirleyici faktör topoğrafyadır. Özellikle eğim, vadi, dağ, plato gibi unsurlar inşaat maliyetlerini ve mühendislik yöntemlerini doğrudan etkiler. Depremsellik, toprak yapısı veya bitki örtüsü de önemlidir ancak yatay ve dikey arazi yapısı (yer şekilleri) öncelikli kriterdir.