ADY114U Afet Psikolojisi ve Sosyolojisi Ünite -7

Afetler, Çocuklar, Gençler ve Yaşlılar: Kapsamlı Bir Değerlendirme

Afetler, her yaştan insanı farklı düzeylerde etkileyen, toplumsal yapıyı derinden sarsan olaylardır. Ancak özellikle çocuklar, gençler ve yaşlılar, bu süreçte daha belirgin kırılganlıklar yaşayabilir. Bu makalede, afetlerin çocuklar, gençler ve yaşlılar üzerindeki etkileri detaylı şekilde ele alınacak, aynı zamanda toplumsal ve kurumsal müdahale yaklaşımları değerlendirilecektir.

1. Çocuklar ve Afetlerin Etkileri

Fiziksel ve Psikolojik Sağlık: Çocuklar, fiziksel açıdan gelişim aşamasında olmaları nedeniyle afetlerin getirdiği olumsuz koşullardan (yetersiz beslenme, hastalıklar, barınma sorunları vb.) daha hızlı etkilenir. Ayrıca psikolojik olarak güvensizlik, korku, travma sonrası stres bozukluğu gibi sorunlar görülebilir.

Eğitim Yaşamı: Afetler nedeniyle okulların hasar görmesi veya eğitim sürecinin aksaması, çocukların hem akademik hem de sosyal gelişimini sekteye uğratır. Uzun süreli okul kesintileri, öğrenme kayıplarına ve sosyal etkileşim eksikliğine yol açar.

Aile Desteği ve Toplumsal Dayanışma: Çocukların afet sonrası yaşadığı travmayı atlatabilmeleri için güçlü bir aile ve toplum desteğine ihtiyaç vardır. Barınma, beslenme ve sağlık hizmetlerinin yanı sıra psikososyal destek, çocukların yeniden güven duygusunu kazanmasında kritiktir.

2. Gençler ve Toplumsal Dönüşüm

Öngörülemezlik ve Tehdit Algısı: Gençlik dönemi, dinamizmi ve dönüşüme yatkınlığıyla bilinir. Toplumun bazı kesimleri, gençliğin bu öngörülemez yönünü “tehdit” olarak görür. Afet sonrasında gençlerin iş gücü, gönüllülük faaliyetleri ve sosyal katılım potansiyeli artabilir, ancak bu dönemde duygusal dalgalanmalar da sıkça yaşanır.

Değişim İtici Gücü: Özellikle Antonio Gramsci gibi düşünürler, gençlerin toplumsal dönüşüm ve yeniliklerin öncüsü olabileceğini belirtir. Afetler, gençlere sorumluluk alma, toplumsal sorunlara çözüm üretme ve gönüllü faaliyetlerde bulunma gibi konularda alan açabilir.

Sosyal Sermaye ve Dayanışma: Gençler arasındaki dayanışma ve ağ kurma becerisi (sosyal sermaye), afet gibi kriz durumlarında hızlı yardımlaşmaya dönüşebilir. Bu durum, afet sonrası iyileşmeyi hızlandıran faktörlerden biridir.

3. Yaşlılar ve Kırılganlıkların Artışı

Fiziksel Sınırlılıklar ve Sağlık: Yaşlanma, işlevsel düşüklük ve kronik hastalıklar gibi etkenler nedeniyle yaşlıları afet koşullarına karşı daha savunmasız hale getirir. Engelli veya harekette kısıtlılığı olan yaşlılar için tahliye ve barınma süreci zorlaşabilir.
Sosyal Destek ve İzolasyon: Aileden uzak yaşayan veya yalnız olan yaşlılar, afet sonrasında “izole olma” sorunu ile daha yoğun karşılaşabilir. Sağlık hizmetlerine ve barınma olanaklarına erişim güçlüğü artar.

Kentleşme Karşısında Kırsalın Rolü: Kentsel alanlarda yaşlıların afet risklerine karşı daha fazla hazırlık yapılması gerekebilir. Kırsalda aile ve komşuluk ilişkileri görece güçlü olabilir; ancak ulaşım ve sağlık hizmetlerine erişimde sıkıntılar yaşanabilir.

4. Kurumsal Yaklaşımlar ve Uluslararası Çerçeve

Sendai Çerçeve Eylem Planı: Çocuklar, gençler ve yaşlılar gibi farklı toplumsal kesimlerin afetlerden nasıl etkilendiği, uluslararası platformlarda uzun süredir ele alınmaktadır. Sendai Çerçeve Eylem Planı (2015–2030), kırılgan gruplar için özel önem ve stratejiler geliştirilmesi gerekliliğini vurgular.

Özel Politika ve Programlar: AFAD gibi kurumların yanı sıra sivil toplum kuruluşları da afet yönetiminde yaşlı, çocuk ve gençlere yönelik koruyucu ve rehabilite edici programlar yürütür. Hızlı müdahale, psikolojik destek, beslenme ve barınma odaklı hizmetler bu çerçevede sayılabilir.

Sonuç

Afetlerin olumsuz etkileri, demografik gruplar açısından farklı derecelerde ortaya çıkar. Çocuklar ve gençler, geleceğin inşasında kilit rol oynarken; yaşlılar, deneyim ve birikimleriyle toplumsal dayanışmaya katkı sunabilir. Ancak bu kesimlerin kırılganlıklarının minimize edilmesi için iyi planlanmış afet yönetimi, kapsamlı sosyal politikalar ve uluslararası işbirlikleri şarttır. Böylece toplumsal dayanıklılık artar ve afet sonrasındaki iyileşme süreci hız kazanır.

1- Aşağıdakilerden hangisi, çocukluk ve gençlik tanımlamalarında etkili olan unsurlar arasında yer almamaktadır?

A) Ulus-devlet olma
B) Sanayileşme
C) Ekonomik bağımlılık
D) Kırsallaşma
E) Sosyal sorumluluk

Cevap : D) Kırsallaşma

Açıklama : Çocukluk ve gençlik tanımları, modern ulus-devlet yapısı, sanayileşme süreçleri, ekonomik bağımlılık gibi faktörlerle biçimlenir. Sosyal sorumluluk kavramı da bu dönemin önemli bir öğesidir. Ancak “kırsallaşma” bu tanımlamada etkili bir unsur olarak kabul edilmez; kırsal alanda olmak, çocukluk ve gençliğin tanımını belirleyen temel etkenlerden biri değildir.

2- Gençlik ve çocukluk dönemlerinin öngörülemez/tahmin edilemez nitelikte olması, bu sosyal kesimin ne olarak değerlendirilmesine neden olmuştur?

A) Denge
B) Fırsat
C) Katkı
D) Tehdit
E) Değişim

Cevap : D) Tehdit

Açıklama : Sosyal bilimler literatüründe, gençlik ve çocukluk dönemlerindeki belirsizlik ve tahmin edilemezlik, zaman zaman bu kesimin “tehdit” veya “potansiyel bir risk unsuru” gibi algılanmasına yol açmıştır. Özellikle toplumsal hareketlilik ve protesto hareketlerinin çoğu genç nüfus tarafından desteklenmesi, tarihte de gençliğin bu şekilde etiketlenmesine sebep olmuştur.

3- Sosyal bilimlerde “sosyal ilişkilerde güven ve karşılıklılık” çerçevesince tanımlanan kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kültürel sermaye
B) Sosyal sermaye
C) Ekonomik sermaye
D) Umut
E) Sosyal eylem

Cevap : B) Sosyal sermaye

Açıklama : Sosyal sermaye, bireylerin ve toplulukların sosyal ağlar, karşılıklı güven, dayanışma ve iş birliği potansiyelinden doğan güç olarak tanımlanır. Afet durumlarında bu sermaye, daha hızlı iyileşme ve toplumsal dayanışma açısından kritik öneme sahiptir.

4- “Genellikle kriz anlarında ortaya çıkan ve arkadaş, aile gibi tanıdık ve yakın sosyal çevre ya da hiçbir bağlantısı olmayan farklı sosyal kesimler tarafından sağlanan yardımlar” şeklinde tanımlanan kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sosyal eylem
B) Sosyal ilişki
C) Sosyal sermaye
D) Kültürel sermaye
E) Sosyal destek

Cevap : E) Sosyal destek

Açıklama : Sosyal destek, kriz ve afet dönemlerinde özellikle ortaya çıkan, bireyin çevresi tarafından sağlanan manevi, duygusal ya da maddi yardımı ifade eder. Bu destek; aile, arkadaşlar ve hatta hiç tanınmayan gönüllü topluluklar tarafından da sunulabilir.

5- I. Fiziksel sağlık
II. Sosyal sağlık
III. Psikolojik sağlık
IV. Eğitim yaşamı
Yukarıdakilerden hangisi ya da hangileri çocuklarda afet nedeniyle ortaya çıkabilecek sorun alanlarını ifade etmektedir?

A) Sadece II
B) II ve IV
C) I, II, III, IV
D) I, II, IV
E) I, III, IV

Cevap : E) I, III, IV

Açıklama : Afet durumlarında çocukların fiziksel sağlık (I), psikolojik sağlık (III) ve eğitim yaşamı (IV) doğrudan zarar görebilir. Sosyal sağlık (II) de etkilenebilmekle birlikte, bu soru bağlamında doğru cevap I, III ve IV şeklinde belirtilmiştir. Özellikle barınma, beslenme, hastalık riskleri, travma ve okulların kapanması gibi sorunlar, çocukların temel alanlarındaki gelişimini olumsuz etkiler.

6- “Afet sonrası travma ve stres bozuklukları” kavramının kısaltılmış hali aşağıdakilerden hangisidir?

A) UNDRR
B) PTSD
C) AFAD
D) HelpAge
E) UN

Cevap : B) PTSD

Açıklama : “Post-Traumatic Stress Disorder” (PTSD), Türkçede “Travma Sonrası Stres Bozukluğu” olarak adlandırılır. Büyük afetlerin ardından çocuklarda, gençlerde ve yetişkinlerde yoğun kaygı, korku, kabus görme gibi belirtilerle ortaya çıkabilir.

7- Gençleri olumlu yönde bir değişimin itici gücü olarak değerlendiren düşünür aşağıdakilerden hangisidir?

A) Beck
B) Giddens
C) Gramsci
D) West
E) Bedstein

Cevap : C) Gramsci

Açıklama : Antonio Gramsci, genç nüfusu sadece öngörülemez bir potansiyel tehdit olarak değil, aynı zamanda toplumsal dönüşümün ve yeniliklerin önemli bir aktörü olarak görmüştür. Ona göre gençler, mevcut toplumsal yapının sorgulanması ve dönüştürülmesinde öncü bir rol üstlenebilirler.

8- “Uluslararası platformlarda çocuk ve gençlerin afet nedeniyle kırılganlıkları ve afetle başa çıkma kapasitelerini vurgulayan en önemli girişim” aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sendai Çerçeve Eylem Planı
B) Yokohoma Stratejisi
C) Birleşmiş Milletler Uluslararası Afet Zararlarının Azaltılması Stratejisi
D) Hyogo Eylem Planı
E) Kyoto Protokolü

Cevap : A) Sendai Çerçeve Eylem Planı

Açıklama : Sendai Çerçeve Eylem Planı (2015–2030), afet risklerinin azaltılması ve toplumların dayanıklılığının artırılması konusunda uluslararası bir yol haritasıdır. Bu çerçevede çocukların ve gençlerin afetler karşısındaki kırılganlıkları özellikle ele alınarak, onların da afet risk yönetiminin etkin aktörleri olabileceğine vurgu yapılır.

9- I. İşlevsel olarak yaşanılan düşüklük
II. Kazalar
III. Kentleşme
IV. Kırsallaşma
Yukarıdakilerden hangisi ya da hangileri yaşlı nüfusun kırılganlığını arttıran faktörler arasında yer almamaktadır?

A) Sadece IV
B) I ve II
C) I, II, III
D) I, II, III, IV
E) Sadece III

Cevap : A) Sadece IV

Açıklama : Yaşlı nüfusun kırılganlığını artıran etkenler arasında yaşa bağlı işlevsel düşüklük (I), çeşitli kazalara açık hale gelme (II) ve kentleşme sürecinin getirdiği uyum zorlukları (III) sayılabilir. Ancak “kırsallaşma” (IV) yaşlıların kırılganlığını artıran faktörlerden biri olarak görülmez; aksine kırsal kesimde bazen yardımlaşma ve aile yakınlığı daha güçlü olabilir.

10- Aşağıdakilerden hangisi yaşlı nüfusun afet nedeniyle yaşadığı sorunlar arasında yer almamaktadır?

A) İzole olma
B) Beslenme
C) Sağlık hizmetlerine ulaşım
D) Eğitim hizmetlerine ulaşım
E) Barınma hizmetlerine ulaşım

Cevap : D) Eğitim hizmetlerine ulaşım

Açıklama : Afet halinde yaşlıların en çok zorlandığı konular arasında yalnızlaşma (izolasyon), beslenme ve sağlık hizmetlerine erişimin yanı sıra barınma gibi temel ihtiyaçlar vardır. Ancak “eğitim hizmetlerine ulaşım” genelde yaşlı nüfus için kritik bir sorun olarak görülmez. Bu nedenle doğru yanıt, Eğitim hizmetlerine ulaşımın “yaşlı nüfusun afet nedeniyle yaşadığı bir sorun” kategorisinde yer almamasıdır.