Sosyolojiye Giriş-2 2025 Vize Soruları

Sosyoloji, toplumu ve onun içindeki dinamikleri anlamaya çalışan bir disiplindir. Toplumsal kurumlar, kuramlar ve düşünsel yaklaşımlar bu anlayışı inşa etmenin temel araçlarıdır. Toplumun işleyişini çözümlemek için hem tarihsel hem de güncel bağlamda çeşitli teoriler geliştirilmiştir. Bu makalede, toplumsal kurumlar ile başlıca sosyolojik yaklaşımlar arasındaki ilişkiler ele alınarak, sosyolojinin temel kavramlarına ışık tutulacaktır.

Toplumsal Kurumların Rolü

Toplumsal kurumlar, toplumun düzenini sağlayan, bireylerin davranışlarını yönlendiren ve kültürel değerlerin aktarımını mümkün kılan yapılardır. Aile, eğitim, din, ekonomi ve siyaset en temel kurumlardandır. Bu kurumlar, bireylerin sosyal kişilik geliştirmesinden toplumsal uyumun sağlanmasına kadar birçok işlevi yerine getirir.

Yapısal-İşlevselci kurama göre aile kurumu; toplumsallaşma, cinsel etkinliğin denetimi, maddi-duygusal destek sağlama ve sosyal yerleştirme gibi işlevlerle toplumsal düzenin devamına katkıda bulunur. Ancak mesleki beceri kazandırma, bu çerçevede doğrudan ailenin değil, eğitim kurumunun alanına girer.

Eğitim kurumları ise yalnızca bilgi aktaran değil, aynı zamanda toplumun sosyoekonomik yapısını yeniden üreten araçlardır. Bu noktada çatışma kuramı devreye girer. Çatışmacı yaklaşıma göre eğitim sistemi, mevcut sınıf yapısını pekiştirir, toplumsal eşitsizlikleri yeniden üretir. Zengin bölgelerdeki okullar daha fazla kaynakla desteklenirken, yoksul bölgelerdeki okullar dezavantajlı konumdadır. Ayrıca, standart testler toplumsal önyargıları yansıtabilir ve bazı öğrenci gruplarını olumsuz şekilde etiketleyebilir.

Din, İktidar ve Toplumsal Eşitsizlik

Sosyolojide din konusu, bireysel inançlardan ziyade dinin toplum üzerindeki etkilerine odaklanır. Karl Marx, dinin mevcut eşitsizlikleri meşrulaştıran bir ideoloji olduğunu savunur ve onu “halkın afyonu” olarak tanımlar. Bu görüşe göre din, egemen sınıfın çıkarlarını korumaya hizmet eden bir araçtır. Buna karşılık Emile Durkheim gibi bazı sosyologlar, dinin toplumda bütünleşme sağladığını savunur.

Din, sadece pasif bir toplumsal kurum değil, aynı zamanda toplumsal değişim için de bir araç olabilir. Örneğin Latin Amerika’da ortaya çıkan Kurtuluş Teolojisi, dini değerleri kullanarak adaletsizliklere karşı mücadele etmeyi savunmuştur. Bu yaklaşımda din, ezilenlerin yanında yer almış, seküler adalet taleplerini desteklemiştir.

Kadınların Dayanışması ve Feminist Yaklaşım

Toplumda kadınların durumu, özellikle feminizmle birlikte daha görünür hale gelmiştir. Feminizm, cinsiyet eşitliği talebinin ötesinde, kadınlar arasında kolektif bilinç ve dayanışmayı da artırmıştır. Kadınların toplumsal rolleri, aileden eğitime kadar birçok kurumda yeniden tanımlanmıştır.

Weber ve Otorite Tipleri

Max Weber, toplumsal yapıların meşruiyet kazanma biçimlerini incelerken otorite tiplerini sınıflandırmıştır. Geleneksel otorite, tarih boyunca süregelen örf ve geleneklere dayanır. Bu otorite tipi, toplum tarafından “doğal” kabul edilir. Bunun yanında Weber, rasyonel-yasal ve karizmatik otorite türlerini de tanımlar.

Ekonomik Sistemler ve Toplumsal Etkileri

Kapitalist ve sosyalist sistemler arasında önemli farklar bulunur. Sosyalist ekonomiler, üretim araçlarının kamuya ait olduğu ve gelir dağılımının daha eşit olduğu sistemlerdir. Kapitalizmde ise özel mülkiyet ön plandadır. Sosyalist modeller daha fazla sosyal eşitlik sağlamaya çalışırken, kapitalist sistemler bireysel rekabeti teşvik eder.

Adam Smith’in savunduğu “laissez-faire” yaklaşımı, devlet müdahalesi olmadan işleyen serbest piyasa ekonomisinin ideal olduğunu öne sürer. Bu yaklaşım, klasik liberal ekonomi anlayışının temelini oluşturur.

Kent, Sınıf ve Manuel Castells

Kentleşme ve toplumsal yapının dönüşümü konularında önemli çalışmaları bulunan Manuel Castells, kentsel sistemleri sadece fiziksel birimler olarak değil, ekonomik, siyasal ve ideolojik süreçlerin birleştiği yapılar olarak tanımlar. Ona göre sınıf mücadelesi, üretici güçlerin evrimi ve sermaye yoğunlaşması, kentlerin biçimlenişinde belirleyicidir.

Bourdieu ve Eğitimde Eşitsizlik

Pierre Bourdieu, eğitim yoluyla kültürel sermayenin nasıl aktarıldığını ve eşitsizliklerin nasıl yeniden üretildiğini analiz eder. “Habitus” kavramı, bireylerin sosyal çevrelerine göre şekillenen davranış kalıplarını ifade eder. Eğitim sistemi, bu davranış ve değer farklılıklarını pekiştirerek toplumsal yapının sürmesini sağlar.

Toplumsal Sözleşme ve Doğa Hali

Toplumsal sözleşme kuramcıları (Hobbes, Locke, Rousseau) insan doğasını ve siyasal yapıyı anlamak için “doğa hali” kavramını kullanmışlardır. Bu durum, toplum öncesi varsayımsal bir durumu tanımlar ve siyasal iktidarın meşruluğunu temellendirmede kullanılır.

Sonuç

Sosyolojik analizler, bireylerin yalnızca kişisel değil, toplumsal bağlamda da konumlandığını gösterir. Kurumlar, ideolojiler ve yapılar bireyleri biçimlendirirken, aynı zamanda toplumun sürekliliğini sağlar ya da çatışmalar üretir. Bu makalede ele alınan kavram ve kuramlar, sosyolojinin temel taşlarını oluşturarak öğrencilerin toplumu anlamalarında rehber niteliğindedir.

1- Yapısal-İşlevselci Kurama göre aşağıdakilerden hangisi aile kurumunun işlevlerinden biri değildir?

A) Mesleki beceri sağlama
B) Cinsel etkinliğin düzenlenmesi
C) Toplumsallaşma
D) Maddi ve duygusal güvenlik
E) Sosyal yerleştirme

Cevap : A) Mesleki beceri sağlama

Açıklama : Yapısal-İşlevselci kurama göre ailenin temel işlevleri arasında toplumsallaşma, cinselliğin düzenlenmesi, maddi-duygusal destek ve sosyal yerleştirme gibi unsurlar yer alırken, mesleki beceri kazandırma daha çok eğitim kurumunun işlevi olarak görülür.

2- Aşağıdakilerden hangisi sosyalist ekonomilerin kapitalist ekonomilerden bir farklılığı olarak değerlendirilebilir?

A) Görece daha fazla sosyal ve ekonomik eşitlik yaratması
B) Görece daha az ekonomik eşit yaratması
C) Daha fazla ticari reklam kullanması
D) Daha fazla zenginlik üretmesi
E) Daha fazla üretken olması

Cevap : A) Görece daha fazla sosyal ve ekonomik eşitlik yaratması

Açıklama : Sosyalist ekonomi modelleri, üretim araçlarının kamuya ait olduğu ve gelir dağılımının daha eşit olduğu sistemlerdir. Kapitalist sistemlere kıyasla daha az gelir uçurumu hedeflenir.

3- Aşağıdaki sosyologlardan hangisi dinin toplumsal eşitsizliği desteklediğini düşünmektedir?

A) Emile Durkheim
B) Auguste Comte
C) Karl Marx
D) Ernst Troeltsch
E) Max Weber

Cevap : C) Karl Marx

Açıklama : Marx’a göre din “halkın afyonudur”; toplumsal eşitsizlikleri meşrulaştıran bir araçtır ve egemen sınıfın ideolojisini destekler.

4- Aşağıdakilerden hangisi, Çatışma Kuramının eğitime yaklaşımıyla ilişkilendirilemez?

A) Standart testler, daha az ayrıcalıklı öğrencileri kişilik itibarıyla yetersiz olarak etiketlemek gibi bir hataya yol açabilir.
B) Okullara olan finansal destek eğitimin kalitesini etkilemektedir; zengin bölgelerdeki devlet okulları fakir bölgelerdekilerden daha iyi eğitim vermektedirler.
C) Sınıf ve cinsiyet eşitsizliği ile eğitim arasında bir ilişki mevcuttur.
D) Eğitim yoluyla toplumun düzenli işleyişinin nasıl gerçekleştirilebileceği üzerine odaklanmalıdır.
E) Formel eğitim, itaatkar yetişkin işçiler üreten bir araçtır.

Cevap : D) Eğitim yoluyla toplumun düzenli işleyişinin nasıl gerçekleştirilebileceği üzerine odaklanmalıdır.

Açıklama : Bu ifade Yapısal-İşlevselci kurama aittir. Çatışma kuramı eğitimi daha çok eşitsizliğin yeniden üretildiği bir kurum olarak görür.

5- Aşağıdakilerden hangisi, kurumların olumlu işlevleri arasında sayılamaz?

A) Toplumdaki uyumu, istikrarı ve bütünleşmeyi sağlama eğilimi içinde olmaları nedeniyle kurumlar, bireylerin sosyal kişiliklerini engelleyici olabilmektedirler.
B) Kurumların temin ettiği ortak anlam dünyası, bireylerin kendilerini güven içinde hissetmelerini sağlar.
C) Kurumsallaşmış düşünme ve davranış yolları, toplumdaki bireylere ortak bir anlam dünyası temin ederler.
D) Kurumlar, bireylere hazırlanmış belli toplumsal roller ve toplumsal ilişki biçimleri sağlarlar.
E) Kurumlar, kültürün ve değerlerin istikrar kazanmasını sağlarlar.

Cevap : A) Toplumdaki uyumu, istikrarı ve bütünleşmeyi sağlama eğilimi içinde olmaları nedeniyle kurumlar, bireylerin sosyal kişiliklerini engelleyici olabilmektedirler.

Açıklama : Bu ifade kurumların bir eleştirisidir; olumlu işlev değil, olası olumsuz etkilerine örnektir. Diğer şıklar kurumların işlevselci bakış açısından olumlu yönlerini temsil eder.

6- Herhangi bir toplumda, diğer toplumsal kurumlara göre çok daha önemli görülen ve bu özelliği nedeniyle de o toplumu tanımlayıcı olma özelliğine sahip olduğu düşünülen kurum aşağıdakilerden hangisidir?

A) Toplumsal kurum
B) Önemli kurum
C) Statüsel kurum
D) Anlamlı kurum
E) Mihver kurum

Cevap : E) Mihver kurum

Açıklama : Mihver kurum, bir toplumun temel özelliklerini yansıtan, diğer kurumlar arasında merkezi bir konuma sahip olan kurumdur.

7- Aşağıdaki yaklaşımlardan hangisinin yükselişiyle birlikte kadınlar, günümüzde daha fazla dayanışma duygusu geliştirmeye başlamışlardır?

A) Feminizm
B) Sembolik Etkileşimcilik
C) Marksizm
D) Yapısal-İşlevselcilik
E) İşlevselcilik

Cevap : A) Feminizm

Açıklama : Feminizm, kadınların haklarını savunur ve cinsiyet eşitliği için mücadele eder. Bu yaklaşım, kadınlar arasında dayanışmayı artırmıştır.

8- Aşağıdakilerden hangisi, Manuel Castells’in kentsel çelişkilerin gelişim süreçlerine ilişkin değerlendirmeleri arasında yer almaz?

A) Üretici güçlerin evrimi
B) Sınıf mücadelesinin genişlemesi
C) Sermayenin yoğunlaşması
D) Göçler
E) Kapitalizmin evrimi

Cevap : D) Göçler

Açıklama : Castells’in analizleri, daha çok üretim biçimi, sınıf çatışması ve kapitalist sistemin evrimi üzerine odaklanır. Göç, doğrudan bu teoriye dâhil edilmez.

9- Aynı toplumsal kategorideki insanların birbirleriyle evlenmesi durumu, aşağıdaki kavramlardan hangisi ile adlandırılır?

A) Poligini
B) Endogami
C) Poliandri
D) Patrilokal
E) Egzogami

Cevap : B) Endogami

Açıklama : Endogami, bir kişinin kendi toplumsal grubu içinden eş seçmesi anlamına gelir. Bu, kabile, sınıf, din gibi grupları kapsayabilir.

10- Okulların toplumsal ve kültürel eşitsizlikleri bir kuşaktan diğerine aktarması ile ilgilenen ve bu sürecin üretimini “Habitus” ve “Kültürel Sermaye” gibi kavramlar üzerinden açıklayan sosyolog aşağıdakilerden hangisidir?

A) Georges Gurvitch
B) Emile Durkheim
C) Randall Collins
D) Pierre Bourdieu
E) Jean Baudrillard

Cevap : D) Pierre Bourdieu

Açıklama : Bourdieu, eğitim yoluyla eşitsizliklerin nasıl yeniden üretildiğini açıklamak için “habitus” ve “kültürel sermaye” kavramlarını geliştirmiştir.

11- Peter Berger ve Thomas Luckmann’a göre insanın çevresiyle kurduğu ilişki aşağıdaki kavramlardan hangisi ile karakterize olur?

A) Ekonomik faaliyetler
B) Hayatta kalma arzusu
C) Dünyaya-açıklık
D) Normatif kurallar bütünü
E) Dünyaya-kapalılık

Cevap : C) Dünyaya-açıklık

Açıklama : Berger ve Luckmann’a göre insan çevresiyle aktif ve bilinçli bir ilişki kurar, bu ilişki “dünyaya-açıklık” kavramıyla ifade edilir.

12- Aquinaslı Thomas, devleti aşağıdaki ifadelerden hangisiyle tasvir etmektedir?

A) Baskıcı kurum
B) Bürokratik bir yapı
C) Mükemmel toplum
D) Şiddet kullanma tekeline sahip olan kurum
E) Özgürleştirici bir kurum

Cevap : C) Mükemmel toplum

Açıklama : Aquinaslı Thomas, devletin Tanrı’nın iradesine uygun bir düzen sağladığını savunarak onu “mükemmel toplum” olarak tanımlar.

13- Sosyologların “din”i araştırma sebebi, aşağıdaki gerekçelerden hangisi olabilir?

A) Hayatın anlamını kavramak
B) Belli bir dinin doğru olup olmadığını anlamak
C) Hangi dini örgüte katılacaklarına karar vermek
D) Hangi dinin hakikate diğerlerinden daha yakın olduğunu göstermek
E) Dini örüntülerin toplumu nasıl etkilediğini kavramak

Cevap : E) Dini örüntülerin toplumu nasıl etkilediğini kavramak

Açıklama : Sosyologlar dinin toplumsal işlevlerine odaklanır; bireysel inançlardan çok dinin toplum üzerindeki etkisi araştırma konusudur.

14- Toplumsal sözleşme kuramcılarının, iddialarını geliştirirken temel aldıkları hayalî toplumsal durumu ifade etmek için kullandıkları kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ütopya
B) Doğa hali
C) Altın çağlar
D) Atlantis
E) Hayalî cemaatler

Cevap : B) Doğa hali

Açıklama : Toplumsal sözleşme teorisyenleri (Hobbes, Locke, Rousseau) “doğa hali”ni toplum ve devlet öncesi durum olarak tanımlamışlardır.

15- “Kentsel sistemi; ekonomik, siyasal-hukuksal ve ideolojik süreçlerin bir arada olması” şeklinde tanımlayan sosyolog aşağıdakilerden hangisidir?

A) Emile Durkheim
B) Robert E. Park
C) Max Weber
D) Karl Marx
E) Manuel Castells

Cevap : E) Manuel Castells

Açıklama : Castells, kenti yalnızca fiziksel değil, aynı zamanda toplumsal ilişkiler ve iktidar süreçleri üzerinden analiz eder.

16- Aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi, çatışmacı yaklaşımın eğitim kurumuna bakışını yansıtmaktadır?

A) Eğitim, çocukları sosyalleştirir.
B) Eğitim, açık ve örtük işlevlere sahiptir.
C) Kapitalist toplumlarda eğitim, toplumsal eşitsizliği destekler ve güçlendirir.
D) Eğitim, toplumsal eşitliği sağlar.
E) Eğitim, öğrencileri gelecek kariyerlerine hazırlar.

Cevap : C) Kapitalist toplumlarda eğitim, toplumsal eşitsizliği destekler ve güçlendirir.

Açıklama : Çatışma kuramına göre eğitim sistemi, mevcut güç ilişkilerini sürdürmek için bir araç olarak çalışır.

17- Seküler bir toplumu yoksulluktan, ayrımcılıktan ve diğer adaletsizliklerden kurtarmak için girişilen siyasi mücadelede, dinî bir cemaatin (temel olarak Katolikliğin) kullanılması aşağıdaki kavramlardan hangisi ile adlandırılmaktadır?

A) Yaratılışçılık
B) Kurtuluş teolojisi
C) Dinsel devrim
D) Dinî sekülarizm
E) Dinî deneyim

Cevap : B) Kurtuluş teolojisi

Açıklama : Kurtuluş teolojisi, özellikle Latin Amerika’da ortaya çıkmış, dini değerleri toplumsal adalet mücadelesine entegre eden bir harekettir.

18- Weber geleneksel toplumlarda otoritenin uzun dönemde yerleşmiş örfe ve geleneklere saygı üzerine dayandığını iddia etmektedir. Bu otorite çeşidi, “devamlı var olduğu” ve önceki nesiller tarafından kabul edildiği için meşru kabul edilir ve bu nedenle de tarih tarafından kutsanmış olup “kadim ananeye” dayanır. Yukarıda tarif edilen otorite tipi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Rasyonel-yasal otorite
B) Yasal otorite
C) Karizmatik otorite
D) Geleneksel otorite
E) Rasyonel otorite

Cevap : D) Geleneksel otorite

Açıklama : Weber’e göre geleneksel otorite, tarihsel kökenli normlara ve alışkanlıklara dayalıdır, toplumsal yapı içinde doğal karşılanır.

19- ‘Laissez-Faire’ ilkesini açıklayan ve destekleyen İskoç iktisatçı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Herbert Spencer
B) Arthur Scargill
C) Paul Samuelson
D) John Maynard Keynes
E) Adam Smith

Cevap : E) Adam Smith

Açıklama : Adam Smith, serbest piyasa ekonomisinin savunucusudur. “Bırakınız yapsınlar, bırakınız geçsinler” (laissez-faire) ilkesi onun temel görüşüdür.

20- Yatırımın, fabrikalar ve tesisler gibi üretkenliğin temel boyutlarından sistematik bir biçimde geri çekilmesi durumunu anlatan kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Toyotaizm
B) Sanayisizleştirme
C) Küçülmeye gitme
D) Seçkincilik
E) Sosyalizm

Cevap : B) Sanayisizleştirme

Açıklama : Sanayisizleşme, bir ülke veya bölgede sanayi sektörünün öneminin azalması, üretim ve yatırımların başka sektörlere veya ülkelere kaydırılması sürecidir.