Uygarlık Tarihi 2024-2025 Vize Soruları (Bahar)

Uygarlık tarihi, insanlık deneyiminin kolektif hafızasıdır. Bireysel başarıların, toplumsal krizlerin, teknolojik atılımların ve kültürel birikimlerin izini sürerken, aynı zamanda bugünü anlamlandırmak için geçmişin nasıl bugüne aktığını da gözler önüne serer. Bu alan, yalnızca olayların kronolojik sıralamasından ibaret değildir; zamanın ritmini, toplumların değişim dinamiklerini ve medeniyetlerin uzun vadeli evrimini analiz eder. Bu noktada Fransız tarihçi Fernand Braudel’in “uzun süre” (longue durée) yaklaşımı uygarlık tarihine yeni bir bakış açısı kazandırmıştır.

Tarihsel Süreklilik ve Braudel’in Perspektifi

Braudel, tarih yazımında olaylardan çok yapılarla ilgilenmiş; geçici gelişmeler yerine, toplumu şekillendiren uzun vadeli süreçleri esas almıştır. Ona göre bugün, dünün birikimidir. Geçmişte yaşanan her şey, hâlâ bugünü etkilemeye devam eder. Bu anlayış, tarihsel olayları yalnızca sonuç olarak değil, süreç olarak değerlendirmeyi gerektirir. Bu nedenle tarih disiplini kısa vadeli eğilimlerle sınırlı değildir; coğrafya, ekonomi ve zihniyet dünyasını da kapsar.

Braudel’in bu yaklaşımı, Batı tarih yazımında bir yenilenmeye işaret ederken, uygarlıkların sadece yükseliş ve çöküş döngüsüyle değil, süreklilik içinde de anlaşılması gerektiğini savunur. Bu anlamda tarih, toplumların nereye gittiğinden çok nereden geldiğini anlamanın aracıdır.

Meydan Okuma ve Tepki: Toynbee’nin Uygarlık Modeli

Uygarlıkların doğuşu ve gelişimiyle ilgili bir başka önemli yaklaşım Arnold Toynbee’ye aittir. Toynbee’ye göre uygarlıklar, karşılaştıkları sorunlara verdikleri yaratıcı tepkiler sayesinde ilerler. Bu model “meydan okuma ve tepki” şeklinde özetlenir. Bir toplum, çevresel, toplumsal ya da siyasal bir baskı altında kaldığında, buna etkili bir yanıt geliştirebilirse büyür; aksi takdirde çözülmeye başlar.

Toynbee bu bağlamda, gelişimini sürdüremeyen toplumları “büyümesi durmuş uygarlıklar” olarak tanımlar. Ayrıca geri kalmış toplumların daha ileri uygarlıkları taklit ederek dönüşüm yaşamasını “mimesis” (taklit) kavramıyla açıklar. Bu, özellikle Batı dışı toplumların modernleşme süreçlerini açıklamada önemli bir çerçeve sunar.

Uygarlığın Kökenleri: Tarım, Din ve Bürokrasi

Uygarlık tarihinin başlangıç noktası olarak Mezopotamya önemli bir yer tutar. Sümerler, yerleşik tarımın sağladığı tahıl fazlası sayesinde işbölümünü geliştirmiştir. Bu fazlalık, sadece çiftçilerin değil, yazıcıların, din adamlarının, yöneticilerin ve muhasebecilerin ortaya çıkmasına neden olmuş; şehir devrimiyle birlikte bürokratik yapılar gelişmiştir.

Bu dönemde en önemli düzenleyici güçlerden biri dindir. Sümer toplumu, tapınak merkezli bir yapıya sahiptir ve üretim süreçleri de dâhil olmak üzere birçok alan, dinsel otoriteler tarafından denetlenmiştir. Bu durum, uygarlığın ilk biçimlerinin sadece ekonomik değil, aynı zamanda kutsal bir yapıya dayandığını da gösterir.

İstanbul’un Fethi ve Yeni Arayışlar

1453’te İstanbul’un fethi, sadece Bizans İmparatorluğu’nun sona ermesi değil, aynı zamanda Avrupa için ciddi bir ticaret krizinin başlangıcıdır. Doğu’ya giden yolların Osmanlı kontrolüne geçmesiyle Avrupalı güçler yeni güzergâhlar aramaya başlamıştır. Bu bağlamda İspanya ve Portekiz, denizciliğe yatırım yaparak Hindistan’a ve Yeni Dünya’ya ulaşan ilk devletler olmuştur. Vasco da Gama’nın Ümit Burnu’nu dolaşarak Hindistan yolunu bulması, bu arayışın simgesel başarısıdır.

Modern Uygarlığın İnşası

Modern uygarlık, birçok bileşenin bir araya gelmesiyle oluşmuştur: Aydınlanma düşüncesi, endüstri devrimi, ulus-devletlerin ortaya çıkışı ve sosyal sınıfların yeniden yapılandırılması bu sürecin temel taşlarıdır. Aydınlanma Çağı, geleneksel otoritelerin sorgulanmasını, birey aklının ve özgürlüğünün ön plana çıkmasını sağlamıştır. Bu değişim, Avrupa’nın toplumsal yapısında derin dönüşümler yaratmıştır.

Bu dönemde uygarlık kavramı da farklı anlamlar kazanmıştır. Özellikle Almanya’da modernleşmenin geç başlaması nedeniyle “zivilisation” kavramı kültürel ve felsefi bir anlam taşırken, Fransa’da daha çok siyasal ve toplumsal düzeni çağrıştırır. Bu fark, Avrupa’daki uygarlık tanımlarının homojen olmadığını ve tarihsel deneyimlerle şekillendiğini gösterir.

Uygarlık Tanımının Zorlukları

Uygarlığı tanımlamak kolay değildir. Altı bin yılı aşkın tarihte çok çeşitli uygarlık örnekleri ortaya çıkmıştır. Bu çeşitlilik, sosyal bilimlerin doğası gereği net tanımlar yapamamasıyla birleştiğinde kavramsal bir karmaşa yaratır. Ayrıca uygarlık ile kültür kavramları arasındaki sınırlar da her zaman net değildir. Siyasi aktörlerin bu alanı kendi ideolojik amaçları için kullanmaları da tanımı zorlaştıran başka bir etkendir.

Sonuç olarak, uygarlık tarihi yalnızca geçmişi değil, bugünü anlamanın ve geleceği şekillendirmenin de bir yoludur. Fernand Braudel’in süreklilik vurgusu, Arnold Toynbee’nin meydan okuma-tepki modeli ve Mezopotamya’dan modern Avrupa’ya uzanan toplumsal dönüşümler, uygarlığın çok katmanlı doğasını ortaya koyar. Bu birikimi anlamak, sadece akademik bir kazanım değil, aynı zamanda insanlık tarihine daha bilinçli ve eleştirel bakabilme imkânıdır.

1- “Bugünün zamanı aynı zamanda dünün, onun bir öncesinin, eskinin tarihini taşımaktadır.”
Fransız tarihçi Fernand Braudel yukarıdaki sözü ile aşağıdakilerden hangisini ifade etmektedir?

A) Tarih disiplininin modern dönemde ortaya çıktığını
B) Tarihin gelecek zamanla ilgilenmediğini
C) Tarihte yaşanmış olayların, şimdiki zamanı etkilemeye devam ettiğini
D) Tarihin belirli dönemleri olduğunu
E) Tarihsel süreçte değişme olmadığını

Cevap : C) Tarihte yaşanmış olayların, şimdiki zamanı etkilemeye devam ettiğini

Açıklama : Braudel’in uzun süre anlayışı, geçmişte yaşanan olayların etkilerinin günümüzde de sürdüğünü vurgular. Bu yaklaşım, tarihsel süreklilik fikrini temel alır.

2- Sümer uygarlığında yerleşik tarımla birlikte ortaya çıkan tahıl fazlası, üretim ilişkilerinin dışında kalan iş süreçlerinde emek istihdamına imkân vermiştir.
Yukarıdaki bilgiden yola çıkılarak Sümer uygarlığında üretim süreçlerinden kopan meslek grupları arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

A) Muhasebeciler
B) Yönetici kadro
C) Din adamları
D) Zanaatkârlar
E) Çiftçiler

Cevap : E) Çiftçiler

Açıklama : Çiftçiler, doğrudan üretim süreçlerinin içinde yer alırlar. Diğer gruplar ise üretimden kopuk, yönetim, inanç veya sanat gibi alanlarda çalışırlar.

3- İstanbul’un Fethi’nin temel sonuçlarından biri ekonomik ve sosyal açılardan Avrupa’da sıkışmaya yol açmış olmasıdır. Bu sıkışma hâline karşılık olarak Batı’da yeni arayışlar ve girişimler ortaya çıkmıştır.
İstanbul’un Fethi’nden sonra ortaya çıkan bu arayışların en önemli iki aktörü aşağıdakilerden hangisinde tam olarak verilmiştir?

A) Rusya-Mısır
B) İngiltere-Fransa
C) İspanya-Portekiz
D) İspanya-Fransa
E) İngiltere-Portekiz

Cevap : C) İspanya-Portekiz

Açıklama : Doğu ticaret yollarının kapanmasıyla birlikte Avrupalı devletler yeni deniz yolları aramaya başladı. Bu süreçte en aktif ülkeler İspanya ve Portekiz olmuştur.

4- Batı Avrupa’da 18. asırda toplumsal düşünüş alanında ortaya çıkan Orta Çağ düşüncesinden kopuşun olduğu ve ona karşı eleştirel düşüncelerin, değerlendirmelerin yükseldiği dönem aşağıdakilerden hangisidir?

A) Reform
B) Karşı Reform
C) Rönesans
D) Yüzyıl Savaşları Dönemi
E) Aydınlanma Çağı

Cevap : E) Aydınlanma Çağı

Açıklama : Aydınlanma Çağı, bireycilik, akıl ve özgür düşüncenin öne çıktığı, geleneksel otoritelere karşı eleştirel yaklaşımların benimsendiği bir dönemdir.

5- Fransız tarihçi Fernand Braudel’e göre aşağıdaki bilimlerden hangisinin çalışma alanı kısa zaman ile sınırlandırılmamıştır?

A) Psikoloji
B) Ekonomi
C) Sosyoloji
D) Sosyal antropoloji
E) Tarih

Cevap : E) Tarih

Açıklama : Braudel, tarih disiplinini “uzun süre” kavramıyla ilişkilendirir. Ona göre tarih, yapılar ve geniş toplumsal değişimlerle ilgilenir; bu da uzun zaman dilimlerini gerektirir.

6- Aşağıdaki uygarlıklardan hangisi Anadolu coğrafyasında ortaya çıkan siyasi aktörlerden biri değildir?

A) Hitit uygarlığı
B) Osmanlı İmparatorluğu
C) Pers uygarlığı
D) Bizans İmparatorluğu
E) Mısır uygarlığı

Cevap : E) Mısır uygarlığı

Açıklama : Mısır uygarlığı, Nil Nehri çevresinde gelişmiş olup Anadolu coğrafyasının bir parçası değildir. Diğerleri Anadolu’da doğrudan etkili olmuş uygarlıklardır.

7- Aşağıdakilerden hangisi uygarlık (civilisation) kelimesinin tarihsel süreçte kazandığı etimolojik anlamlardan biri değildir?

A) Vatandaş, yurttaş
B) Ulaşılmış bir incelik ve düzen durumu
C) Yönetim ve hükümet
D) Burjuva sınıfının iktidarı
E) Kurumlaşmış modern toplumsal, ekonomik ve siyasi düzen

Cevap : D) Burjuva sınıfının iktidarı

Açıklama : Civilisation kelimesi köken olarak kentlilik, düzen, medeniyet anlamlarını taşır; ancak doğrudan burjuva iktidarı anlamına gelmez.

8- Fernand Braudel’in uygarlık tarihi çalışmalarından yola çıkılarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Uygarlıklar toplumsal sınıflardır.
B) Uygarlıklar toplumlardır.
C) Uygarlıklar ortak zihniyetlerdir.
D) Uygarlıklar ekonomilerdir.
E) Uygarlıklar coğrafyalardır.

Cevap : A) Uygarlıklar toplumsal sınıflardır.

Açıklama : Braudel’e göre uygarlık; coğrafya, ekonomi ve zihniyet unsurlarının bütünüdür. Toplumsal sınıflar ise bu kavramın içinde yalnızca bir parçadır.

9- Modern uygarlığın ortaya çıkmasında aşağıdakilerden hangisi etkili olmamıştır?

A) Hristiyan birliğinin bozulması
B) Endüstri Devrimi
C) Ulus-devletlerin ortaya çıkması
D) Birinci Dünya Savaşı
E) Yeni toplumsal sınıfların ortaya çıkması

Cevap : D) Birinci Dünya Savaşı

Açıklama : Modern uygarlığın temelleri Endüstri Devrimi, laikleşme, ulus-devletleşme gibi gelişmelerle atılmıştır. Birinci Dünya Savaşı bu sürecin çok sonrasına denk gelir.

10- Arnold Toynbee’nin toplumsal duygu ve düşüncelerin taklit yoluyla elde edilmesini ifade etmek için kullandığı kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Karşılık
B) Egemen azınlık
C) Uydu uygarlık
D) Mimesis
E) Dış proletarya

Cevap : D) Mimesis

Açıklama : Toynbee, mimesis kavramıyla uygarlıkların gelişiminde taklidin rolünü açıklar. Özellikle geri kalmış toplumların, gelişmiş uygarlıkları taklit ederek dönüşmesini bu kavramla ifade eder.

11- Aşağıdakilerden hangisi Fernand Braudel’in anahtar kavramlarından biri değildir?

A) Yapı
B) Mimesis
C) Kısa zaman
D) Uzun süre
E) Konjonktürel zaman

Cevap : B) Mimesis

Açıklama : Mimesis kavramı Arnold Toynbee’nin kuramında yer alır. Braudel’in temel kavramları ise “yapı”, “uzun süre” ve “konjonktürel zaman” gibi zamansal derinliği olan ifadelerdir.

12- Uygarlık kavramının Almanya’da, diğer Avrupa ülkelerinden daha farklı bir seyir izlemesinin sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Marksizmin Almanya’da ortaya çıkması
B) Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun Almanya üzerindeki etkisi
C) Fransa-Almanya rekabeti
D) Almanya’da modernleşmenin gecikmeli olarak yaşanması
E) Protestanlığın Almanya’daki yaygınlığı

Cevap : D) Almanya’da modernleşmenin gecikmeli olarak yaşanması

Açıklama : Almanya’da modernleşme geç başlamış, bu da uygarlık kavramının felsefi ve kültürel bir anlam kazanmasına neden olmuştur. Fransa’daki gibi siyasal bir anlam taşımaz.

13-Mezopotamya’da şehir örgütlenmesinin gelişim süreci ile birlikte karmaşıklaşan bir toplumsal ilişkiler ağı da oluşmuştur. Şehir devrimi, zenginlik ya da tahıl fazlasının üretiminin düzenlenmesi, artan tahıl fazlasının kayıt altına alınması, depolara aktarılarak saklanması, mülkiyet ilişkilerinin düzenlenmesi, gelir ve giderin kayıt altına alınması, vergi kayıtlarının tutulması gibi yeni iş tanımlarının yanı sıra bürokratik bir aygıtın doğuşunu da beraberinde getirmiştir.

A) Yönetici kadro
B) Ressamlar
C) Yazıcılar
D) Güvenlikten sorumlu askeri sınıf
E) Muhasebeciler

Cevap : B) Ressamlar

Açıklama : Şehir devrimi yönetim, yazışma, güvenlik ve ekonomi işlevlerini doğurmuştur. Sanat faaliyetleri bu süreçte temel fonksiyonlardan biri değildir.

14-“Bir toplum, hayatı süresince bir dizi sorunla karşılaşır ve toplumun her üyesi bu sorunları elinden geldiğince çözmeye çalışır. Her sorunun ortaya çıkışı, sınavdan geçmeye çağıran bir meydan okumadır ve bu sınavlar dizisi boyunca toplum üyeleri giderek birbirlerinden farklılaşırlar. Her seferinde bazıları yenik düşer, bazıları da bir çözüm bulmayı başarır. Ayrıca bulunan çözümlerin bir kısmı da ya eksik ya da sıradandır. Daha sonraki sorunları çözmede başarı sağlayacak nitelikte değildir. Bazı çözümler ise eksiksiz, orijinal ya da yeni ilerleme imkânlarına gebe olur. Sınav sınavı izledikçe toplumun bazı üyeleri belirli anlarda kendilerini duruma adapte etmeyi beceremez ve yarı yolda kalırlar; bazıları yaralanmış, berelenmiş, zora gelmiş veya gelişimleri çarpıtılmış olarak mücadeleye devam ederler. Kimileri ise bilgeleşir, güçlenir ve kendi yollarında yürürken bağlı bulundukları toplumun genel ilerlemesi için yepyeni yollar da keşfederler.”

A) Uygarlıkların doğuş nedeninin, meydan okuma ve tepki adını verdiğimiz karşılıklı etkileşme kalıbı içinde aranması gerektiği
B) Sorunların ortaya çıkışının bir duraklamaya sebep olduğu
C) Uygarlık öncesi bir toplumun kendiliğinden (spontane) değişimi (mutasyonu) sonucunda doğabileceği
D) Toplumların uygarlık geliştirebilmelerinde yaratıcı azınlıkların dinamik rol oynadığı
E) Sorunlar karşısında yeni yolların keşfinin önemli olmadığı

Cevap : A) Uygarlıkların doğuş nedeninin, meydan okuma ve tepki adını verdiğimiz karşılıklı etkileşme kalıbı içinde aranması gerektiği

Açıklama : Paragraf, Toynbee’nin “meydan okuma – tepki” modeline işaret eder. Toplumların ilerlemesi, karşılaştıkları sorunlara verdikleri yaratıcı yanıtlarla şekillenir.

15- Aşağıdakilerden hangisi sınırları net olarak belirlenmiş bir uygarlık tanımı yapılmasını zorlaştıran nedenlerden biri değildir?

A) Altı bin yıllık uygarlık tarihi içinde çok farklı uygarlık tecrübelerinin yaşanmış olması
B) Uygarlıkların çok eski tarihlerde ortaya çıkmış olması
C) Sosyal bilimlerin, doğa bilimlerinde olduğu gibi net tanımlar yapılmasına imkân vermemesi
D) Siyasi iktidarların kendi meşruiyetlerini sağlamak için uygarlık tarihi alanına müdahale etmesi
E) Kültür ile uygarlık kavramları arasında net bir ayrımın olmaması

Cevap : B) Uygarlıkların çok eski tarihlerde ortaya çıkmış olması

Açıklama : Uygarlıkların eski olması tanım zorluğu yaratmaz; tanımlamayı güçleştiren asıl nedenler kavramsal karmaşa ve ideolojik müdahalelerdir.

16- Anadolu coğrafyası aşağıdaki mücadelelerden hangisine sahne olmamıştır?

A) Mısır-Roma
B) Roma-Vizigotlar
C) Bizans-Sasani
D) Pers-Yunan
E) Haçlı Seferleri

Cevap : B) Roma-Vizigotlar

Açıklama : Roma-Vizigot mücadelesi Batı Avrupa’da yaşanmıştır. Diğer çatışmalar doğrudan Anadolu topraklarında gerçekleşmiştir.

17- 1497 yılında Ümit Burnu’nu dolaşarak yeni Hindistan yolunu keşfeden denizci aşağıdakilerden hangisidir?

A) İbn Battuta
B) Amerigo Vespucci
C) Vasco da Gama
D) Ferdinand Macellan
E) Kristof Kolomb

Cevap : C) Vasco da Gama

Açıklama : Vasco da Gama, 1497’de Afrika’nın güneyini dolaşarak Hindistan’a ulaşmış ve Avrupa-Asya arasında deniz yolunu açmıştır.

18- Braudel, I. Dünya Savaşı sonrasında Batı’nın çöküşü ya da uygarlıkların ölümlü olduğu tezlerine itiraz eder. Temel problem olarak da sürekliliklere odaklanmayı tercih eder. Braudel’deki bu süreklilik vurgusu, bir yerde I. Dünya Savaşı sonrasındaki iklime egemen olan çöküş kuramına itiraz etmenin yanında, içinde bulunulan şartlardan çıkışa dair bir pozisyon almaya da işaret eder. Braudel’in bu anlamda süreklilik arayışı ya da uzun süre kavramına vurgusu önemlidir. Bu hem Batı açısından hem de uygarlık tarihi çalışmaları açısından önemli bir değerlendirme, görüş açısıdır ve Batı tarih yazımında önemli bir yenilenmeye işaret etmektedir.

Yukarıdaki paragrafa göre aşağıdakilerden hangisi kesin olarak çıkarılamaz?

A) Braudel bir yükseliş dönemi tarihçisidir.
B) Braudel’in geliştirdiği uygarlık tarihi modeli çöküşe karşı yenilenmeyi vurgulayan bir modeldir.
C) Braudel’in yapı ve uzun dönem kavramsallaştırmasına ilgisi politik angajmanıyla ilişkilidir.
D) Braudel tarihte sürekliliklere odaklanarak Batı’nın içinde bulunduğu duruma bir çözüm üretmek ister.
E) Braudel uygarlıkların yaşayan varlıklar olduğunu düşünür.

Cevap : A) Braudel bir yükseliş dönemi tarihçisidir.

Açıklama :

19- Arnold Toynbee’nin kavramsallaştırmasında “başlatıcı doğum zorlamasını gerçekleştirdikten sonra büyümek için en ufak bir kımıltı yapamayacak durumda olan” toplumlara ne ad verilir?

A) Büyümesi durmuş uygarlıklar
B) Uydu uygarlıklar
C) Kısıtlı uygarlıklar
D) Ölü uygarlıklar
E) Başkalarıyla ilişkisi olmayan uygarlıklar

Cevap : A) Büyümesi durmuş uygarlıklar

Açıklama : Toynbee, gelişimini sürdüremeyen, meydan okumalara yanıt veremeyen uygarlıkları bu şekilde adlandırır.

20- Sümer uygarlığında, bürokratik aygıtın şekillenmesinde, üretim süreçlerinin işletilmesinde ve toplumsal hayatın örgütlenmesinde etkili olan en önemli faktör aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ekonomi
B) Bilim
C) Din
D) Savaşlar
E) Sanat

Cevap : C) Din

Açıklama : Sümer uygarlığında tapınak merkezli bir toplumsal örgütlenme vardır. Dinsel otorite hem üretim süreçlerini hem de yönetimi yönlendirici rol oynamıştır.