Sosyal Tabakalaşma 2024-2025 Vize Soruları

Kültürel Kodlar ve Tarihsel Sistemler

Tarih boyunca farklı toplumlar sosyal tabakalaşmayı çeşitli sistemlerle düzenlemiştir. Hindistan’daki “varna” sistemi, Batılı araştırmacılar tarafından “kast” terimiyle tanımlanmış, kalıtıma dayalı ve katı kurallarla işleyen bir yapı olarak Batı literatürüne geçmiştir.

Modern Sınıf Kuramları ve Eleştiriler

Karl Marx sınıfları üretim araçlarına sahiplik üzerinden tanımlarken, modern toplumda burjuvazi ve proleterya temel karşıt sınıflar olarak görülür. Edward Thompson gibi tarihsel materyalistler, sınıfın sadece ekonomik konumla değil, ortak deneyim ve mücadeleyle oluştuğunu savunur. Raymond Aron ise bu yapının sadece kapitalist toplumlarla sınırlı olamayacağını öne sürmüştür.

Bourdieu’nun Sermaye Kuramı

Pierre Bourdieu, sosyal yapıyı analiz ederken ekonomik, kültürel ve sosyal sermayeyi dikkate alır. Bu sermayeler bireyin toplumsal alandaki konumunu belirler. Pratiklerin teorisi, bireyin deneyimlerini anlamlandırma biçimidir ve düşünümsellik, analizde kullanılan temel yaklaşımlardan biridir.

Weberyen ve İşlevselci Yaklaşımlar

Max Weber, tabakalaşmayı sadece ekonomik temellere değil; statü, prestij ve otorite ilişkilerine de bağlar. Dahrendorf ise çatışmanın meşru otoriteyi elinde bulunduranlarla ona tabi olanlar arasında gerçekleştiğini belirtir. İşlevselci yaklaşıma göre ise toplumsal pozisyonlar, işlevlerine göre ödüllendirilir.

Türkiye’de Tabakalaşma Yaklaşımları

Erken Cumhuriyet döneminde sınıfsız toplum ideali, sınıf araştırmalarını sınırlamış; bu nedenle sosyolojik analizler 1950’lere kadar gelişememiştir. Behice Boran gibi araştırmacılar, Marksist analizle Türkiye’de sınıf yapısını ortaya koymaya çalışmıştır.

Sosyoekonomik Statü ve İtibar Ölçekleri

ABD’de geliştirilen ilk sosyoekonomik endeksler, bireylerin meslek, eğitim ve gelir düzeyine göre sıralanmasını sağlamıştır. Otis D. Duncan tarafından oluşturulan prestij skalası, bu alandaki öncü çalışmalardandır.

Doğal ve Toplumsal Farklılıklar

Cinsiyet, etnik köken ve deri rengi gibi biyolojik temelli farklar toplumsal ayrışmalarda rol oynayabilirken; siyasal görüş gibi tercihler kültürel ve ideolojik farklılık olarak değerlendirilir.

Geleneksel Sistemlerden Modern Yapılara

Feodalite, kölelik ve kast gibi sistemlerde tabakalaşma dini veya hukuki ayrıcalıklara dayanır. Modern toplumda ise sınıf yapısı ekonomik temellidir ve üretim araçlarına sahiplik bu yapının merkezindedir.

1970 Sonrası Kuramsal Dönüşümler

1970’lerden sonra Weberyen analizler ön plana çıkmış; statü grupları, yaşam tarzları ve pazar konumları sosyolojik araştırmalarda önemli hale gelmiştir. Gramsci ise bu dönemde hegemonya kuramı üzerinden Marksist çerçevede kalmayı sürdürmüştür.

1. Hindistan’daki orijinal ismi “varna” olan tabakalaşma sistemi Avrupalılar tarafından aşağıdakilerden hangisiyle adlandırılmıştır?

A) Varna
B) Kast
C) Brahmanizm
D) Apartheid
E) Veda

Cevap : B) Kast

Açıklama : Avrupa sömürge idarecileri, Hint “varna” tabakalaşmasını Sanskritçe “kasta” (saflık) sözcüğünden türetme “caste / kast” terimiyle tanımlamış ve dört ana varna’yı bu adla Batı literatürüne geçirmiştir.

2. Bourdieu’ya göre pratiğin teorisi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sosyal alandaki yatkınlıklarının bir bütünü
B) Semboller ile sosyal yaşam arasındaki ilişki
C) Siyasal düzenin akışkanlığı
D) Sosyal bilimlerin alan araştırmalarına dayanması
E) Aktörün pratik deneyimlerinin kavramsallaştırılması

Cevap : E) Aktörün pratik deneyimlerinin kavramsallaştırılması

Açıklama :

3. Şerif Mardin’e göre Türklerde ileri derecede farklılaşmış meslek yapılarının olmamasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Meslekleri öğrenememeleri
B) Toprakta mülkiyetin olmayışı
C) Tımar sisteminin olması
D) Yarı göçebe olup yerleşik olmamaları
E) Bir iktisadi dengeye ulaşamamaları

Cevap : D) Yarı göçebe olup yerleşik olmamaları

Açıklama :

4. Ralf Dahrendorf’a göre sınıfın belirleyici dinamiği aşağıdakilerden hangisidir?

A) Siyasi yapıdaki güç ilişkileri
B) Yeni mesleki ilişkilerin ortaya çıkışı
C) Meşru kontrol mekanizmasında kimin olduğu
D) Sosyal yaşamdaki gündelik hayat örüntüleri
E) Sanayi üretiminin yapısı

Cevap : C) Meşru kontrol mekanizmasında kimin olduğu

Açıklama : Dahrendorf, Weberyen otorite kavramını merkeze alarak çatışmanın “emir–itaat” ekseninde, meşru kurumsal kontrolü elinde bulunduranlar ile tabi olunanlar arasında ortaya çıktığını savunur.

5. Erken Cumhuriyet döneminde Türkiye’nin “sınıfsız ve imtiyazsız” bir ülke olduğuna olan inancın neticesi aşağıdakilerden hangisi olmuştur?

A) Sınıf çatışması yaşanmamıştır.
B) Sınıflar yeterince ortaya çıkmamıştır.
C) Tabakalaşma çalışmaları yeterince gelişmemiştir.
D) Sanayileşme gecikmiştir.
E) Şehirlerin gelişimi sekteye uğramıştır.

Cevap : C) Tabakalaşma çalışmaları yeterince gelişmemiştir.

Açıklama : “Sınıfsız toplum” resmi ideolojisi, akademide sınıf/ tabakalaşma kavramlarının tartışılmasını sınırlamış; sosyolojik araştırmalar 1950’lere dek cılız kalmıştır.

6. Aşağıdakilerden hangisi toplumsal yaşamda bireylerin farklılaşmanın doğal etkenlere dayalı kaynaklarından biri değildir?

A) Siyasal görüş farklılığı
B) Cinsiyet farklılığı
C) Soy farklılığı
D) Deri renginin farklılığı
E) Etnik farklılıklar

Cevap : A) Siyasal görüş farklılığı

Açıklama : Siyasal görüş kültürel/ideolojik bir tercihtir; diğer seçenekler biyolojik ya da kalıtsal doğal farklılık kategorilerine girer.

7. Raymond Aron, Marx’ın sınıf yaklaşımını ….. yönünden eleştirmektedir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) işçi sınıfının zenginleşmesi
B) sanayi toplumunun doğası
C) sınıfın kurmaca olması
D) sınıf çatışmasının hayali olması
E) kapitalist toplumun sınırlılığı

Cevap : E) kapitalist toplumun sınırlılığı

Açıklama :

8. Bourdieu’ya göre toplam sermaye hacmi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sosyal statünün mali karşılığı
B) Elde edilen konum ve değerlerin toplamı
C) Sosyal yaşamı kolaylaştıran etkenler
D) Menkul ve gayrimenkul sermayenin toplamı
E) Ekonomik sermaye ile kültürel sermayenin birleşimi

Cevap : E) Ekonomik sermaye ile kültürel sermayenin birleşimi

Açıklama : Bourdieu, toplam sermaye hacmini maddi (ekonomik) ve simgesel kaynakları (kültürel + sosyal sermaye) birlikte ölçerek açıklar; burada en temel bileşim ekonomik ve kültürel sermayedir.

9. Marx’a göre aşağıdakilerden hangisi eski sosyal yapının sınıflarının kalıntılarını teşkil etmektedir?

A) Göçmenler-Esnaf
B) Proleterya-Köylüler
C) Köylüler-Aristokratlar
D) Aristokrasi-Burjuvazi
E) Zanaatkârlar-Küçük burjuvazi

Cevap : C) Köylüler-Aristokratlar

Açıklama :

10. ABD’de ilk mesleki itibar skalasını geliştiren kişi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Eric Olin Wright
B) Otis Dudley Duncan
C) Melvin Tumin
D) Talcott Parsons
E) Kingsley Davis

Cevap : B) Otis Dudley Duncan

Açıklama : Duncan, 1950’ler başında NORC verileriyle “Duncan Socio-Economic Index”i geliştirmiş ve modern prestij araştırmalarının temelini atmıştır.

11. Marx’a göre bir sınıfı ‘kendinde sınıf’tan ‘kendisi için sınıf’a dönüştüren unsur aşağıdakilerden hangisidir?

A) Propaganda
B) İhtiyaçlar
C) Sınıf bilinci
D) Sınıf çatışması
E) Siyasal ilişkiler

Cevap : C) Sınıf bilinci

Açıklama : Marx, ortak ekonomik konumun farkına varılmasıyla gelişen sınıf bilincinin kolektif eylem ve çıkar birliğini mümkün kıldığını vurgular.

12. Behice Boran tabakalaşma çalışmalarında hangi teoriye dayanmaktadır?

A) İşlevselci açıklama
B) Dayanışma modeli
C) Meslek çalışmaları
D) Marksist anlayış
E) Weberyen teori

Cevap : D) Marksist anlayış

Açıklama : Boran, Türkiye’de sınıf ilişkilerini materyalist tarih anlayışı ile çözümleyen ilk akademisyenlerdendir; çalışmalarını açıkça Marksist kurama yaslandırır.

13. İnsanlar arasındaki tabakalaşmanın salt iktisadi etkenlere bağlı olarak meydana çıktığı tabakalaşma sistemi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Feodalite
B) Zümre sistemi
C) Kölelik
D) Sınıf
E) Kast

Cevap : D) Sınıf

Açıklama : Sınıf yaklaşımı üretim araçlarına sahiplik ve gelir/servet farklarına odaklanır; kast, zümre ya da feodal hiyerarşiler ise dini-hukuki ayrıcalıklar içerir.

14. K. Davis ve W. Moore’a göre aşağıdakilerden hangisi tabakalaşmanın farklı tiplerini tespit edebilmek için gerekli ölçütlerden biri değildir?

A) Bireyler arası toplumsal konum farklılıklarının derecesi
B) Uzmanlaşma seviyesi
C) Fırsat eşitliği derecesi
D) Fonksiyonel vurgunun doğası
E) Sınıf çatışması

Cevap : E) Sınıf çatışması

Açıklama : İşlevselci Davis-Moore kuramı, görevlerin işlevsel önemine ve ödül yapısına odaklanır; çatışma olgusu kuramın analitik çerçevesinde yer almaz.

15. Aşağıdakilerden hangisi 1970 sonrası tabakalaşma analizlerini Weberyen bir çerçevede yapmamıştır?

A) Anthony Gramsci
B) Ralf Dahrendorf
C) Anthony Giddens
D) John Golthorpe
E) Bryan S. Turner

Cevap : A) Anthony Gramsci

Açıklama : Gramsci, hegemonya ve kültürel liderlik kavramlarıyla Marksist bir çizgide kalırken, diğer isimler statü, otorite ve pazar konumlarıyla Weberyen gelenekten beslenir.

16. “Sosyoekonomik” kavramı ilk defa aşağıdaki ülkelerden hangisinde kullanılmıştır?

A) ABD
B) Kanada
C) Fransa
D) İngiltere
E) Almanya

Cevap : A) ABD

Açıklama : 1930’larda Amerikan istatistik kurumları gelir, eğitim ve mesleği birleştiren “socio-economic” terimini resmî raporlarda kullanmaya başlamıştır.

17. Marx’ın tabakalaşma anlayışına göre modern toplumdaki iki temel sınıf aşağıdakilerden hangisidir?

A) Proleterya-Sanayiciler
B) Aristokrasi-Köylüler
C) İşçiler-Aristokratlar
D) Burjuvazi-Proleterya
E) Burjuvazi-Aristokrasi

Cevap : D) Burjuvazi-Proleterya

Açıklama : Kapitalist üretim tarzında üretim araçlarına sahip burjuvazi ile emek gücünü satan proletarya temel karşıt sınıfları oluşturur.

18. 1945 sonrasında Amerikan sosyoloji ve demografi geleneğinde SES çalışmalarının temel bileşeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Mesleki itibar çalışmaları
B) Değişen sınıf ilişkileri
C) Sanayi toplumunun oluşumu
D) Şehircilik araştırmaları
E) Sanayi toplumundan sanayi sonrası topluma geçiş

Cevap : A) Mesleki itibar çalışmaları

Açıklama : Duncan, Hodge ve arkadaşlarının prestij ölçekleri, sosyo-ekonomik statü (SES) endekslerinin ana girdisi hâline gelmiştir.

19. Edward P. Thompson’ın sınıf yaklaşımının temel tezi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yapısalcı analizler sınıfı anlamayı güçleştirmektedir.
B) Sınıf, üretim ilişkileri tarafından belirlenmekle beraber
insanların paylaştıkları ortak deneyimlerle de varlık kazanır.
C) Sınıflar, mesleklerin itibarı ölçülerek belirlenebilir.
D) İşteki otorite, sınıfların anlaşılmasına yardım edebilir.
E) Sınıfı anlamak için evvela tekelci kapitalizmin doğası
çözümlenmelidir.

Cevap : B) Sınıf, üretim ilişkileri tarafından belirlenmekle beraber insanların paylaştıkları ortak deneyimlerle de varlık kazanır.

Açıklama : Thompson, “The Making of the English Working Class”da sınıfı hem yapısal konum hem de kolektif tarihsel deneyim üretimi olarak, süreçsel-oluşumsal (making) biçimde tanımlar.

20. Aşağıdakilerden hangisi Bourdieu’nun sosyal yapıyı analiz ederken başvurduğu temel yöntemdir?

A) Olgusal analiz
B) Düşünümsellik
C) Anlamacılık
D) Çıkarsama
E) Pozitivizm

Cevap : B) Düşünümsellik

Açıklama : Bourdieu, sosyoloğun kendi konumunu ve varsayımlarını eleştirel biçimde sorgulamasını ifade eden reflexivity (düşünümsellik) ilkesini yönteminin merkezine koyar.