Kentsel Yenileşme ve Kentsel Dönüşüm 2024-2025 Vize Soruları

Kentsel Dönüşümde Tarihsel Yaklaşımlar

Tarihsel süreçte kentsel dönüşüm uygulamaları farklı paradigmalara göre şekillenmiştir. İlk aşamada kentlerin yenilenmesi ve canlandırılması ön plandayken, daha sonra yeniden yapılandırma ve arazi geliştirme gibi daha müdahaleci yöntemler uygulanmıştır. Ancak bu sıralamalar zaman zaman birbirine karışmış ve kentlerin ihtiyaçlarına göre farklı uygulama biçimleri doğmuştur.

1980 Sonrası Dönüşüm Araçları

1980’li yıllarda kentsel dönüşüm politikalarında yeni araçlar geliştirilmiştir. Bölge kalkınma ajansları, girişim bölgeleri ve kamu-özel ortaklıkları gibi uygulamalar bu dönemin belirgin araçları arasında yer alır. Ancak “katılımcı bütçeleme” gibi uygulamalar daha sonraki yıllarda, özellikle 1990’larda önem kazanmıştır.

Sanayisizleşme ve Kentler

Günümüzde kentlerin ekonomik yapıları büyük ölçüde değişmiştir. İmalat sanayisinde istihdamın azalmasıyla birlikte sanayisizleşme (de-industrialisation) süreci yaşanmıştır. Bu süreç, üretimin hizmet ve teknoloji sektörlerine kaymasıyla kentlerin ekonomik yapısını yeniden şekillendirmiştir.

Kültür ve Kent Pazarlaması

Kentler artık yalnızca üretim merkezleri değil, aynı zamanda kültürel ve ekonomik sermaye çekim merkezleri olarak da konumlanmaktadır. Glasgow gibi şehirler, kültür odaklı pazarlama stratejileriyle kimliklerini yeniden tanımlamış ve uluslararası yatırım çekmeye odaklanmıştır.

Dünya Kentleri ve Küresel Ağlar

John Friedmann tarafından geliştirilen “dünya kenti” kavramı, küresel ekonomide belirli kentlerin merkezî rol oynadığını ortaya koymuştur. Bu kentler, finans, iletişim ve kültür ağlarının düğüm noktaları olarak uluslararası öneme sahiptir.

Girişim Bölgeleri ve Planlama Serbestliği

Londra Liman Alanı Dönüşüm Projesi gibi örneklerde girişim bölgeleri oluşturularak vergi bağışıklıkları ve planlama serbestliği sağlanmış, yerel otoritelerden ziyade merkezi hükümet tarafından belirlenen politikalar uygulanmıştır. Bu yaklaşım, yerel halkın sürece sınırlı katılımı anlamına gelmiştir.

Kentsel Müdahale Türleri

Kentsel dönüşümde müdahale düzeyleri farklılık göstermektedir. En az müdahaleci yöntemler parlatma ve cephe iyileştirme gibi kozmetik düzenlemelerdir. Yeniden inşa veya soylulaştırma gibi uygulamalar ise köklü değişiklikler ve yer değiştirme etkileri yaratır.

Nüfus ve Kentleşme Dinamikleri

Küresel kentleşme trendleri özellikle Güney ülkelerinde hızla artmaktadır. 2030 sonrası projeksiyonlar, dünya kent nüfusunun büyük kısmının Asya ve Afrika’da yoğunlaşacağını göstermektedir. Bu da kentsel planlamayı küresel ölçekte daha karmaşık hale getirmektedir.

Sosyal Sermaye ve Toplumsal Ağlar

Kentlerde sosyal sermaye, bireylerin farklı toplumsal gruplarla kurduğu ilişkilerle güçlenir. “Köprü kurucu sosyal sermaye” kavramı, homojen grupların dışına çıkarak heterojen sosyal ilişkiler ağı oluşturmanın önemini vurgular.

Kent Girişimciliği ve Büyüme Odaklı Stratejiler

David Harvey’in geliştirdiği “kent girişimciliği” kavramı, yerel yönetimlerin büyüme ve yatırım çekmeye odaklı politikalarını tanımlar. Bu yaklaşım, sosyal adaletten ziyade ekonomik büyüme öncelikli stratejilerin benimsenmesini beraberinde getirir.

Küreselleşme ve Kentsel Değişim

1980 sonrası süreçte kentlerin dönüşümünde temel dinamik, tarımdan sanayiye geçiş değil, sanayi toplumundan bilgi toplumuna geçiştir. Küreselleşmenin etkisiyle ulus devletlerin rolü azalmış, kentler uluslararası ağların parçası haline gelmiştir.

Kültür Odaklı Dönüşüm Projeleri

Avrupa Kültür Başkenti uygulamaları, kentlerin kültürel miraslarını ön plana çıkararak markalaşmalarını sağlamıştır. Expo fuarları ve 7/24 yaşayan kent merkezleri de kültür-temelli kentsel dönüşüm stratejileri arasında yer alır.

Barselona Örneği: Başarı ve Sonuçlar

Barselona’nın 1992 Olimpiyatları sonrasında yürüttüğü kültür odaklı dönüşüm politikaları, şehrin uluslararası cazibesini artırırken, aynı zamanda konut fiyatlarının yükselmesine ve kentsel saçaklanmanın hızlanmasına da neden olmuştur.

Topluluk Odaklı Dönüşüm Yaklaşımları

Topluluk temelli yaklaşımlar, sürdürülebilirlik, katılımcılık ve sosyal girişimcilik gibi ilkeleri ön plana çıkarır. Bu tür dönüşüm modelleri, merkeziyetçi yönetim anlayışına karşı yerel aktörlerin güçlendirilmesini hedefler.

Modern Feodal Kentleşme

Ananya Roy ve Nezar Alsayyad gibi düşünürler, çağdaş mekânsal kutuplaşmayı “orta çağ modernliği” metaforuyla açıklamaktadır. Kentlerde gelir gruplarına göre mekânsal ayrışma, yeni tip feodal kalıpların ortaya çıkmasına yol açmaktadır.

Toplulukçuluk Kuramı ve Kentsel Yenileşme

Amitai Etzioni’nin toplulukçuluk (communitarianism) kuramı, yerel dayanışmanın ve sosyal sorumluluğun kent planlamasında dikkate alınması gerektiğini savunur. Bu anlayış, topluluk odaklı kentsel dönüşüm projelerinin teorik temelini oluşturur.

Sanayisizleşmenin Mekânsal Etkileri

Sanayisizleşme her şehirde aynı etkiyi yaratmaz. Sektörel çeşitliliği yüksek kentler daha dirençli olurken, küçük kasabalar veya tek bir sanayi kuruluşuna bağımlı yerler, sanayisizleşmenin olumsuz sonuçlarından daha fazla etkilenmektedir.

Soylulaştırma: En Radikal Müdahale

Soylulaştırma (gentrification), kentsel dönüşümde en sert müdahale biçimi olarak kabul edilir. Bu süreçte eski mahalle sakinleri artan maliyetler nedeniyle yerlerinden edilmekte ve yeni, daha yüksek gelirli gruplar mahalleleri devralmaktadır.

1- Tarihsel olarak bakıldığında Hall’un kentsel dönüşümde hâkim yaklaşım ve paradigma değişimi analizine göre sıralamaya uymayan dönüşüm uygulaması aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kentsel yeniden canlandırma / Kentsel yenileme
B) Kentsel yeniden yapılandırma / Kentsel yeniden arazi geliştirme
C) Kentsel yenileme / Kentsel yeniden arazi geliştirme
D) Kentsel yeniden arazi geliştirme / Kentsel yeniden yapılandırma
E) Kentsel yeniden inşa / Kentsel canlandırma

Cevap : B) Kentsel yeniden yapılandırma / Kentsel yeniden arazi geliştirme

Açıklama :

2- Aşağıdakilerden hangisi 1980’li yıllarda etkin olarak kullanılan kentsel dönüşüm uygulama araçlarından biri değildir?

A) Bölge kalkınma ajansları
B) Teşviklerin sağlandığı girişim bölgesi
C) Kamu-özel ortaklık modelleri
D) Planlama-kamulaştırma gibi yetkilere haiz emlak geliştirme şirketleri
E) Katılımcı bütçe

Cevap : E) Katılımcı bütçe

Açıklama : “Katılımcı bütçe” ilk kez 1989’da Porto Alegre’de (Brezilya) ortaya çıkmış, 1990’larda yaygınlaşmıştır. 1980’lerin araç setinde girişim bölgeleri, kalkınma ajansları, emlak geliştirme şirketleri ve KÖO modelleri yer alırken katılımcı bütçe henüz gündemde değildi.

3- “Sanayisizleşme” olgusu aşağıdaki ifadelerin hangisinde açıklanmaktadır?

A) Sanayinin mekânsal bağımlılığının azalması
B) Sanayinin kent dışına taşınması
C) Sanayi üretiminin teknoloji yoğun ve esnek hâle gelmesi
D) İmalat sanayisindeki istihdamın azalması
E) İmalat sanayisinde katma değerin ve verimliliğin azalması

Cevap : D) İmalat sanayisindeki istihdamın azalması

Açıklama : Sanayisizleşme (de-industrialisation) en dar tanımıyla imalat sektöründeki istihdam payının sürekli gerilemesidir; bu, üretimin hizmet sektörlerine ve teknoloji yoğun süreçlere kaymasıyla ortaya çıkar.

4- Glasgow kent pazarlaması, Yeong Hyun Kim ve John Rennie Short’un tasnifine göre hangi kategori içinde yer alır?

A) Tüketim şehri
B) İş ve yatırım şehri
C) Kültürü sermayeleştiren şehirler
D) Gardrop dünya şehirleri
E) “Daha fazla fabrika yok” temalı şehirler

Cevap : C) Kültürü sermayeleştiren şehirler

Açıklama : Glasgow 1980’lerde “Scotland with Style” kampanyasıyla uluslararası sermaye ve ofis yatırımlarını çekmeyi hedefledi; Kim-Short tipolojisinde bu model iş & yatırım kenti (business & investment city) olarak sınıflanır.

5- “Dünya Kenti” (world city) yaklaşımı aşağıda yer alan kuramcılardan hangisine aittir?

A) Richard Florida
B) Saskia Sassen
C) John Friedmann
D) Neil Brenner
E) Ralph Dahrendorf

Cevap : C) John Friedmann

Açıklama : John Friedmann’ın 1986’daki “World City Hypothesis” çalışması, küresel ekonomiyi yöneten dünya kenti hiyerarşisini kuramsallaştırır; daha sonra Sassen kavramı “küresel şehir” bağlamında derinleştirir.

6- Londra Liman Alanı Dönüşüm Projesi’nin uygulamaya geçirilen girişim bölgesine ilişkin olarak aşağıda sunulan değerlendirmelerden hangisi yanlıştır?

A) Girişim bölgesi sınırları yerel yönetimce belirlenip onaylanmıştır.
B) Girişim bölgesine vergi bağışıklıkları getirilmiştir.
C) Planlama serbestleştirilmiştir.
D) 1981 yılında Yerel Yönetim, Planlama ve Arazi Yasası ile uygulamaya konmuştur.
E) Girişim bölgesinde yetkili bir “Kent Geliştirme Şirketi” kurulmuştur.

Cevap : A) Girişim bölgesi sınırları yerel yönetimce belirlenip onaylanmıştır.

Açıklama : Londra Docklands Enterprise Zone sınırları merkezi hükümetçe belirlendi; yerel otoriteler sürece dâhil edilmedi. Diğer tüm maddeler –vergi indirimi, planlama kolaylığı, 1981 yasası temeli ve LDDC kuruluşu– gerçektir.

7- En az müdahaleci etkinlik aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yenileme
B) Rehabilitasyon
C) Parlatma / bezeme
D) Sağlıklaştırma
E) Yeniden inşa

Cevap : C) Parlatma / bezeme

Açıklama : “Parlatma / bezeme” yalnızca cephe iyileştirmesi, boya-kaplama ve küçük onarımları kapsar; taşıyıcı sisteme veya kullanım desenine dokunulmaz, bu nedenle müdahale ölçeği en düşüktür.

8- Kentsel dönüşüm dinamiklerinden biri olan nüfus ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Önümüzdeki 15 yılda kentleşme trendi özellikle Çin, Hindistan gibi ülkeleri etkileyecektir.
B) 2030-2050 yılı projeksiyonlarına göre kuzey ülkeler dünya kent nüfusunun gittikçe artan bir oranını oluşturacaktır.
C) 2030 yılı nüfuslarına göre Tokyo, Delhi, Şangay ilk üç büyük kenttir.
D) Hızlı kentleşme olgusu küresel iklim değişikliği üzerinde ciddi etkiler yaratmaktadır.
E) Bugün özellikle büyük kentlerin ciddi bir nüfus baskısı altında olduğu görülmektedir.

Cevap : B) 2030-2050 yılı projeksiyonlarına göre kuzey ülkeler dünya kent nüfusunun gittikçe artan bir oranını oluşturacaktır.

Açıklama : Birleşmiş Milletler projeksiyonlarına göre dünya kent nüfusunun %90’ından fazlası küresel Güneyde artacaktır; Kuzey (Avrupa-Kuzey Amerika) oranı düşmeye devam eder.

9- Sosyal sermayenin bireyin kendi benzerleri dışındakilerle etkileşim ve ağlar oluşturmasını anlatmak üzere kullanılan bileşeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bağlayıcı sosyal sermaye (bonding)
B) Köprü kurucu sosyal sermaye (bridging)
C) Yatay sosyal sermaye (horizantal)
D) Kültürel sermaye (cultural)
E) Dikey sosyal sermaye (vertical)

Cevap : B) Köprü kurucu sosyal sermaye (bridging)

Açıklama : Putnam’ın tipolojisinde bridging sosyal sermaye heterojen kişiler-gruplar arası köprüler kurar; bu da yenilik, öğrenme ve toplumsal kapsama katkı sağlar.

10- Aşağıdakilerden hangisi kent girişimciliğinin niteliklerinden biridir?

A) Yerel ekonomik gelişmeye ve büyümeye öncelik verir.
B) Yerel sosyal adaleti gerçekleştirmeyi hedefler.
C) Kentin üretim mekânı olarak önemine dikkat çeker.
D) Büyümenin motoru olarak kamu yatırımlarına öncelik verir.
E) Bütüncül kent planlamasına dayanır.

Cevap : A) Yerel ekonomik gelişmeye ve büyümeye öncelik verir.

Açıklama : Harvey’in “urban entrepreneurialism” tanımı, kentsel yönetimin rekabet–yatırım–büyüme odaklı girişimci stratejiler benimsemesine vurgu yapar; sosyal adalet veya bütüncül planlama ikincildir.

11- “Kent girişimciliği” kavramı aşağıdaki isimlerden hangisine aittir?

A) David Harvey
B) David Ley
C) Richard Florida
D) Michael E. Porter
E) Paul Krugman

Cevap : A) David Harvey

Açıklama : David Harvey 1989’da “From Managerialism to Entrepreneurialism” makalesiyle kent yönetiminde girişimci paradigmayı kuramsallaştırmıştır.

12- Aşağıdakilerden hangisi 1980 sonrası kentsel dönüşümdeki temel meselelere ilişkin bir bağlam oluşturmaz?

A) Ulus devletler dünyasından küreselleşmeye geçiş
B) Tarımdan sanayiye ve sanayi toplumuna geçiş
C) Sanayi toplumundan bilgi toplumuna geçiş
D) Modernist zihniyet dünyasından postmodern bir zihniyet dünyasına geçiş
E) Fordist üretim biçiminden esnek üretim biçimine geçiş

Cevap : B) Tarımdan sanayiye ve sanayi toplumuna geçiş

Açıklama : 1980 sonrası tartışma “sanayi-sonrası” dönüşüm üzerinedir; tarımdan sanayiye geçiş 19. yüzyıl-erken 20. yüzyıl kontekstidir.

13- Aşağıdakilerden hangisi kültür odaklı kentsel dönüşüm projeleri kapsamına girmez?

A) Eko Kasabalar Oluşturulması
B) AB Kültür Başkenti Uygulamaları
C) Kentlerin Markalaştırılması
D) Expo Fuarları Uygulamaları
E) 7/24 Yaşayan Kent Merkezi Uygulamaları

Cevap : A) Eko Kasabalar Oluşturulması

Açıklama : Eko-kasabalar çevre-enerji odaklıdır; kültür-turizm temelli “kültür başkenti, markalaşma, expo, 24/7 merkez” projeleri ise doğrudan kültür-led dönüşüm stratejileridir.

14- Aşağıdakilerden hangisi Barselona’nın 1995 sonrası kültür odaklı kentsel dönüşümünün kesin sonuçlarından biridir?

A) Mahallenin canlandırılması ve mahalle dayanışmasının artması
B) Katalan kimliğinin güçlenmesi
C) İş göçü
D) Sosyal kaynaşmanın artması
E) Kentsel saçaklanma

Cevap : E) Kentsel saçaklanma

Açıklama : Post-Olympic Barselona’da yükselen arazi değerleri ve turizm baskısı, konut fiyatlarını artırarak kentsel saçaklanma (urban sprawl) & banliyöleşme sürecini hızlandırmıştır; diğer sonuçlar projeksiyon ya da hedef düzeyindedir.

15- Aşağıdakilerden hangisi Londra Liman Alanı Dönüşüm Projesi’nin amaçları arasında yer almaz?

A) Alanın özel sektör yatırımlarını çekerek ekonomik olarak canlandırılması
B) Alana yeni işlevler yüklenmesi
C) Yerel sakinlere iş ve konut üretilmesi
D) Alanın yatırım yapılabilecek, yaşanabilecek, gezilebilecek bir yer olarak tanıtılması
E) Alanın küresel sermayenin finans merkezi yapılması

Cevap : C) Yerel sakinlere iş ve konut üretilmesi

Açıklama :

16- Aşağıdakilerden hangisi topluluk odaklı kentsel dönüşümün kavramsal haritası içinde yer almaz?

A) Sürdürülebilirlik
B) Etkinlik
C) Sosyal girişimcilik
D) Merkeziyetçilik
E) Katılımcı bütçeleme

Cevap : D) Merkeziyetçilik

Açıklama : Topluluk odaklı yaklaşım yerelleşme, katılım, ortak akıl ilkelerine dayanır; merkeziyetçilik ise yerelin yetki ve söz hakkını zayıflatan ters bir ilkedir.

17- Günümüz dünyasındaki yeni mekânsal kutuplaşmanın “Orta Çağ modernliği” metaforu ile anlaşılabileceğini ifade eden kuramcı/kuramcılar aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?

A) Nezar Alsayyad ve Mejgan Massoumi
B) Saskia Sassen
C) Arjun Appadurai
D) Ananya Roy ve Nezar Alsayyad
E) Ralph Dahrendorf

Cevap : D) Ananya Roy ve Nezar Alsayyad

Açıklama : Roy & Alsayyad “Medieval Modernity: On Citizenship and Urbanism in a Global Era” makalesinde çağdaş mekânsal ayrışmayı “yeni Orta Çağ” metaforuyla tartışır; kent içi feodal bölünmelere dikkat çeker.

18- İngiltere’de topluluk odaklı kentsel dönüşüm fikrine dayanan kuramcı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Robert Putnam
B) Pierre Bourdieu
C) Hillary Silver
D) Amitai Etzioni
E) Sherry R. Arnstein

Cevap : D) Amitai Etzioni

Açıklama : Amitai Etzioni’nin “communitarianism” kuramı, Birleşik Krallık’ta 1990’lardan itibaren topluluk odaklı yeniden canlandırma politikalarına entelektüel temel sağlamıştır (“Third Way”, “Big Society” vd.).

19- Aşağıdakilerden hangisi “Şehirler sanayisizleşmeden farklı etkilenmektedir.” önermesini desteklememektedir?

A) Sanayisizleşmenin etkileri küçük kasabalarda daha dramatiktir.
B) Sektörel çeşitliliği olan yerler sanayisizleşmenin etkilerine karşı daha dayanıklıdır.
C) Emek yoğun/ağır sanayilere sahip yerler sanayisizleşme sürecinde daha büyük risk taşırlar.
D) Tek bir firmanın ya da fabrikanın ekonominin bel kemiği olduğu yerlerde sanayisizleşmenin sonuçları ağır olur.
E) Yığılma ekonomisinin avantajları küçük yerlerde de vardır ve bunlar sanayisizleşmenin etkilerini azaltır.

Cevap : E) Yığılma ekonomisinin avantajları küçük yerlerde de vardır ve bunlar sanayisizleşmenin etkilerini azaltır.

Açıklama : E seçeneği, küçük yerlerin de aglomerasyon avantajı sayesinde benzer şekilde korunabileceğini savunarak etkilerin eşitlenebileceğini ima eder; dolayısıyla “farklı etkilenme” savını desteklemez.

20- Aşağıdakilerden hangisi en sert müdahaleyi içeren bir dönüşüm adlandırmasıdır?

A) Rehabilitasyon
B) Sağlıklaştırma
C) Bezeme / parlatma
D) Koruma
E) Soylulaştırma

Cevap : E) Soylulaştırma

Açıklama : Soylulaştırma (gentrification) mülkiyet el değiştirmesi, kira artışı ve yerinden edilme (displacement) yaratarak hem fiziksel hem sosyo-ekonomik düzeyde en radikal müdahaledir; diğer terimler mevcut topluluğu korur ya da sınırlı onarım içerir.