Türk Sosyoloji Tarihi 2024-2025 Vize Soruları

Erken Dönem Osmanlı Aydınları ve Sosyoloji

Osmanlı düşünce dünyasında sosyolojik yaklaşımlar özellikle 19. yüzyılın sonları ve 20. yüzyılın başlarında gelişmeye başlamıştır. Bu dönemde eğitim, kıraat, sosyal Darwinizm gibi konularda telif ve tercüme çalışmaları yapılmış; siyaset sosyolojisi alanında ilk özgün eserler yazılmıştır.

Ziya Gökalp ve Durkheimcı Etki

Ziya Gökalp, Fransız sosyolog Émile Durkheim’in düşüncelerini Türkiye’ye uyarlamış ve sosyolojiyi milliyetçilikle sentezlemiştir. Ortak bilinç, dayanışma ve ahlak gibi kavramlar Gökalp’in “millet şuuru”, “hars-medeniyet ayrımı” ve “içtimai mefkûrecilik” kuramlarında yeniden şekillenmiştir.

Şerif Mardin ve Modernleşme Eleştirisi

Şerif Mardin, Jön Türk kuşağının düşünsel eğilimlerini analiz ederken, çözüm arayışındaki aciliyetin düşünsel derinliği engellediğini vurgulamıştır. Ona göre tarihsel bağlamdan kopuk ve araçsal düşünce biçimleri bu kuşağın karakteristiği olmuştur.

Ahmet Şuayp ve Pozitivist Etkiler

Ahmet Şuayp, pozitivist geleneğe bağlı kalmış ve Batı’dan özellikle Taine’in etkisiyle tarih, edebiyat ve toplum üzerine analizler yapmıştır. Evrimci düşünceyle toplumları canlı organizmalara benzeterek açıklamaya çalışmıştır.

Prens Sabahattin ve Bireyci Toplum Vurgusu

Prens Sabahattin, Osmanlı’nın kurtuluşunu toplumsal yapının reformuyla ilişkilendirmiştir. Yerinden yönetim ve özel girişimcilik (teşebbüs-i şahsî) onun savunduğu temel ilkeler arasındadır. Devlet merkezli değil, toplum temelli dönüşüm önerir.

İsmail Hakkı Baltacıoğlu ve Sezgici Yaklaşım

Bergson’un sezgici felsefesinden etkilenen Baltacıoğlu, bilgi ve hakikati akıldan çok sezgiyle temellendirmiştir. Bu yaklaşım kültürel süreklilik ve özgünlük vurgusuyla dikkat çeker.

Le Play ve Aile Sosyolojisi

Avrupa’dan gelen etkiler arasında Le Play’in aile monografileri yaklaşımı da vardır. Türkiye’de özellikle Sabahattin Bey ve çevresi tarafından tanıtılan bu model, toplum yapısını küçük ölçekte analiz etmeye imkân tanımıştır.

Comte, Durkheim ve Batılı Etkiler

Comte’un “Üç Hâl Kanunu” ve “sosyal fizik” kavramları Türkiye’de sosyoloji tartışmalarının temelini oluşturmuş; bu etkiler Durkheim’ın kavramlarıyla birlikte yerli kuramcılara yön vermiştir.

Sosyolojik Kuramların Türk Toplumuna Uygulanışı

Türk sosyologlar evrimci, pozitivist ve dayanışmacı yaklaşımları yerel koşullara adapte etmiş, bu süreçte birey-toplum, kültür-uygarlık, merkez-çevre ayrımları üzerinden çözüm önerileri geliştirmiştir.

Çağdaş Yaklaşımlar ve Eleştiriler

Hilmi Ziya Ülken tercümeyi medeniyetin sürekliliği olarak görürken, Niyazi Berkes Osmanlı’da feodal yapının olmadığını savunmuştur. Abdullah Cevdet ise Le Bon’un kitle psikolojisini Türkiye’de tanıtarak psiko-sosyolojik düşüncenin öncülerinden olmuştur.

Türk Sosyoloji Tarihi 2024-2025 Vize Soruları

1. Kıraat, eğitim, ilkel toplumlarda din, sosyal darwinizm gibi konularda pek çok telif ve tercüme çalışması olan, kaleme aldığı “Siyasî İçtimaiyyat” (1922) başlıklı eseri siyaset sosyolojisi alanında ilk telif eser olarak değerlendirilen sosyoloğumuz aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ziya Gökalp
B) Mehmet Ali Şevki Sevündük
C) Mehmet İzzet
D) İsmail Hakkı Baltacıoğlu
E) Necmettin Sadık Sadak

Cevap : E) Necmettin Sadık Sadak

Açıklama :

2. Şerif Mardin’in analizlerine göre, ‘devleti kurtarmak’ ve ‘aciliyet’ duygusunun Jön Türk kuşakları üzerinde yarattığı baskının düşünce düzeyindeki önemli sonuçlarından biri aşağıdakilerden hangisidir?

A) Geleneğin şefkatli kucağına yöneldiler.
B) İhtilalci oldular.
C) Kurtuluşu mistik düşüncelere yönelmekte buldular.
D) Kurumsalcı bir yaklaşıma yöneldiler.
E) Tarihsiz ve felsefesiz bir düşünme formunu kurumsallaştırdılar.

Cevap : E) Tarihsiz ve felsefesiz bir düşünme formunu kurumsallaştırdılar.

Açıklama : Mardin’e göre Jön Türk aydınlarının acil çözüm arayışı, derin tarih-felsefe temelli sorgulamayı ertelemiş; pratik, araçsal, kısa vadeli düşünme kalıpları üretmiştir.

3. Ahmet Şuayp ile ilgili aşağıda verilen ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Uygarlık kavramının Anglosakson dünyadaki yaygın kullanımını çağrıştırır tarzda, evrimci bir ilerlemeyi de içerecek şekilde tek bir uygarlıktan bahseder.
B) Weber’in çalışmalarını takip ederek Osmanlı Devleti’nde kapitalizme geçilemeyişinin nedenlerinin Osmanlı zihniyet dünyasının yapısında saklı olduğunu iddia eder.
C) Ahmet Şuayp, “Hayat ve Kitaplar” başlıklı eserinde üstadı Taine’e ve eserlerine oldukça geniş bir yer ayırmıştır.
D) Servet-i Fünun döneminde yazdıklarından hareketle pozitivist düşünceye bağlı ve Taine’in etkisinde bir kişi olduğu söylenebilir.
E) Spencer’in etkilerini görebileceğimiz şekilde, toplumu canlı bir organizmaya benzeterek açıklamaya çalışır.

Cevap : B) Weber’in çalışmalarını takip ederek Osmanlı Devleti’nde kapitalizme geçilemeyişinin nedenlerini Osmanlı zihniyet dünyasının yapısında saklı olduğunu iddia eder.

Açıklama : Ahmet Şuayp’ın fikir dünyasında Weber etkisi yoktur; söz konusu tahlil Weber sonrasında geliştirilen bir perspektiftir. Diğer şıklar Şuayp’ın pozitivist-evrimci yaklaşımını doğru yansıtır.

4. Aşağıdaki sosyal bilimcilerimizden hangisi Gökalp sonrasında Darülfünun Sosyoloji kürsüsünde görev alan isimler arasında yer almaz?

A) Mehmet İzzet
B) Mehmet Servet
C) Necmeddin Sadık [Sadak]
D) İsmail Hakkı Baltacıoğlu
E) Ahmet Şuayp

Cevap : E) Ahmet Şuayp

Açıklama : Ahmet Şuayp 1910’da vefat ettiği için Gökalp sonrası kürsüye katılmamıştır; diğer isimler 1920-30’larda Darülfünun (İÜ) Sosyoloji kürsüsünde ders vermiştir.

5. Emile Durkheim’in sosyolojik düşüncelerini Türkiye koşullarına uyarlayan sosyolog aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ziya Gökalp
B) Sabahattin Bey
C) Ahmet Rıza
D) Mehmet Ali Şevki Bey
E) Sait Halim Paşa

Cevap : A) Ziya Gökalp

Açıklama : Gökalp, Durkheim’in ortak bilinç, dayanışma, ahlâk ve bilim temalarını milliyetçilik, hars-medeniyet ayrımı ve dayanışmacı korporatizmle sentezlemiştir.

6. 18. yüzyılda sosyal bilimler büyük ölçüde ….. bilimini model aldılar. Sosyoloji 19. yüzyılda, toplumu bir organizma olarak tasarlayan çeşitli düşüncelerden ve toplumsal evrime ilişkin genel yasalar çıkarma çabalarından anlaşılacağı gibi ….. bilimini model aldı.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) biyoloji – antropoloji
B) felsefe – fizik
C) doğa bilimleri – antropoloji
D) kimya – fizik
E) fizik – biyoloji

Cevap : E) fizik – biyoloji

Açıklama : Aydınlanma döneminde mekanikçi fizik sosyopolitik düşünceye örnek olurken, 19. yüzyılda Comte, Spencer ve Darwin sonrası evrimci biyoloji toplumu “organizma” metaforuyla açıklamanın modeline dönüşmüştür.

7. ‘Türk kalarak Batılılaşma’ siyasetinin yaratabileceği kültürel çelişkileri aşmak için Gökalp’in geliştirdiği kuram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Güneş dil-tarih teorisi
B) Hars-medeniyet ayrımı
C) Düzen ve ahlak
D) Türk medeniyeti kuramı
E) Türk bireyi kuramı

Cevap : B) Hars-medeniyet ayrımı

Açıklama : Gökalp’e göre medeniyet evrensel teknik-bilimsel unsurları, hars (kültür) ise milli değerleri ifade eder; böylece Batılılaşma yerli kültürle çatışmadan mümkün olur.

8. İsmayıl Hakkı Baltacıoğlu’nun “felsefi hakikat” konusundaki düşüncelerine etki eden Batılı düşünür aşağıdakilerden hangisidir?

A) Herbert Spencer
B) Frederic Le Play
C) Henri Bergson
D) Emile Durkheim
E) Immanuel Kant

Cevap : C) Henri Bergson

Açıklama : Baltacıoğlu, Bergson’un sezgici-yaratıcı felsefesinden etkilenerek bilgi-hakikat anlayışını “iç sezgi” ve kültürel süreklilik ekseninde temellendirmiştir.

9. Üç Hâl Kanunu, aşağıdaki sosyologlardan hangisine aittir?

A) Auguste Comte
B) Emile Durkheim
C) Georges Gurvitch
D) Karl Marx
E) Ferdinand Tönnies

Cevap : A) Auguste Comte

Açıklama : Comte bilginin ilahi-metafizik-pozitif (teolojik, metafizik, pozitivist) üç aşamada ilerlediğini savunur.

10. Aşağıdaki isimlerden hangisi Le Play sosyolojisini Türkiye’de tanıtan ve yaygınlaştıran isimler arasında sayılamaz?

A) İbrahim Rüştü
B) Sabahaddin Bey
C) Abdullah Cevdet
D) Mehmet Ali Şevki Bey
E) Ahmet Sanih

Cevap : C) Abdullah Cevdet

Açıklama : Le Play’i Türkiye’de özellikle Sabahattin Bey ve çevresi aile monografileriyle tanıtmış; Abdullah Cevdet ise biyoloji, tıp ve seküler reformculukla ilgilenmiştir.

11. Toplumun ve toplumsal olayların kesin bilgisini üretme amacına hizmet edecek bilgi disiplini için Saint-Simon’un önerdiği isim aşağıdakilerden hangisidir?

A) Beşerî bilimler
B) Sosyal ontoloji
C) Sosyo-biyoloji
D) Sosyal fizik
E) Biyoloji felsefesi

Cevap : D) Sosyal fizik

Açıklama : Comte’dan önce Saint-Simon toplumsal olguların Newton fiziği düzeyinde yasalarını arayacak “sosyal fizik”ten söz etmiştir.

12. Aşağıdaki kavramlardan hangisi Sabahaddin Bey’in düşüncelerinin merkezinde yer alan kavramlardan biri değildir?

A) Kültür ve uygarlık ayrımı
B) Teşebbüs-i şahsî
C) Eğitim
D) Adem-i merkeziyet
E) Bireyci toplum – cemaatçi toplum ayrımı

Cevap : A) Kültür ve uygarlık ayrımı

Açıklama :

13. Sabahattin Bey’e göre Osmanlı devletinin kurtuluşu, iktidar değişiklikleriyle mümkün olmayacaktır. Çünkü hastalığı üreten, zayıflığın kaynağı iktidar değildir. İktidar ya da iktidarın başı olarak padişah/hükümdar, bu çürümüşlüğün bir görüntüsü ve sonucudur. O nedenle değiştirilmesi gereken ….. nın bizzat kendisidir.
Yukarıdaki paragrafta boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) bürokratik sınıf
B) toplumsal yapı
C) İslam inancı
D) yönetici sınıf
E) padişah

Cevap : B) toplumsal yapı

Açıklama : Sabahattin Bey, yapısal reform (yerinden yönetim + özel teşebbüs) tezini savunur; sorunun kaynağını toplumsal-ekonomik yapıda görür.

14. Aşağıdaki seçeneklerde düşünceleri ve çalışmalarıyla Türk sosyoloji tarihi içerisinde özgün bir yere sahip bazı sosyologlarımıza ve Türk toplumuna dair kimi tespitlerine yer verilmiştir. Seçeneklerde sunulan sosyologların çalışma konuları ve yaklaşımları dikkate alındığında aşağıdaki ifadelerden hangisi söylenemez?

A) Altınova, Z. F. Fındıkoğlu’nun, sosyolojinin konusunu açıklayabilmek için kurguladığı hayali Türk şehrinin adıdır.
B) Niyazi Berkes, siyasal anlamda, 15. yüzyıldan önceki devirlerinde Avrupa’da görülene benzer bir feodalizmin Osmanlı Devleti’nde de var olduğunu iddia eder.
C) Hilmi Ziya Ülken, medeniyeti sürekli bir yürüyüş olarak tanımlar ve ona göre bu yürüyüşün sürekliliğini sağlayan şey de ‘tercüme’dir.
D) Z. F. Fındıkoğlu için ideal bir sosyal yaşantı ancak ‘organik bir cemaat’ içerisinde mümkün olabilir.
E) Şerif Mardin’e göre; Türkiye’nin sosyal gelişim sürecinde Kemalizm, İslam’ın bireyin dünyasına nüfuz eden bilişsel yapılarına alternatif bir mikro-sosyolojik ilişkiler ağı ve yapısı geliştirmeyi başaramamıştır.

Cevap : B) Niyazi Berkes, siyasal anlamda, 15. yüzyıldan önceki devirlerinde Avrupa’da görülene benzer bir feodalizmin Osmanlı Devleti’nde de var olduğunu iddia eder.

Açıklama : Niyazi Berkes aksine Osmanlı’da Avrupa tipi feodalizmin bulunmadığını vurgular; diğer şıklar ilgili düşünürlerin bilinen görüşlerini doğru yansıtır.

15. Düşüncelerinde İngiliz pozitivistlerinin bariz etkisinin görüldüğü Osmanlı aydını aşağıdakilerden hangisidir?

A) İbn Haldun
B) Filibeli Ahmet Hilmi
C) Ahmet Cevdet Paşa
D) Rıza Tevfik
E) Said Halim Paşa

Cevap : D) Rıza Tevfik

Açıklama : Rıza Tevfik, Herbert Spencer ve John Stuart Mill’den etkilenmiş, pozitivist-evrimci görüşleri popülerleştirmiştir.

16. Durkheim’in geliştirdiği kolektif şuur (conscience collective) kavramının Gökalp’teki karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Türk töresi
B) Medeniyet
C) Millet şuuru
D) Hars
E) Kültür

Cevap : C) Millet şuuru

Açıklama :

17. Psiko-sosyolojik eğilim bağlamında Gustave Le Bon’un düşüncelerini Türkiye’de tanıtan Osmanlı aydını aşağıdakilerden hangisidir?

A) Abdullah Cevdet
B) Ahmet Şuayp
C) Sabahattin Bey
D) Mehmet Ali Şevki Bey
E) Ethem Necdet

Cevap : A) Abdullah Cevdet

Açıklama : Abdullah Cevdet kalabalık psikolojisi üzerine çeviri ve makalelerle Le Bon’u tanıtmış, kitle-yönetim ilişkilerini tartışmaya açmıştır.

18. Ahmet Şuayp’ın “Descartes’ten sonra Fransa’nın en büyük mütefekkiri” olarak nitelendirdiği ve düşüncelerinden ciddi biçimde etkilendiği Fransız edebiyat eleştirmeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Herbert Spencer
B) Edmond Demolins
C) Hyppolite Taine
D) Carl Heinrich Becker
E) Gustave Flaubert

Cevap : C) Hyppolite Taine

Açıklama : Şuayp’ın yazılarında Taine’in determinist tarih-eleştiri metodu ve “ırk-milieu-moment” şeması belirgin biçimde izlenir.

19. Gökalp’in toplum modelinde Türkçülük, kültürel normu; İslam da ahlaksal normu oluşturmaktaydı. Muasırlaşma ise Avrupa kapitalizminin bilimsel, teknolojik ve sınai başarılarıyla eş anlamlıydı ve ulusal canlanma programının temelini oluşturmaktaydı. Marksizme ve liberalizme karşıt olarak ortaya çıkan korporatist kapitalizmin bir alt türü olarak dayanışmacı korporatist düşünceleri ise Gökalp’in toplum modelinin karşılığıydı.

Ziya Gökalp, içeriği yukarıdaki paragrafta kısaca özetlenen toplum modelini aşağıdaki ifadelerden hangisiyle adlandırmaktadır?

A) Milliyetçilik
B) Solidarizm
C) Muhafazakârlık
D) İçtimai mefkûrecilik
E) Toplumsal morfoloji

Cevap : D) İçtimai mefkûrecilik

Açıklama :

20. “Türkiye Nasıl Kurtarılabilir?” başlıklı çalışma aşağıdaki sosyal bilimcilerimizden hangisine aittir?

A) Ahmet Ağaoğlu
B) Yusuf Akçura
C) Ziya Gökalp
D) Prens Sabahattin
E) Ahmet Şuayp

Cevap : D) Prens Sabahattin

Açıklama : 1902 tarihli broşürde Prens Sabahattin, adem-i merkeziyet ve teşebbüs-i şahsî temelli toplumsal reform programını ana hatlarıyla sunmuştur.