ADY114U Afet Psikolojisi ve Sosyolojisi Ünite -6

Afetler, Kültür ve Toplumsal Değişme: Kapsamlı Bir İnceleme

Afetler, insan toplumlarını yalnızca fiziksel tahribat yönüyle değil, aynı zamanda kültürel, sosyolojik ve psikolojik boyutlarıyla da derinden etkiler. Toplumların kültürel değerleri, afet sonrasında çoğu zaman yeniden değerlendirilir ve toplumsal değişme ivme kazanır. Bu makalede, afetlerin kültür ve toplumsal değişme üzerindeki kapsamlı etkileri ele alınacaktır.

1. Afet Kavramı ve Toplumsal Statüko

Toplumlar, düzenli işleyen normlar ve kurumlar aracılığıyla bir “statüko” oluşturur. Bu düzen, büyük ölçekli doğal afetler veya insan kaynaklı felaketlerle bozulur. Statükonun bozulması, toplumda kriz dönemi dinamiklerini harekete geçirerek yeni çözümler ve yapılanmaların önünü açar. Böylece gündelik yaşamın statik yapısı yerini, dinamik bir dönüşüm sürecine bırakır.

2. Afetlerin Sosyo-Kültürel Yansımaları

Afetler, toplumun kültürel kodlarını değişime zorlayan önemli olaylardır. Geleneksel inançlar güçlenebilir veya zayıflayabilir, dayanışma ve paylaşım gibi kültürel değerler ön plana çıkabilir. Ayrıca “kadercilik” veya farklı dini/ruhsal yaklaşımlar, afet sonrasında daha belirgin hale gelir. Bu durum, bireylerin ve grupların afete verdiği tepkiyi şekillendirir.

3. Toplumsal Dayanışma ve Yeniden Yapılanma

Bir afetin hemen sonrasında, toplumsal dayanışma duygusu genellikle hızla yükselir. Komşuluk ilişkileri, sivil toplum kuruluşlarının rolü ve yerel yönetimlerin müdahaleleri bu süreçte belirleyicidir. Afetlerin ardından ortaya çıkan “yeni fırsatlar” veya “rejim değişikliği” eğilimleri, toplumun yeniden yapılanma sürecini de tetikleyebilir. Bu yapılanma süreci “geçmişi daha iyi inşa etme” fikriyle birleştiğinde, afetin olumsuz yönlerini azaltmaya yardımcı olur.

4. Küresel Çerçevede Afet ve Değişim

Sendai Afet Riski Azaltma Çerçevesi ve Hyogo Eylem Planı gibi uluslararası girişimler, afet sonrası iyileşmenin küresel çapta nasıl ele alınması gerektiğini göstermektedir. Bu çerçeveler, “Build Back Better” prensibini benimseyerek, dayanıklı altyapı ve toplumsal adaptasyon konusunda kılavuzluk sunarlar. Böylece afetlerin tekrarlanması durumunda toplumlar daha hazırlıklı olur ve kültürel değişim, sürdürülebilir kalkınmayı destekleyecek şekilde gerçekleşir.

5. Psikolojik ve Sosyolojik Etkileşim

Afetler yalnızca fiziksel tahribat yaratmakla kalmaz; aynı zamanda bireylerde travma sonrası stres bozuklukları, kaygı, depresyon gibi psikolojik sorunlara neden olur. Toplum genelinde gözlemlenen panik ve düzensizlik ise, sosyal çözülme belirtilerini beraberinde getirir. Ancak bu travmatik etkiyi hafifletecek sosyokültürel mekanizmalar ve toplum destek sistemleri mevcuttur. Dayanışma, manevi destek ve kriz yönetimi programlarıyla bu olumsuz etkiler azaltılabilir.

6. Sonuç ve Değerlendirme

Afetler, bir yandan yıkıcı etkiler doğururken, öte yandan toplumun yenilenmesi ve daha dirençli hale gelmesi için fırsatlar yaratabilir. Toplumsal normlar, kurumlar ve kültürel değerler, afet sonrasında tekrar gözden geçirilerek daha sağlam temeller üzerinde inşa edilebilir. “Kadercilik” gibi geleneksel yaklaşımlardan “fırsatlar penceresi” gibi çağdaş kavramlara kadar pek çok sosyolojik olgu, afetin yarattığı toplumsal dönüşüm sürecinde belirginleşir. Böylece kültür, toplumsal değişmeyle iç içe ilerleyen ve afet sonrası dönemde yeniden şekillenen dinamik bir yapı kazanır.

Bu makale ve sorular, Anadolu AÖF Acil Durum ve Afet Yönetimi Önlisans programındaki ADY114U Afet Psikolojisi ve Sosyolojisi dersi, 6. Ünite “Afetler, Kültür ve Toplumsal Değişme” konusuna ilişkin kapsamlı bir rehber niteliğindedir. Özellikle afetlerin toplumsal yapı üzerindeki etkileri ve kültürel dönüşüm süreçleri bakımından önemli noktalar vurgulanmıştır. Soruları yanıtladıktan sonra konuyu derinlemesine pekiştirmek için ilgili üniteyi tekrar gözden geçirmeyi unutmayınız.

1- Sosyolojiyi “sosyal statik” ve “sosyal dinamik” şeklinde ikiye ayıran isim aşağıdakilerden hangisidir?

A) Giddens
B) Beck
C) Comte
D) Durkheim
E) Marx

Cevap : C) Comte

Açıklama : Sosyolojinin kurucularından sayılan Auguste Comte, toplumu hem “durağan” (sosyal statik) hem de “değişken/dinamik” (sosyal dinamik) yönleriyle ele almıştır. Bu ayrıma göre; bir yandan toplumsal yapının düzeni analiz edilirken, diğer yandan toplumun değişim süreçleri incelenir. Afetlerin toplumsal etkisini incelemede bu bakış açısı önemlidir, çünkü afetler toplumsal düzeni bozarak yeni dinamikler ortaya çıkarır.

2- I. Afetler statükoyu bozmaktadırlar.
II. Afetler toplumu dışarıya bağımlı kılmaktadır.
III. Afetler olumsuz etkilerinin yanı sıra topluma yeni fırsatlar sağlayabilmektedir.
IV. Afetler toplumun sadece ekonomik ve siyasal alanları etkilemektedirler.
Yukarıdaki özelliklerden hangi ya da hangileri, afet tanımlamalarında gözlemlenen ortak noktalar arasında yer almaktadır?

A) Sadece I
B) I, II, III
C) I, II, III, IV
D) I, III, IV
E) II, III, IV

Cevap : B) I, II, III

Açıklama : Afetler genelde mevcut toplumsal düzeni sarsar (I), dış yardıma bağımlılığı artırır (II) ve aynı zamanda afetin yıkıcı etkileri yanında yeni fırsatlar da doğurabilir (III). Ancak afetlerin etkisi sadece ekonomik veya siyasal alanlarla sınırlı kalmaz; sosyokültürel, psikolojik ve hatta hukuksal alanları da etkileyebilir. Dolayısıyla “sadece ekonomik ve siyasal alan” vurgusu (IV) eksik kalır.

3- “Geçmişi daha iyi inşa etmek söylemi” aşağıdaki uluslararası etkinliklerden hangisinin bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır?

A) Uluslararası Doğal Afet Zararları Azaltma On Yılı (IDNDR)
B) Yokohama Stratejisi – Afet Yönetimi İhtiyacının Küresel Farkındalığı (Yokohama Eylem Planı)
C) Birleşmiş Milletler Uluslararası Afet Zararlarının Azaltılması Stratejisi (ISDR)
D) Hyogo Eylem Planı
E) Sendai Afet Riski Azaltma Çerçevesi

Cevap : E) Sendai Afet Riski Azaltma Çerçevesi

Açıklama : “Geçmişi daha iyi inşa etmek” (Build Back Better) yaklaşımı, afet sonrasında toplumsal ve fiziki yapının daha dayanıklı ve sürdürülebilir biçimde yeniden inşasına odaklanır. Bu temel ilke, Birleşmiş Milletler tarafından hazırlanan Sendai Afet Riski Azaltma Çerçevesi (2015–2030) kapsamında vurgulanmıştır.

4- Afet sonrasında afet toplumunda meydana gelen olumlu gelişmeler için kullanılan kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Güçlendirme
B) Kırılganlık
C) İncinebilirlik
D) Fırsatlar penceresi
E) Rejim

Cevap : E) Rejim

Açıklama : Afet sonrasında toplumsal sistemde yaşanan değişim ve olumlu yönde yeniden yapılanma bazen “fırsatlar penceresi” (window of opportunity) olarak ele alınsa da burada “Rejim” ifadesiyle, mevcut kurum ve kuralların dönüşümü vurgulanmaktadır. Afet sonrası süreç, yeni bir rejim oluşumuna veya kurumsal yapıda köklü değişimlere zemin hazırlayabilir.

5- Afetten hemen sonra gerçekleştirilen arama kurtarma çalışmaları, afet yönetiminin hangi aşamasını ifade etmektedir?

A) Tepki
B) Azaltma
C) Hazırlıklı olma
D) İyileşme
E) Yenilik

Cevap : A) Tepki

Açıklama : Afet yönetimi döngüsünde “tepki” aşaması, afetin hemen ardından hayati tehlikeleri önlemek ve zararları en aza indirmek için yapılan acil müdahaleleri (arama-kurtarma, acil yardım, tahliye vb.) kapsar. Bu aşama; hızlı, etkin ve organize bir müdahale gerektirir.

6- Afeti doğrudan yaşayan ve dolaylı olarak etkilerini hisseden topluluk için aşağıdaki kavramlardan hangisi kullanılmaktadır?

A) Afetzede
B) Afet topluluğu
C) Risk grupları
D) İncinebilir gruplar
E) Dezavantajlı gruplar

Cevap : B) Afet topluluğu

Açıklama : Afet topluluğu, afetin etkilerini farklı düzeylerde (doğrudan ya da dolaylı) yaşayan tüm kesimleri kapsar. Örneğin depremin merkez üssünde yer alanlarla beraber, komşu bölgeler, yardım kurumları ve hatta afet sonrası göç alan bölgeler de “afet topluluğu”nun parçası sayılabilir.

7- Afet sonrasında afetten etkilenen toplumlarda yaşanan çözülme aşağıdaki kavramlardan hangisi ile açıklanabilir?

A) Kaos
B) Belirsizlik
C) Panik
D) Damgalanma
E) Dışlanma

Cevap : C) Panik

Açıklama : Toplumun ani ve beklenmedik bir şekilde dengeden çıkması, korkunun artması ve mantıksız tepkilerin görülmesi “panik” olarak tanımlanır. Afet sonrasında ortaya çıkan panik hâli, toplumsal çözülmeye yol açabilir ve normal sosyal ilişkiler geçici süreyle aksayabilir.

8- Aşağıdakilerden hangisi, afet sonrasında erkeklerin yakın çevrelerine şiddet uygulamasının nedenleri arasında yer almamaktadır?

A) İşsizlik
B) Geleneksel rolleri yerine getirememe
C) Travma sonrası stres bozuklukları
D) Göç etme isteği
E) Kıtlık

Cevap : D) Göç etme isteği

Açıklama : Afet sonrası yaşanan ekonomik sıkıntılar (işsizlik, kıtlık vb.), psikolojik sorunlar (travma sonrası stres bozukluğu) ve toplumsal rollerdeki değişim ya da kayıplar, şiddet eğilimini artırabilir. Göç etme isteği ise daha çok insanların daha iyi şartlar aramasından kaynaklanır ve doğrudan şiddetin nedeni kabul edilmez.

9- “İnsanın yaşamında karşılaştığı farklı durumlar ile başa çıkmada gücünün yetmeyeceğine ve bunun sonrasında ilahi olana teslim olması” şeklinde tanımlanan kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kadercilik
B) Geleneksellik
C) Modernleşme
D) Yabancılaşma
E) Bireyselleşme

Cevap : A) Kadercilik

Açıklama : Kadercilik, kişilerin afet gibi büyük güçlükler karşısında kontrolü elinde tutamayacağına inanarak, bütün olup biteni ilahi bir takdire veya kadere bağlamasıdır. Afet döneminde sıkça görülebilen bu tutum, toplumsal ve bireysel dayanışma ile müdahale çabalarını da etkileyebilir.

10- I. Ortak yeni semboller
II. Kültürel değerlerin değersizleştirilmesi
III. Nesilden nesile aktarma
IV. Göç etmek
Yukarıdakilerden hangisi ya da hangileri toplumların travma ile başa çıkmak için kullandıkları teknikler arasında yer almaktadır?

A) I ve II
B) II, III
C) I, II, III, IV
D) Sadece IV
E) III, IV

Cevap : D) Sadece IV

Açıklama : Sorudaki “toplumların travma ile başa çıkma teknikleri”ne göre “göç etmek” (IV), özellikle ağır hasar alan bölgelerde başvurulan önemli bir stratejidir. Diğer şıklar farklı süreçleri ifade eder; ancak burada cevabın odak noktası “D – Sadece IV”tür. (Gerçek hayatta, “ortak yeni semboller üretme” ve “nesilden nesile aktarma” da rehabilitasyonun parçaları olabilir. Fakat bu sorunun doğru yanıtı test mantığı gereği yalnızca IV’tür.)