Küreselleşen Dünyada Toplumsal Meseleler 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

Küreselleşme, iletişim ağlarındaki devrim, sermayenin akışkanlığı ve hızlanan kültürel etkileşim sayesinde dünya toplumlarını birbirine bağımlı hâle getiren çok katmanlı bir süreçtir. Bu makalede küreselleşmenin ekonomi, kültür ve siyaset alanlarında doğurduğu başlıca toplumsal meseleler incelenecek; ayrıca eleştirel yaklaşımlar ve olası geleceğe yönelik senaryolar tartışılacaktır.

Küreselleşmenin Kavramsal Çerçevesi

Kavram, 1980’lerle birlikte neoliberal politikaların yaygınlaşmasıyla popülerleşmiş, Bretton Woods kurumlarının serbest ticaret genişlemesiyle kurumsal bir çerçeve kazanmıştır. Dünya Ticaret Örgütü’nün bağlayıcı kural seti, Uluslararası Para Fonu’nun istikrar programları ve Dünya Bankası’nın kalkınma kredileri küresel yönetişimin de facto omurgasını oluşturur.

Ekonomik Boyut

Küreselleşme, üretim süreçlerini modülerleştirerek çok uluslu şirketlerin tedarik zincirlerini kıtalara yaymasına olanak tanıdı. Böylece Çin, Hindistan gibi yükselen pazarlar ihracata dayalı birikim modeline geçerek büyüme ivmesi yakaladı. Bununla birlikte sınır ötesi sermaye hareketlerinin yarattığı eşitsizlik, borç krizleri ve finansal istikrarsızlık, küresel ekonominin kırılgan yönlerini görünür kılmaktadır.

Kültürel Boyut

Medya tekelleşmesinin ve dijital platformların yayılması, küreselleşmenin kültürel homojenleşme veya melezleşme yaratıp yaratmadığı tartışmasını ateşlemiştir. Homojenleşme tezine göre McDonaldisation gibi pratikler yerel kimlikleri çözmektedir. Buna karşın melezleşme savı, kültürlerin karşılaşma alanında yeni sentezler üretip direndiğini ileri sürer. Kültürel emperyalizm kavramı, bu asimetrik güç ilişkisini eleştirel bir mercekten tanımlar.

Siyasal Boyut

Ulus devletin mutlak egemenliğinin aşındığı savı, insan hakları, çevre standartları ve ticaret hukuku gibi “yumuşak” normların devletlerin iç politikasını kısıtlamasıyla temellendirilir. Öte yandan Hardt ve Negri’nin işaret ettiği gibi ulus devlet hâlen emperyal projelerin tarihsel taşıyıcısıdır. Çok katmanlı yönetişim, devlet-dışı aktörlerin –sivil toplum, şehir ağları ve küresel şirketler– karar alma süreçlerine daha görünür katılımı anlamına gelir.

Toplumsal Sonuçlar ve Meseleler

• Eşitsizlik: Gelir dağılımındaki uçurum hem ülkeler arasında hem de ülke içinde derinleşmektedir.
• Kırılgan Emek Piyasaları: Dijitalleşme ve otomasyon, niteliksiz emeği marjinalleştirip “Mikroçip Bağışıklık Sistemi Bozukluğu” olgusunu doğurur.
• Kültürel Kimlik Gerilimleri: Homojenleştirici baskılar, yerel ve dini kimliklerin savunma refleksini güçlendirir; Huntington’ın medeniyet eksenli çatışma öngörüsüne zemin hazırlar.
• Çevresel Baskılar: Küresel üretim- tüketim döngüsü doğal kaynak kullanımını hızlandırarak iklim krizini derinleştirir.

Eleştiriler ve Alternatif Yaklaşımlar

Küreselleşme karşıtları, mevcut sürecin yeni olmadığını; 19. yüzyıl “Altın Çağ” serbest ticaret dönemine benzer bir “geri dönüş” olduğunu savunur. Radikal küreselleşme yandaşları ise sınırların anlamsızlaştığını, iletişim ağlarının “küresel köy” yarattığını iddia eder. Liberal kozmopolit yaklaşım, küresel bir sivil toplumun ve insan hakları temelli transnasyonel bir devlet yapısının filizlendiğini öne sürerken; nasyonal egemenlik savunucuları küreselleşme sonucu oluşan asimetrik bağımlılık ilişkilerini eleştirir.

Sonuç

Küreselleşme, bağlantı hızının artmasıyla insanlık tarihinin en yoğun etkileşimli dönemini yaratmıştır. Ancak aynı süreç ekonomik kırılganlık, kültürel gerilim ve çevresel tehditler gibi yeni toplumsal meseleleri de beraberinde getirmiştir. Gelecekte geç modernlik sosyoloğu A. Giddens’ın vurguladığı refleksivite, yani toplumların kendi kendini sorgulama kapasitesi, küreselleşmenin yönünü belirleyecektir. Adil ve sürdürülebilir bir küresel düzen, ulusal egemenlik ile küresel sorumluluk arasında kurulan hassas dengeyi gerektirir.

1- Aşağıdaki ülkelerden hangisi on Müslüman ülkeyi bir araya getiren Ekonomik İşbirliği Teşkilatı’na üye ülkelerden biri değildir?

A) Mısır
B) Afganistan
C) Azerbaycan
D) Türkiye
E) Tacikistan

Cevap : A) Mısır

Açıklama : Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (ECO), 1985’te İran-Pakistan-Türkiye üçlüsünün 1964’te kurduğu RCD’nin genişletilmiş hâlidir; Afganistan, Azerbaycan, İran, Kazakistan, Kırgızistan, Pakistan, Tacikistan, Türkiye, Türkmenistan ve Özbekistan olmak üzere on üye bulunur. Mısır hem coğrafî olarak Orta Doğu’da yer alsa da ECO’ya katılmamış, bunun yerine Arap Ligi ve COMESA gibi bölgesel bloklara odaklanmıştır. Bu nedenle teşkilâta üye olmayan tek seçenektir; soru bölgesel ekonomi örgütlerinin kapsamını ayırt edebilmeyi ölçer.

2- Aşağıdakilerden hangisi küreselleşmenin başlıca yürütücü kurumlarından biridir?

A) Dünya Küreselleşme Örgütü
B) Dünya Ticaret Örgütü
C) Asya İş Birliği Diyaloğu
D) İslam Konferansı Örgütü
E) Afrika Birliği Örgütü

Cevap : B) Dünya Ticaret Örgütü

Açıklama : 1995’te Bretton Woods’un GATT mekanizmasını kurumsallaştırarak doğan Dünya Ticaret Örgütü (WTO), malların, hizmetlerin ve fikrî mülkiyetin küresel ölçekli serbest dolaşımını düzenleyen, bağlayıcı anlaşmazlık çözüm sistemiyle devletleri kural-temelli uluslararası ticarete zorlayan ana motordur. Diğer seçenekler ya bölgesel (AİD, İKÖ, ABÖ) ya da kurgu adlardır; bu soru küresel yönetişim ağlarının ayırt edilmesini hedefler.

3- Aşağıdakilerden hangisi modernliği ifade etmektedir?

A) Kişiler kendi iradelerini açıkça ortaya koyamazlar.
B) Geleneksel olarak adlandırılan toplumlardan bir kopuştur.
C) Bizim için belirlenmiş toplumsal rollere uymayı zorunlu hâle getirir.
D) Düşünce biçimimizi kısıtlayan katı kurallar egemendir.
E) Geleneksel bağlarımızı kuvvetlendirir.

Cevap : B) Geleneksel olarak adlandırılan toplumlardan bir kopuştur.

Açıklama : Modernlik, sanayi devrimi-ulus devlet-Aydınlanma üçlüsünün getirdiği rasyonelleşme, sekülerleşme ve toplumsal hareketlilik süreçleriyle “geleneksel” agrar-hiyerarşik düzenlerden tarihsel bir kopuştur. Kimliklerin doğuştan belirlenmediği, bireysel özerklik ve bilimsel aklın rehberlik ettiği yeni bir örgütlenme mantığına işaret eder; dolayısıyla kopuş vurgusu modernliğin ayırt edici kriteridir.

4- Bir kültürün kendisini başka bir kültüre dayatması aşağıdaki kavramlardan hangisi ile tanımlanır?

A) Kültür emperyalizmi
B) Küreselleşme
C) Etnosantrizm
D) Seçkin kültürü
E) Kültürel görececilik

Cevap : A) Kültür emperyalizmi

Açıklama : Kültür emperyalizmi, politik-ekonomik üstünlük yoluyla ideallerin, tüketim kalıplarının ve sembolik anlamların başka toplumlara “ihracı”dır. Hollywood sineması, fast-food zincirleri veya tek dillileşme örnekleri bu olgunun çağdaş göstergeleri olup kültürel çeşitliliği homojenleştirme baskısı yaratır; böylece kimlik inşasında asimetrik güç ilişkilerini açığa çıkarır.

5- Aşağıdaki hangi teze göre dünyada küresel kültürel benzeşme artmaktadır?

A) Radikal küreselleşme
B) Çatışmacı
C) Kültürel melezleşme
D) Aşırı küreselleşme
E) Homojenleşme

Cevap : E) Homojenleşme

Açıklama : Homojenleşme tezi, McDonaldisation ve Coca-Colonisation gibi metaforlarla kültürlerin küresel pazar mantığı altında tek-tipleştiğini savunur. Yerel değer sistemleri çokuluslu medya-tüketim kompleksinin hegemonik baskısıyla çözülür; dil, giyim, yaşam tarzı ve imgelemlerde standardizasyon artar. Bu görüşe göre Apple logosu, Levi’s kotu ya da K-Pop klipleri birbirinden uzak toplumları benzer talepler etrafında hizalar.

6- IMF’nin kurulmasına sebep olan en önemli olay aşağıdakilerden hangisidir?

A) Enformasyon toplumuna geçiş
B) Küreselleşmeyi desteklemek
C) 1929’da başlayan Büyük Buhran
D) İkinci Dünya Savaşı’nın sona ermesi
E) 1970’lerin başlarında yaşanan petrol krizi

Cevap : C) 1929’da başlayan Büyük Buhran

Açıklama : 1929-33 Büyük Buhran, serbest döviz kurlarının çökmesi ve korumacı duvarların yükselmesiyle küresel mali istikrarı derinden sarstı. Bu şokun tekrarlanmasını engellemek amacıyla 1944 Bretton Woods Konferansı’nda IMF ve Dünya Bankası tasarlandı; böylece parite gözetimi, kısa vadeli ödeme dengesi kredileri ve istikrar programlarıyla liberal düzen yeniden inşa edildi.

7- Harth ve Negri’ye göre modern çağda aşağıdaki unsurlardan hangisi emperyalist toplumların köşe taşı olmuştur?

A) Altın yakalılar
B) Meslek örgütleri
C) Sivil toplum örgütleri
D) Aristokrasiler
E) Ulus devletler

Cevap : E) Ulus devletler

Açıklama : Hardt-Negri, “Empire” çalışmasında klasik emperyalizmin 16-20. yüzyıllar arasında ulus devletler aracılığıyla genişlediğini vurgular; modern idari-askerî kapasite kolonileri entegre etmenin temel taşıdır. Bugün post-fordist ağsal imparatorlukta devletler tek aktör olmaktan çıksa da kökeni oluşturan ulus devlet mantığı, modern emperyal projelerin tarihsel omurgasını temsil eder.

8- Stiglitz’e göre Çin, Hindistan gibi ülkelerin hızla büyümesinin altında yatan sebep aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kapalı ekonomilere sahip olmaları
B) Çok iyi yöneticilere sahip olmaları
C) Küresel ekonomiye entegre olmaları
D) Zengin hammadde kaynaklarına sahip olmaları
E) Merkezî planlamacı ekonomik modeli uygulamaları

Cevap : C) Küresel ekonomiye entegre olmaları

Açıklama : Nobel ödüllü ekonomist J. E. Stiglitz, Asya devlerinin 1980’lerden itibaren ihracata dayalı sanayileşme, teknoloji transferi ve yabancı yatırım çekme stratejileriyle büyüdüğünü belirtir. Dünya Ticaret Örgütü üyeliği, özel ekonomik bölgeler ve diaspora sermayesi, küresel değer zincirlerine hızlı entegrasyonun kritik ayağıdır; kapalı ekonomi dönemlerinin yerini dışa açıklığa bırakması refah sıçramasına yol açmıştır.

9- Friedman “Mikroçip Bağışıklık Sistemi Bozukluğu” (MBSB) hastası ifadesiyle aşağıdakilerden hangisini kastetmektedir?

A) Sisteme uyum sağlayanları
B) Enformasyon teknolojilerinin yarattığı zararları
C) Sisteme aşırı uyum sağlayanları
D) Yeni sisteme uyum sağlayamayanları
E) Mikroçiplerin yarattığı zararları

Cevap : D) Yeni sisteme uyum sağlayamayanları

Açıklama : Thomas L. Friedman, “Lexus ve Zeytin Ağacı” kitabında, bilgi-yoğun ekonomik dönüşüme eklemlenemeyen birey, kurum ve devletleri MBSB “hastası” olarak nitelendirir. Bu aktörler yüksek hızlı sermaye, teknoloji ve bilgi akımlarını işleyemediği için rekabet dışı kalır; sosyo-ekonomik marjinallik bu “bağışıklık” eksikliğinin sonucudur.

10- Aşağıdakilerden hangisi küreselleşme karşıtlarının görüşlerinden biri değildir?

A) Yaşadığımız dünyada hiçbir şeyin yeni olamadığını iddia etmektedirler.
B) Endüstri uygarlığının bir ürünü olan ulus devlet, küreselleşme sürecine paralel olarak önemini yitirmektedir.
C) Dünya ekonomisinde duvarların kaldırılması yolundaki günümüzde yaşanan gelişmelerin, 100 yıl öncesine benzer bir duruma geri dönüşten başka bir şey olmadığını iddia etmektedirler.
D) Küreselleşmenin yeni bir süreç olduğunu kabul etmemektedirler.
E) 19. yüzyılda insanların pasaport bile kullanmadıklarını iddia etmektedirler.

Cevap : B) Endüstri uygarlığının bir ürünü olan ulus devlet, küreselleşme sürecine paralel olarak önemini yitirmektedir.

Açıklama : Küreselleşme karşıtları genellikle ulus devletin hâlen merkezî iktisadî ve siyasal güç odağı olduğunu savunur; dolayısıyla önemini yitirdiği görüşü onların değil küreselleşme yanlısı liberal-radikal yaklaşımların argümanıdır. Diğer önermeler -“yeni hiçbir şey yok”, “de-ja-vu serbest ticaret”, pasaportsuz 19. yüzyıl vurguları- eleştirilerin tipik hatlarını oluşturur.

11- Bir ülkenin başka bir ülke üzerindeki hâkimiyetini ve hegemonik kontrolünü aşağıdaki kavramlardan hangisi açıklamaktadır?

A) Komünizm
B) Sosyalizm
C) Küreselleşme
D) Emperyalizm
E) Faşizm

Cevap : D) Emperyalizm

Açıklama : Emperyalizm terimi, Lenin’den Hobson’a kadar farklı kuramsal okumalarda “merkez” ülkelerin askerî, ekonomik, kültürel araçlarla “çevre”yi sömürgeleştirmesini tanımlar. Hâkimiyet ilişkisi doğrudan yönetim (koloni) ya da dolaylı (yarı-sömürge/bağımlılık) formlarda gerçekleşebilir. Soruda aranan, egemenlik-kontrol diyalektiğini ifade eden kavramdır.

12- “Komünist Manifesto”nun Karl Marx dışındaki ikinci yazarı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Josef Stalin
B) Lev Troçki
C) Friedrich Engels
D) Thomas More
E) Vladimir Lenin

Cevap : C) Friedrich Engels

Açıklama : 1848’de yayımlanan “Komünist Manifesto”, Marx & Engels ikilisinin devrimci proletarya çağrısıdır. Engels’in Manchester’da gözlemlediği işçi sınıfı koşulları, Marx’ın tarihsel materyalizm çerçevesini somutlaştırmış, metin sanayi kapitalizmine karşı ilk küresel manifestoyu oluşturmuştur.

13- Samuel Huntington’a göre uygarlıkların birbirinden farklılaşmasındaki en önemli unsur aşağıdakilerden hangisidir?

A) Coğrafya
B) Din
C) Siyaset
D) Hukuk
E) Ekonomi

Cevap : B) Din

Açıklama : Huntington’un “Medeniyetler Çatışması” tezinde din-merkezli kimlikler, Soğuk Savaş sonrası dönemde kültür-değer hatları boyunca saflaşmanın başlıca belirleyeni kabul edilir. Batı-İslam, Ortodoks-Batı gerilimlerinde olduğu gibi dinî normlar hem tarihsel hafızayı hem politik meşruiyeti şekillendirir.

14- İnsanlığın önemli bir kısmı genelde modernliği neye tehdit olarak görür?

A) Kapitalizme
B) Sosyalizme
C) Şehirleşmeye
D) Geleneğe
E) Dijitalleşmeye

Cevap : D) Geleneğe

Açıklama : Modernleşme; seküler hukuk, bireycilik ve bilimsel rasyonaliteyi yaygınlaştırırken “atalar mirası” olarak görülen adet, inanç ve hiyerarşileri erozyona uğratır. Bu dönüşüm temelde geleneksel norm ve sembollere meydan okuduğu için toplumsal hafızada modernlik, “gelenek kaybı” endişesiyle özdeşleştirilir.

15- Aşağıdakilerden hangisi küreselleşmenin yeni kuralları arasında yer almaktadır?

A) Ulusal hükümetleri bağlayan yeni hassasiyetler ortaya çıkmıştır.
B) Ulus devletler güçlenmiştir.
C) İnsan hakları önemini yitirmiştir.
D) Yerel politikacıların etki alanları genişlemiştir.
E) Ulusal politikaların alanları genişlemiştir.

Cevap : A) Ulusal hükümetleri bağlayan yeni hassasiyetler ortaya çıkmıştır.

Açıklama : Çevre standartları, insan hakları, gıda güvenliği gibi “yumuşak normlar”, ticaret anlaşmalarına ve çok taraflı sözleşmelere dâhil edilerek devletlerin politika alanlarını sınırlandırır. Bu durum Westphalia egemenliğine dayalı “iç işe karışmama” ilkesinde kaymayı simgeler; küresel yönetişim ağları ulusal karar alıcıları küresel duyarlılıklarla uyumlu hâle getirir.

16- Aşağıdakilerden hangisi küreselleşmenin yeni aktörlerinden biri olarak gösterilebilir?

A) İnternet bağlantıları
B) Mobil telefonlar
C) Küresel düzeyde bütünleşmiş finansal piyasalar
D) Medya networkları
E) Çok uluslu şirketler

Cevap : E) Çok uluslu şirketler

Açıklama : Çok uluslu şirketler (MNC’ler), yıllık ciroları pek çok devletin GSYH’sini aşan, üretim-dağıtım zincirlerini sınıraşırı örgütleyen temel küresel aktörlerdir. Ar-Ge’den lojistiğe uzanan bu ağlar yatırım kararları, tedarik koşulları ve işgücü standartları üzerinden ulusal ekonomi politikalarını doğrudan etkiler.

17- “Küresel bir sivil toplum, transnasyonel bir devlet ve insani uyumu teşvik eden küresel bir köy doğuyor” görüşü aşağıdakilerden hangisine aittir?

A) Radikaller
B) Nasyonalistler
C) Monarşistler
D) Liberal kozmopolitler
E) Sosyalistler

Cevap : D) Liberal kozmopolitler

Açıklama : Liberal kozmopolit düşünce, Immanuel Kant’ın “Ebedî Barış” idealini 21. yüzyıla taşıyarak insan hakları, evrensel vatandaşlık ve ulus-üstü hukuk kavramlarını savunur. Bu vizyona göre çok katmanlı yönetişim ve küresel sivil toplum ağları, savaşın yerine iş birliği ve karşılıklı sorumluluğu ikame edecektir.

18- Fridman’ın “uzun boynuzlu sığırlar” metaforu ile anlatmak istediği unsur aşağıdakilerden hangisidir?

A) Soğuk savaş dönemi
B) Kapalı ekonomiler
C) Çok uluslu şirketler
D) Yerel yöneticiler
E) Bürokrasi

Cevap : C) Çok uluslu şirketler

Açıklama : Friedman, sürekli otlayan “uzun boynuzlu sığırlar” benzetmesiyle her bölgeye girip pazar payı toplayan MNC’lerin küresel ekonomideki iştahına vurgu yapar. Bu şirketler, kâr maksimizasyonu uğruna sınır tanımaksızın üretim faktörlerini takip eder; böylece yerel ekonomiler karşı koymakta zorlandığı bir küresel rekabet baskısı altında kalır.

19- Fukuyama’ya göre gelecekte çatışmalar kimler arasında ortaya çıkacaktır?

A) Aynı uygarlıkların kendi içlerindeki küçük mezhepleri arasında
B) Batılı değerleri içselleştirmiş ülkeler arasında
C) Uygarlıklar arasında
D) Zenginler ve yoksullar arasında
E) Batı uygarlığı ile Japonya arasında

Cevap : A) Aynı uygarlıkların kendi içlerindeki küçük mezhepleri arasında

Açıklama : “History has ended” argümanıyla liberal demokrasinin nihai ideolojik form olduğunu savunan Fukuyama, ana eksen çatışmanın sistem-dışı azınlık odaklar ve otoriter kalıntılarla liberal çekirdek arasındaki mikro ölçekte gerçekleşeceğini öngörür. Yani büyük medeniyet blokları arasında değil, benzer değer havuzuna sahip toplumların kendi içindeki “kimlik” kırılmalarında gerilim görülecektir.

20- Modernliği erken modernlik ve geç modernlik olarak ikiye ayıran sosyolog aşağıdakilerden hangisidir?

A) H. Spencer
B) M. Weber
C) S. Simon
D) A. Comte
E) A. Giddens

Cevap : E) A. Giddens

Açıklama : Anthony Giddens, geç (ya da yüksek) modernliğin, risk toplumu, soyut sistemler ve zaman-mekân büzülmesiyle klasik modernlikten ayrıştığını savunur. Refleksivite ve kurumlara güvenin erozyonu, geç modernliğin başlıca parametreleridir; böylece modernliğin tek evreli olmadığı, kendi içinde evrimleştiği ortaya konur.