Felsefe Tarihi Sorunları-2 2024-2025 Vize Soruları

Kant ve Bilginin Temelleri

Kant, bilginin iki temel kaynağı olduğunu öne sürer: duyarlılık (görüler) ve anlama yetisi (kavramlar). Ona göre, tüm bilgi deneyimle başlar ama tamamen deneyimden türemez. Bilgiyi mümkün kılan zihinsel koşullar da vardır. Bu nedenle a priori bilgiler –yani deneyimden önce gelen ve zihnin yapısından kaynaklanan bilgiler– felsefi düşüncenin merkezindedir. Kant’ın bilgi anlayışını “transandantal idealizm” olarak adlandırırız. Bu anlayış, gerçekliği olduğu gibi bilmeye değil, zihnin onu nasıl kurduğuna odaklanır.

Kant ve Ahlak: Ödevin Evrenselliği

Kant’a göre ahlakın temeli, dışsal ödül veya cezaya değil, ödev ilkesine dayanır. Ahlaki eylem, sonuçlara göre değil, ahlak yasasına uygun olarak yapılmalıdır. Bu yasa, aklın kendi kendine koyduğu evrensel bir buyruk olan kategorik imperatifle formüle edilir. Bu yaklaşım, ahlaki zorunluluğun kaynağını saf akılda bulur. Kişi ancak kendi aklının koyduğu yasaya göre hareket ettiğinde özgür ve ahlaklı olabilir.

Kant’ın ahlak anlayışı, bireyin otonomisi üzerine kuruludur. Aydınlanmanın da özü budur: Bireyin kendi aklını kullanması. Bu düşünceyi en iyi özetleyen ifade, Kant’ın meşhur sloganı olan “Sapere Aude!” yani “Aklını kullanma cesareti göster” sözüdür.

Aydınlanma Düşüncesi ve Kamusal Akıl

Aydınlanma, yalnızca bireysel özgürlük değil, aynı zamanda kamusal bir bilinçlenme sürecidir. Fransız Aydınlanmacıları –başta Diderot ve d’Alembert– bu süreci halkı eğitmek amacıyla Ansiklopedi projesiyle desteklemiştir. Aydınlanmanın temel aracı akıldır; bu nedenle dönem, aynı zamanda “Akıl Çağı” olarak da adlandırılır. Ancak Kant’a göre, bu özgürlüğün bir sınırı da vardır. Birey kamu görevi yürütürken görev alanı içinde sınırlı davranmalı, ancak kamusal alanda düşünce özgürlüğünü serbestçe kullanabilmelidir.

Estetikte Beğeni ve Çıkarsızlık

Kant, estetik yargılarla bilgi yargılarını birbirinden ayırır. Beğeni yargıları, bilgi vermezler; çünkü nesnel değillerdir. Ancak yine de evrensellik iddiası taşırlar. Estetik deneyimin temel özelliği çıkarsızlıktır – beğendiğimiz bir şeyden kişisel fayda ummayız. Bu da estetiğin ahlaki alanla akrabalığını gösterir. Kant öncesinde Baumgarten, estetiği bağımsız bir disiplin olarak kuran ilk filozoftur.

Analitik ve Sentetik Yargılar Üzerine

Kant, felsefi bilgi tartışmasında yargıları analitik ve sentetik olmak üzere ikiye ayırır. Analitik yargılarda yüklem, zaten öznenin içinde yer alır; bu tür yargılar yeni bilgi vermez. Sentetik yargılar ise özne ve yüklem arasında yeni bir bağlantı kurar, dolayısıyla bilgi genişletici niteliktedir.

Aydınlanma Döneminde Bilim ve Felsefe

Aydınlanma yalnızca felsefi değil, aynı zamanda bilimsel bir devrimdir. Descartes’ın mekanik doğa görüşü, Fransız Aydınlanmasının fizik anlayışına ilham vermiştir. İskoç ve İngiliz Aydınlanmalarında ise Hume, Smith, Hutcheson ve Locke gibi düşünürler birey, toplum ve ekonomi konularında özgürlükçü düşünceler geliştirmiştir. Bu dönemde antropoloji, psikoloji, sosyoloji, ekonomi gibi yeni disiplinler ortaya çıkmıştır – ama felsefe zaten çok daha önce vardı.

Spinoza, Bacon ve Bilgi Yöntemleri

Kant dışında bazı filozoflar, felsefeyi daha farklı yollarla kurmaya çalıştı. Örneğin Spinoza, ahlakı matematiksel yöntemle temellendirmeye çalıştı. Francis Bacon ise bilimsel bilgiye ulaşmayı engelleyen dört önyargı grubundan söz eder ve bunlara “idoller” adını verir. Bunlardan biri olan “mağara idolleri”, bireyin kendi doğasından kaynaklanan hatalı düşünce kalıplarını ifade eder.

Sonuç olarak, Kant ve Aydınlanma felsefesi, modern düşüncenin ahlaki, epistemolojik ve estetik temellerini atmıştır. Akla duyulan güven, özgür birey fikri ve evrensel yasa arayışı, bugün hâlâ geçerliliğini koruyan temel meselelerdir. Bu mirası anlamak, sadece sınavı geçmek için değil, kendi aklıyla düşünen bir birey olmak için de gereklidir.

1- Aşağıdakilerden hangisi Kant açısından ahlaki zorunluluğun kaynağıdır?

A) Toplumsal olması
B) Yaptırıma dayanması
C) Koşullara dayanması
D) Saf akla dayanması
E) Uzlaşımsal olması

Cevap : D) Saf akla dayanması

Açıklama : Kant’a göre ahlaki zorunluluk, koşulsuz bir buyruk olan kategorik imperatiften doğar ve bu da tamamen saf akla dayanır. Ahlak, aklın kendisinden türeyen evrensel bir yasadır.

2- Aşağıdakilerden hangisi Kant’a göre beğeni yargılarıyla ilgili bir özellik değildir?

A) İmgelemle bağıntılı olmaları
B) Çıkarsız olmaları
C) Bilgi verici olmaları
D) Duyularla ilişkili olmaları
E) Öznel olmaları

Cevap : C) Bilgi verici olmaları

Açıklama : Kant’a göre beğeni yargıları öznel olup evrensellik iddiası taşısalar da bilgi verici değildir. Çünkü bunlar duyusal hoşlanmaya dayanan estetik yargılardır, nesnel bilgi sunmazlar.

3- Aşağıdakilerden hangisi Fransız Aydınlanmasında yer alan filozofların geniş halk kesimlerini eğitmek için yaptıkları temel çalışmadır?

A) Sanatsal etkinlikler düzenlemek
B) Halk buluşmaları düzenlemek
C) Seminerler düzenlemek
D) Ansiklopedi çıkarmak
E) Bilimsel etkinlikler düzenlemek

Cevap : D) Ansiklopedi çıkarmak

Açıklama : Diderot ve d’Alembert gibi filozoflar, Fransız Aydınlanması’nın yaygınlaşması amacıyla halkı aydınlatmak için “Ansiklopedi” adlı büyük bir eser dizisi yayımlamışlardır.

4- Aşağıdakilerden hangisi Kant’a göre istemenin öznel ilkesinin adıdır?

A) Teamül
B) Terbiye
C) Görenek
D) Maksim
E) Ahlak yasası

Cevap : D) Maksim

Açıklama : Kant’a göre maksim, bireyin isteme davranışını belirleyen öznel ilkedir. Ahlaki değer taşıyabilmesi için bu maksimin evrensel yasaya uygun olması gerekir.

5- Aşağıdakilerden hangisi Kant’a yakıştırılan idealizm türüdür?

A) Nesnel
B) Transandantal
C) Pre
D) Aykırı
E) Aşkın

Cevap : B) Transandantal

Açıklama : Kant, bilgiyi deneyimle sınırlarken, bilgiyi mümkün kılan koşulları araştırdığı için bu yaklaşımına “transandantal idealizm” adı verilmiştir. Bu, deneyimin ötesine geçmeden onu koşullayan yapıları inceler.

6- Aşağıdakilerden hangisi İskoç (İngiliz) Aydınlanmasının temsilcilerinden biri değildir?

A) Leibniz
B) Hume
C) Adam Smith
D) Hutcheson
E) Locke

Cevap : A) Leibniz

Açıklama : Leibniz Alman kökenli bir filozoftur. İskoç Aydınlanması’nın temsilcileri arasında David Hume, Adam Smith, Hutcheson ve Locke gibi isimler yer alır.

7- Aşağıdakilerden hangisi Kant açısından bütün bilgimizin başlangıcında yer alır?

A) Kategori
B) Görü
C) Nesne
D) Kavram
E) İdea

Cevap : B) Görü

Açıklama : Kant’a göre bilgi, duyarlılık yoluyla edinilen görülerle başlar. Görüler, zihnin pasif olarak aldığı duyusal veriler olup, zihnin kategorileriyle işlenerek bilgiye dönüşür.

8- Aşağıdakilerden hangisi Kant’a göre bilme yetilerinin kendilerinde kalınarak elde edilen bilgidir?

A) A priori
B) A forteriori
C) Tasarımsal
D) Deneysel
E) A posteriori

Cevap : A) A priori

Açıklama : Kant, deneyimden önce gelen ve zihnin yapısından kaynaklanan bilgiyi “a priori” olarak adlandırır. Bu bilgi türü evrensel ve zorunludur.

9- Aşağıdakilerden hangisi Kant açısından aydınlanmaya zarar vereceği için kısıtlanmalıdır?

A) Din görevlisinin politika üstüne konuşması
B) Öğrencilerin protesto gösterileri yapması
C) Matematik öğretmeninin dersini işlerken eğitim sistemini eleştirmesi
D) Modernliği eleştiren denemeler yazılması
E) Subayın tatilde güncel politika üstüne konuşması

Cevap : C) Matematik öğretmeninin dersini işlerken eğitim sistemini eleştirmesi

Açıklama : Kant, özgür düşünceyi savunurken “özel alan” içinde görev sırasında yapılan eleştirilerin kamu düzenine zarar verebileceğini belirtmiş, bu nedenle öğretmen gibi kamu görevlilerinin kendi görev alanlarında sınırlı hareket etmesi gerektiğini savunmuştur.

10- “Sapere Aude!”nin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bu da geçer.
B) Aklını kullanma cesareti göster.
C) Çok çalış.
D) Güzeli sev.
E) Sabrın sonu selamet.

Cevap : B) Aklını kullanma cesareti göster.

Açıklama : “Sapere Aude!” Latince bir deyiştir ve Kant tarafından Aydınlanma düşüncesinin temel sloganı olarak benimsenmiştir. İnsanları kendi akıllarını kullanmaya teşvik eder.

11- Aşağıdakilerden hangisi Kant açısından beğeni yargısını belirleyen hoşlanmanın özelliğidir?

A) Saf olma
B) Öğretici olma
C) Nesnel olma
D) Aşkın olma
E) Çıkarsız olma

Cevap : E) Çıkarsız olma

Açıklama : Kant’a göre estetik beğeni yargısı, kişisel çıkar ya da fayda beklentisinden bağımsız olarak oluşmalıdır. Bu nedenle “çıkarsızlık” beğeni yargısının temel koşuludur.

12- Aşağıdakilerden hangisi Kant’a göre aydınlanmayı gerçekleştiren kişinin bir özelliğidir?

A) Kendini düşünmek
B) Aklına eseni yapmak
C) Özerk olmamak
D) Duygularını aklının önüne koymak
E) Otonom olmak

Cevap : E) Otonom olmak

Açıklama : Kant’a göre aydınlanma süreci, bireyin kendi aklını kullanarak bağımsız (otonom) düşünmesiyle mümkündür. Aydınlanmış birey başkasının rehberliğine ihtiyaç duymaz.

13- Aşağıdakilerden hangisi Kant ahlakının özelliğidir?

A) Hazcı olması
B) Öznel olması
C) Yararcı olması
D) Ödeve dayanması
E) Mutluluğa dayanması

Cevap : D) Ödeve dayanması

Açıklama : Kant ahlakında temel ilke, kişinin ödev duygusuyla hareket etmesidir. Ahlaki eylemin değeri, sonuçlarında değil, ahlaki yasa uyarınca yerine getirilmesindedir.

14- Aşağıdakilerden hangisi Kant açısından analitik yargının özelliklerinden biri değildir?

A) Yeni bilgi vermesi
B) Yargının yükleminin öznede içerilmesi
C) Zorunlu olması
D) Özne ile yüklem arasında yeni bağlantı kurması
E) Çelişmezlik ilkesine dayanması

Cevap : A) Yeni bilgi vermesi

Açıklama : Analitik yargılar, özneye dair zaten içerdiği bilgiyi tekrar eder. Bu nedenle yeni bilgi sağlamazlar. Bu tür yargılar mantıksal çözümlemeye dayanır.

15- Aşağıdakilerden hangisi Fransız Aydınlanma düşüncesine fizik görüşü bakımından esin kaynağı olmuştur?

A) Locke
B) Descartes
C) Kant
D) Hume
E) Leibniz

Cevap : B) Descartes

Açıklama : Fransız Aydınlanmacıları, özellikle doğa bilimleri ve fizik konularında Descartes’ın mekanik evren anlayışından etkilenmişlerdir.

16- Aşağıdakilerden hangisi Bacon’un idollerinden biridir?

A) Mağara
B) Filozoflar
C) Meclis
D) Bilim insanları
E) Toplum

Cevap : A) Mağara

Açıklama : Bacon’a göre mağara idolleri, bireyin kendi doğasından ve bireysel deneyimlerinden kaynaklanan önyargıları ifade eder. Bilimsel bilgiye ulaşmayı engelleyen unsurlardandır.

17- Aşağıdakilerden hangisi estetiği, güzeli araştıran bir disiplin olarak ele alan ilk kişidir?

A) Locke
B) Kant
C) Voltaire
D) Hume
E) Baumgarten

Cevap : E) Baumgarten

Açıklama : Alexander Baumgarten, estetiği bağımsız bir felsefi disiplin olarak sistemleştirmiş ve estetik yargıların incelenmesini başlatmıştır.

18- Aşağıdakilerden hangisi matematiksel bir yöntemle ahlakı kanıtlamak istemiştir?

A) Kant
B) Descartes
C) Spinoza
D) Platon
E) Hume

Cevap : C) Spinoza

Açıklama : Spinoza, ahlaki ilkeleri geometrik yöntemle temellendirmek istemiştir. Eserinde teoremler ve tanımlar kullanarak etik sistemini ortaya koymuştur.

19- Aşağıdaki disiplinlerden hangisi Aydınlanma döneminde ortaya çıkmamıştır?

A) Antropoloji
B) Psikoloji
C) Ekonomi
D) Sosyoloji
E) Felsefe

Cevap : E) Felsefe

Açıklama :

20- Aşağıdakilerden hangisi Aydınlanma döneminin diğer adıdır?

A) Kültür Çağı
B) Estetik Çağı
C) Akıl Çağı
D) İnanç Çağı
E) Teknik Çağ

Cevap : C) Akıl Çağı

Açıklama : Aydınlanma, aklın otoriteye ve geleneğe karşı bağımsızlaşmasıdır. Bu nedenle “Akıl Çağı” olarak da adlandırılır. Akıl, bilgiye ve ilerlemeye ulaşmada temel araç olarak görülür.