ADY206U Afet Ekonomisi ve Sigortacılığı Ünite -6

Giriş:

Afetler, sadece fiziksel ve insani kayıplara yol açmakla kalmaz, aynı zamanda ekonomik sistemlerin bütün katmanlarını etkileyen büyük ölçekli şoklardır. Bu nedenle, afetlere karşı uygulanacak ekonomi politikaları hem afet öncesi hazırlık aşamalarını hem de afet sonrası iyileştirme süreçlerini kapsayacak şekilde bütüncül olmalıdır. Bu bağlamda, risk yönetimi, kamu maliyesi politikaları, borçlanma stratejileri ve vergi düzenlemeleri afet ekonomisinin temel araçları hâline gelmektedir.

1. Afet Öncesi Ekonomik Davranışlar: Tasarruf ve Risk Yönetimi

Afet yönetiminde proaktif yaklaşımlar her zaman daha etkilidir. “Afet öncesi aşamalara odaklanmak” davranışı ekonomik anlamda tasarrufa benzer. Nasıl ki bir birey gelecekteki belirsizlikler için para biriktiriyorsa, devletler de risk yönetimi kapsamında rezerv fonlar oluşturarak olası afetler karşısında mali sürdürülebilirliğini güvence altına alır. Bu anlayış, afet sigorta sistemleri ve afet risklerini azaltmaya yönelik yatırımlarla desteklenmektedir.

2. Bütüncül Afet Yönetimi Yaklaşımı

Günümüzde afetlerin etkili bir şekilde yönetilebilmesi için benimsenen yaklaşım “bütüncül afet yönetimi”dir. Bu sistem; zarar azaltma, hazırlık, müdahale ve iyileştirme aşamalarını kapsayan döngüsel bir modeldir. Özellikle düşük etkili ve yerel düzeyde kalan olayların, ilk müdahale ekipleri tarafından standart operasyon prosedürleriyle kontrol altına alınması “Seviye 1 Müdahale” olarak tanımlanır. Bu aşamalar, maliyet-etkinlik dengesini sağlayarak kamu kaynaklarının verimli kullanımını mümkün kılar.

3. Risk Yönetimi ve Rezerv Fon Politikası

Afet öncesi yürütülen tahmin, analiz, erken uyarı ve hazırlık faaliyetleri “risk yönetimi” başlığı altında toplanır. Bu süreçlerde oluşturulan “rezerv fon politikası”, afet sonrası mali açıkların hızlıca kapatılmasını sağlar. Özellikle gelişmiş ülkelerde afet sonrası kamu harcamalarını karşılamak üzere oluşturulan bu fonlar, bütçe üzerinde ani yük oluşmasını engeller. Türkiye’de benzer şekilde deprem vergileri ve özel iletişim vergileri gibi kalemler aracılığıyla afet kaynakları oluşturulmaktadır.

4. Afet Sonrası Vergi Politikaları ve Terkin Uygulaması

Afet sonrası mali kayıpların yükünü hafifletmek amacıyla uygulanan başlıca yöntemlerden biri de vergi politikalarıdır. Türkiye’de Vergi Usul Kanunu’nun 115. maddesi uyarınca uygulanan “terkin müessesesi”, doğal afet nedeniyle mal varlığının üçte birinden fazlasını kaybeden mükelleflerin vergi borçlarının silinmesini sağlar. Bu uygulama, gelir kaybı yaşayan birey ve işletmelerin yeniden ekonomiye kazandırılmasını amaçlamaktadır.

5. İç Borçlanma ve Enflasyon Riski

Afetler sonrasında artan kamu harcamaları nedeniyle devletin iç borçlanma yoluna gitmesi gerekebilir. Ancak bu süreç iyi planlanmazsa ülkeyi “borç sarmalı”na sokabilir. Ayrıca merkez bankalarının afet kaynaklı mali ihtiyaçları karşılamak için para basması, kısa vadede rahatlama sağlasa da uzun vadede enflasyona neden olur. Bu durum, özellikle gelişmekte olan ülkelerde fiyat istikrarını tehdit eden bir unsur hâline gelebilir.

6. Doğal Afetlerde Karşılıksız Yardımlar ve Hibeler

Uluslararası toplum, özellikle az gelişmiş ülkelere yönelik olarak afet sonrası karşılıksız yardımlarda bulunur. Bu yardımlar aynî (gıda, battaniye, çadır vb.) olabileceği gibi, doğrudan “nakdî hibe” şeklinde de olabilir. Nakdî yardımlar, özellikle ekonomik sistemin yeniden işler hâle getirilmesi için önemli bir araçtır. Ancak bu yardımların etkin kullanılabilmesi için şeffaf, planlı ve denetlenebilir bir sistem gereklidir.

7. Türkiye Örneği: 1999 Marmara Depremi ve Özel İletişim Vergisi

1999 Marmara Depremi sonrasında Türkiye’de birçok yeni ekonomi politikası devreye alınmıştır. Bunlardan en dikkat çekenlerden biri, cep telefonu hizmetleri üzerinden alınmaya başlanan “Özel İletişim Vergisi”dir. Başlangıçta geçici olması planlanan bu vergi, zamanla kalıcı hâle gelmiş ve afetle mücadele kapsamında kamu kaynaklarının desteklenmesi amacıyla sürdürülmüştür. Bu uygulama, afet sonrası vergi tabanı genişletilerek kaynak yaratma politikasına örnek teşkil eder.

Sonuç:

Afetlerde uygulanan ekonomi politikaları, sadece felaket sonrası değil, felaket öncesi hazırlık süreçlerini de kapsayan geniş kapsamlı bir planlama gerektirir. Bütüncül afet yönetimi, rezerv fon uygulamaları, vergi muafiyetleri, borçlanma stratejileri ve enflasyon kontrolü gibi araçlarla desteklenen bu politikalar, toplumun afet karşısındaki ekonomik direncini artırır. Afetlerin kaçınılmaz olduğu gerçeğinden hareketle, ekonomik sürdürülebilirliği korumak ve toparlanmayı hızlandırmak için bu politikaların etkin bir şekilde uygulanması büyük önem taşımaktadır.

1- “Afet öncesi aşamalara odaklanmak” gerçekte aşağıdaki ekonomik davranış türlerinden hangisine benzer?

A) Tasarruf
B) Tüketim
C) Alışkanlık
D) İsraf
E) Büyüme

Cevap : A) Tasarruf

Açıklama : Afet öncesi aşamalara odaklanmak, gelecekte oluşabilecek risklere karşı önlem alma davranışını ifade eder. Ekonomik açıdan bu davranış, tıpkı bireylerin gelecekteki belirsizlikler için harcamalarını kısıp birikim yapmalarına benzer şekilde, devletlerin ve kurumların da olası afet risklerini öngörerek kaynak biriktirmesidir. Bu nedenle, bu tür davranışlar tasarruf kavramı ile örtüşür.

2- Aşağıdakilerden hangisi afet yönetim yaklaşımlarından biridir?

A) Ekonomik afet yönetimi
B) Zamansal afet yönetimi
C) Bütüncül afet yönetimi
D) Zincirleme afet yönetimi
E) Bürokratik afet yönetimi

Cevap : C) Bütüncül afet yönetimi

Açıklama : Bütüncül afet yönetimi, afet öncesi, sırası ve sonrasındaki tüm süreçleri kapsayan sistematik bir yaklaşımdır. Sadece müdahale değil; hazırlık, zarar azaltma ve iyileştirme aşamalarını da içerir. Bu yaklaşım, modern afet yönetiminde etkinliği artırmak için en çok tercih edilen modeldir.

3- İdeal, bütüncül ve modern bir afet yönetim sisteminde yerel ve sınırlı etkisi olan hadiselerin ilk müdahale edenler tarafından standart operasyon prosedürleri ve bazı kontrol listeleriyle kontrol altına alınabilmesi aşağıdaki afet yönetim müdahale seviyelerinden hangisidir?

A) Seviye 1
B) Seviye 2
C) Seviye 3
D) Seviye 4
E) Seviye 5

Cevap : A) Seviye 1

Açıklama : Seviye 1, afetin etkisinin sınırlı olduğu ve olay yerindeki yerel birimlerin müdahalesiyle yönetilebildiği durumları ifade eder. Bu seviyede olayın kontrol altına alınması için önceden belirlenmiş prosedürler ve kontrol listeleri yeterlidir, ulusal çapta bir müdahaleye gerek duyulmaz.

4- Bütüncül afet yönetimi sisteminde kayıp ve zarar azaltma, hazırlık, tahmin ve erken uyarı, afetler ve etki analizi gibi afet öncesi korumaya yönelik olan çalışmalara ne ad verilir?

A) Dönem yönetimi
B) Etkinlik yönetimi
C) Hasar yönetimi
D) Hata yönetimi
E) Risk yönetimi

Cevap : E) Risk yönetimi

Açıklama : Risk yönetimi, afet gerçekleşmeden önce tehlikelerin belirlenmesi, olasılıkların değerlendirilmesi ve alınacak önlemlerin planlanmasını kapsar. Afetlerin etkisini en aza indirmek amacıyla yürütülen hazırlık, zarar azaltma, tahmin ve uyarı faaliyetleri risk yönetiminin temel parçalarıdır.

5- Afet dönemlerinde acil olarak kullanılmak üzere afet öncesinde bir hesapta para biriktirilmesini ve afet gerçekleştiğinde zararların giderilmesi için bu fonların kullanılmasını içeren politikaya ne ad verilir?

A) Finansal risk politikası
B) Birikim politikası
C) Telafi politikası
D) Sigorta politikası
E) Rezerv fon politikası

Cevap : E) Rezerv fon politikası

Açıklama :

Bu soruda geçen “afet öncesinde bir hesapta para biriktirilmesi” ve “afet gerçekleştiğinde bu fonların kullanılması” ifadeleri, doğrudan rezerv fon politikası kavramının tanımına karşılık gelmektedir. Ders kitabında yer alan bilgiye göre:

“Afet dönemlerinde acil olarak kullanılmak üzere afet öncesinde bir hesapta para biriktirilmesine ve afet gerçekleştiğinde zararların giderilmesi için bu fonların kullanılmasına rezerv fon politikası denir.”

Rezerv fonlar, hükümetler tarafından bütçeden ayrılan kaynaklarla oluşturulur ve olası afet risklerine karşı önceden mali hazırlık sağlar. Bu sistemde fonlar, çeşitli yatırım araçlarında değerlendirilerek acil durumlar için hazır tutulur. Dolayısıyla, bu tür fonlar doğrudan bir sigorta sistemi değildir; devletin kendi içinde oluşturduğu, önleyici ve hazırlayıcı bir mali disiplindir.

Not: Bu sorunun kitapçıkta cevabı D) Sigorta politikası olarak verilmiş olsa da, ders kitabı bilgisi bu seçeneğin yanlış olduğunu açıkça göstermektedir. Doğru cevap E) Rezerv fon politikası olmalıdır. Kitapla çelişen bu tür sorulara dikkat edilmesi ve gerektiğinde düzeltme talebinde bulunulması önerilir.

6- Vergi Usul Kanunu’nun 115. maddesinde düzenlenmiş olan ve ortaya çıkan doğal afetler nedeniyle toplam mal varlığının en az üçte birini kaybeden mükelleflerin tahakkuk eden vergilerin ve cezaların afet nedeniyle kaybettikleri mal varlıkları ile orantılı olarak ortadan kaldırılması düzenlemesine ne ad verilir?

A) Vergi affı
B) Terkin müessesesi
C) Tecil müessesesi
D) Mücbir sebep müessesesi
E) Hızlandırılmış amortisman

Cevap : B) Terkin müessesesi

Açıklama : Terkin müessesesi, doğal afet nedeniyle ciddi ölçüde mal kaybı yaşayan mükelleflerin, ödemesi gereken vergilerden muaf tutulmasını sağlayan bir uygulamadır. Vergi Usul Kanunu’nun 115. maddesine göre, mal varlığının en az üçte birini kaybeden kişiler için bu yükümlülükler devlet tarafından silinir. Bu uygulama, afet sonrası ekonomik toparlanmanın sağlanabilmesi için önemli bir destek mekanizmasıdır.

7- Aşağıdakilerden hangisi az gelişmiş ülkelere doğal afetler sonrasında yapılan nakdî yardım türlerinden biridir?

A) Para şeklindeki hibeler
B) Hazır gıda
C) Çadır
D) Battaniye
E) Giysi

Cevap : A) Para şeklindeki hibeler

Açıklama : Doğal afetler sonrasında uluslararası kuruluşlar ve bağışçı ülkeler az gelişmiş ülkelere hem aynî hem de nakdî yardımlar yaparlar. Para şeklindeki hibeler, doğrudan alıcı ülke veya kuruluşlara mali destek sağlamak amacıyla verilir. Bu kaynaklar, altyapının yeniden kurulması, sağlık hizmetlerinin iyileştirilmesi gibi uzun vadeli planlamalarda kullanılır.

8- İyi planlanmadığı takdirde afetler nedeniyle girilen iç borçlanma süreci bir ülkeyi aşağıdaki ekonomik sorunlardan hangisine sokabilir?

A) Stagflasyon
B) Devalüasyon
C) Deflasyon
D) Borç sarmalı
E) Yozlaşma

Cevap : D) Borç sarmalı

Açıklama : Afet sonrası artan harcamaları karşılayabilmek için hükümetlerin başvurduğu iç borçlanma, kısa vadede bir çözüm sunsa da uzun vadede “borç sarmalı” tehlikesi doğurur. Borç sarmalı, sürekli borçlanarak mevcut borçların ödenmeye çalışılması ve bunun sürdürülemez hâle gelmesi durumudur. Bu durum ülke ekonomisini ciddi risk altına sokar.

9- Doğal afetlerin getirdiği kaynak ihtiyacı merkez bankası kaynaklarına başvurularak, yani para basarak karşılanırsa aşağıdaki ekonomik sorunlardan hangisi ortaya çıkar?

A) Enflasyon
B) Deflasyon
C) Devalüasyon
D) Faiz açığı
E) Afet sarmalı

Cevap : A) Enflasyon

Açıklama : Merkez bankasının para basarak piyasaya likidite sağlaması, kısa vadede kaynak ihtiyacını karşılayabilir. Ancak dolaşımdaki para miktarı artarken üretim aynı düzeyde kalırsa talep yükselir, fiyatlar genel seviyesi artar. Bu da enflasyona yol açar. Enflasyon, satın alma gücünün azalmasına ve ekonomide istikrarsızlığa neden olur.

10- Türkiye’de 1999 Marmara depreminden sonra cep telefonu hizmetleri üzerinden alınmaya başlanan bedel aşağıdakilerden hangisidir?

A) Hızlandıran vergisi
B) Konjonktür vergisi
C) Özel iletişim vergisi
D) Özel işlem vergisi
E) Afet katma değer vergisi

Cevap : C) Özel iletişim vergisi

Açıklama : 1999 Marmara Depremi sonrasında, afetin ekonomik etkilerini azaltmak ve yeniden yapılanma sürecine kaynak oluşturmak amacıyla “Özel İletişim Vergisi” uygulamaya konulmuştur. Başlangıçta geçici olarak planlanan bu vergi, daha sonra kalıcı hâle getirilmiş ve halen iletişim hizmetlerinden alınan önemli bir dolaylı vergi türü olarak uygulanmaktadır.