ADY206U Afet Ekonomisi ve Sigortacılığı Ünite -5

Giriş:

Afetlerin ekonomik yansımaları genellikle doğrudan ve dolaylı etkiler şeklinde iki ayrı kategoride ele alınır. Doğrudan etkiler, altyapı yıkımı, binaların hasar görmesi ve insan kayıpları şeklinde gözlemlenirken; dolaylı ve ikincil etkiler ise üretimin aksaması, gelir düşmesi ve enflasyonist baskıların oluşması gibi geniş zamana yayılan sonuçlardır. Afet sonrası dönemde alınacak önlemlerin planlanmasında bu dolaylı etkilerin anlaşılması büyük önem taşır.

1. Afetlerin Dolaylı Etkilerinin Tanımı:

Dolaylı etkiler, afetin fiziksel hasarlarının ötesine geçen, ekonomik sistemin işleyişindeki aksamalarla ilgilidir. Bunlar, üretimden tüketime, kamu maliyesinden istihdama kadar geniş bir yelpazede ortaya çıkabilir. Örneğin, bir bölgede tarımsal üretimin durması sadece çiftçilerin gelirini değil, gıda fiyatlarını ve dolayısıyla enflasyon oranını da etkileyebilir.

2. Gelir ve İstihdam Kaybı:

Bir bölgede üretimin durması veya azalması, işsizliği artırır ve toplam geliri düşürür. Bu durum, talep yetersizliği, tüketimin daralması ve toplumsal refahın gerilemesiyle sonuçlanır. Dolaylı etkiler bu süreçte derinleşir; hane halkı tasarrufları azalır, devletin vergi gelirleri düşer ve bütçe açığı büyüyebilir. Ayrıca, afet nedeniyle göç etmek zorunda kalan insanların yeni yerlerde istihdam bulma süreci de ekonomik maliyet yaratır.

3. Kamu Bütçesi ve Borçlanma:

Afet sonrasında hükümetler, yeniden inşa çalışmaları ve acil yardım faaliyetleri için harcamalarını artırmak zorunda kalırlar. Aynı anda özel kesimin gelir ve kârlarındaki düşüş, vergi tahsilatını güçleştirir. Sonuç olarak bütçe dengesi bozulur; kamu borçlanma ihtiyacı yükselir. Bu da uzun vadede faiz oranları ve yatırım ortamı üzerinde olumsuz baskılar oluşturabilir.

4. Enflasyonist Baskılar ve Döviz Kazançlarındaki Düşüş:

Üretim hacminin daralması, arzda azalma yaratarak fiyatlar genel seviyesini yukarı çekebilir. Özellikle afet bölgesi ihracat yoğun bir üretime sahipse, ihracatta yaşanan kayıplar ülke döviz gelirlerini azaltır. Döviz gelirlerinin azalması hem cari açık sorununu tetikleyebilir hem de makroekonomik istikrarı zedeleyebilir. Bu durumu gidermek için para politikaları ve maliye politikaları devreye sokulsa da ekonomik çalkantı bir süre devam edebilir.

5. Yaratıcı Yıkım ve Yeniden Yapılanma:

Dolaylı etkilerin bir bölümü olumsuz olsa da “Yaratıcı yıkım” adıyla anılan süreçte eskimiş altyapının yerine daha modern ve verimli teknolojilerin devreye girmesi söz konusudur. Afet sonrasında yapılan yeni yatırımlar, üretim verimliliğini artırabilir. Örneğin, yıkılan fabrikaların yerine, daha güncel teknolojiyle inşa edilen tesisler orta ve uzun vadede ekonominin rekabet gücünü yükseltebilir. Ancak bu süreç doğru planlama ve finansmanla desteklenmezse, yüksek borçlanma ve mali dengesizlik sorunlarına da neden olabilir.

Sonuç:

Afetlerin dolaylı ve ikincil etkileri, çoğu zaman doğrudan etkilerden daha uzun sürede ve daha geniş kitleler üzerinde hissedilir. Gelir kayıpları, enflasyonist baskılar, bütçe dengesi bozulması gibi alanlarda ortaya çıkan sorunların çözümü, etkin bir afet yönetimi ve güçlü kurumsal yapılanma gerektirir. Doğru politikalar ve uzun vadeli iyileştirme planlarıyla, afetlerin ekonomik yıkımı asgariye indirilebilir ve yeni fırsatlar yaratacak şekilde ekonominin kendini yenilemesi sağlanabilir.

1- “Afetlerin dolaylı etkileri, doğrudan etkilerin ……… olup afetlerin doğrudan etkileri sonrasında ve bunlara bağlı olarak şekillenmektedir.”

Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yeri aşağıdakilerden hangisi doğru şekilde tamamlar?

A) türevi
B) aynısı
C) eşdeğeri
D) tersi
E) tercümesi

Cevap : A) türevi

Açıklama: Afetlerin dolaylı etkileri, doğrudan etkilerin ikinci aşamada ortaya çıkan yan sonuçları olarak tanımlanabilir. Yani doğrudan etkilerle başlayan süreç, zaman içerisinde “türevi” (ikincil) sonuçlar doğurur. Örneğin altyapı yıkımı (doğrudan etki) üretimin düşmesi ve fiyatların yükselmesi (dolaylı etki) şeklinde devam eder.

2- I. Evsiz kalma
II. İhtiyaçların giderilememesi
III. Çevresel tahribat

Yukarıdaki unsurlardan hangisi afetler sonucunda “hane halkının yaşam şartlarının bozulması” kapsamında ele alınır?

A) Yalnız I
B) I ve II
C) I ve III
D) II ve III
E) I, II ve III

Cevap : B) I ve II

Açıklama: Hane halkının yaşam şartlarının bozulması, temel barınma ve beslenme gibi ihtiyaçların karşılanamamasıyla yakından ilişkilidir. Evsiz kalma (I) ve çeşitli temel ihtiyaçların giderilememesi (II) doğrudan hanelerin hayat standartlarını düşürür. Çevresel tahribat (III) ise daha çok çevre ve ekosistem odaklı olup hane halkının yaşam şartlarından ziyade doğal kaynaklar ve ekolojik dengeye dair bir zarardır.

3- Bir doğal afet nedeniyle üretimin durması aşağıdaki mekanizmalardan hangisini bozar?

A) Sağlık mekanizmasını
B) Para basma mekanizmasını
C) Gelir meydana gelme mekanizmasını
D) İklim mekanizmasını
E) Afetlere müdahale mekanizmasını

Cevap : C) Gelir meydana gelme mekanizmasını

Açıklama: Üretimin durması, gelir yaratma sürecinde kesintiye neden olur. İşletmeler çalışamaz, çalışanlar işsiz kalır ve gelir elde edemezler; vergi gelirleri düşer, buna bağlı olarak da ekonominin genel gelir akışında sorunlar yaşanır. Bu durum, afetlerin dolaylı ekonomik etkilerinden biri olan “gelir kaybı” olgusunu doğurur.

4- Büyük bir doğal afet meydana geldiğinde AS eğrisi nasıl değişir?

A) Sola kayar
B) Sağa kayar
C) Yatay eksene paralel hale gelir
D) Yatay eksene dik hale gelir
E) Yeri değişmez

Cevap : A) Sola kayar

Açıklama: Arz eğrisi (Aggregate Supply, AS), ekonomide üretim kapasitesini temsil eder. Büyük bir afet sonucu fabrika, altyapı, emek gücü gibi üretim faktörleri kısmen veya tamamen devre dışı kaldığından arz azalır ve AS eğrisi sola (yukarı) kayar. Bu da fiyat seviyesinde yükselişe ve üretimde düşüşe yol açar.

5- Afetler nedeniyle göç eden kişilere aşağıdaki adlardan hangisi verilir?

A) Kaçak
B) Sığınmacı
C) Vatansız
D) Afet mültecisi
E) Sınır göçmeni

Cevap : D) Afet mültecisi

Açıklama: Afet mültecisi (displaced persons by disasters) ifadesi, doğrudan afet nedeniyle yaşadığı yeri terk etmek zorunda kalan insanları tanımlamak için kullanılır. Sığınmacı veya mülteci ifadeleri genellikle siyasi, etnik, vb. nedenlerle ülkesini veya bölgesini terk eden kişiler için kullanılırken, afet mültecisi doğal veya insan kaynaklı afetler sonucunda göç edenlere vurgu yapar.

6- Afetler sonucunda ortaya çıkabilen ve fiyatlar genel düzeyindeki sürekli artışlar şeklinde tanımlanan sorun aşağıdakilerden hangisidir?

A) Devalüasyon
B) Deflasyon
C) Enflasyon
D) Büyüme
E) İkiz açık

Cevap : C) Enflasyon

Açıklama: Afetler, üretim azalması ve arz kısıtları nedeniyle fiyatların yükselmesine yol açabilir. Bu durum zaman içerisinde genel fiyat düzeyinde sürekli bir artış halini alırsa enflasyon olarak tanımlanır. Afet sonrası özellikle gıda ve konut gibi temel ihtiyaçların fiyatlarında geçici veya kalıcı artışlar yaşanması mümkündür.

7- “Afetler bütçe giderlerini …….., bütçe gelirlerini ise ……… etki yapar.”

Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yerleri aşağıdakilerden hangisi doğru şekilde tamamlar?

A) Bağlayıcı, serbestleştirici
B) Çeşitlendirici, zenginleştirici
C) Sonlandırıcı, hızlandırıcı
D) Azaltıcı, artırıcı
E) Artırıcı, azaltıcı

Cevap : E) Artırıcı, azaltıcı

Açıklama: Afetler sonrasında kamu harcamaları (alt yapı onarımı, acil yardım, prefabrik konutlar vb.) arttığı için bütçe giderleri yükselir. Buna karşın üretim ve istihdamda azalma nedeniyle vergi gelirleri düşebilir; böylelikle bütçe gelirlerinde bir azalma yaşanır. Sonuçta bütçe dengesizliği, doğal afetlerin dolaylı sonuçlarından biridir.

8- Aşağıdakilerden hangisi 1999 Marmara depreminde kamu harcamalarının artma nedenlerinden biri değildir?

A) Prefabrik konut inşaatı
B) Yükselen devalüasyon
C) Tam hasarlı bina yapımı
D) Spor tesisleri yapımı
E) Fazla çalışma ücretleri

Cevap : B) Yükselen devalüasyon

Açıklama: 1999 Marmara depremi sonrasında kamu harcamaları, enkaz kaldırma, prefabrik konutlar, yeniden inşa faaliyetleri (tam hasarlı binaların yapımı) ve kamu görevlilerinin fazla çalışma ücretleri gibi alanlarda önemli ölçüde arttı. Devalüasyon ise para değerinin düşmesi anlamına gelir ve bir kamu harcaması kalemi değildir; döviz kuru politikalarının bir yansımasıdır.

9- Aşağıdakilerden hangisinin varlığı, afetler nedeniyle döviz kazançlarını olumsuz etkiler?

A) Afet bölgesinin tarım alanı olması
B) Afet bölgesinde enflasyonun yoğun olması
C) Afet bölgesinde nüfusun yoğun olması
D) Afet bölgesindeki üretimin ihracat yoğunluklu olması
E) Afet bölgesindeki üretimin ithalat yoğunluklu olması

Cevap : D) Afet bölgesindeki üretimin ihracat yoğunluklu olması

Açıklama: Afet bölgesi ihracat yoğunluklu üretim yapıyorsa ve afet nedeniyle üretim kesintiye uğrarsa, ihracat hacmi azalır. Bu da döviz kazançlarını düşürür. İthalat yoğunluğu, ülkeye mal girişlerini etkiler; ancak döviz kazançlarındaki temel düşüş, ihracat yapılamaması veya ihracatın aksamasından kaynaklanır.

10- Afetlerin eskimiş ve yıpranmış sermayenin yenilenmesine vesile olması ve afet sonrasında verimli teknolojilerin kullanıldığı makine, teçhizat ve fabrikaların üretimlerini artırmaları sürecine ne ad verilir?

A) Hızlandıran
B) Konjonktür
C) Yaratıcı yıkım
D) Sınır aşma
E) King paradoksu

Cevap : C) Yaratıcı yıkım

Açıklama: “Yaratıcı yıkım” (creative destruction), Joseph Schumpeter tarafından tanımlanan ve mevcut düzenin krizle sarsılması sonucunda daha verimli ve yenilikçi teknolojilerin devreye girmesini ifade eden bir kavramdır. Afetler, yıkıma yol açsa da yeniden inşa sürecinde modern teknolojilerin kullanılmasıyla üretkenliği artırma fırsatı doğabilir.