Siyaset Sosyolojisi (Sosyoloji) 2024-2025 Vize Soruları

Siyaset Sosyolojisi: Devletin Toplumsal Temelleri

Giriş

Siyaset sosyolojisi, iktidarın nasıl tesis edildiğini ve toplumsal ilişkiler içinde nasıl meşrulaştırıldığını inceler. Toplumsal sözleşme kuramlarından Weberyen otorite tiplerine, Pareto’nun elit döngüsünden Skocpol’un devrim analizine dek geniş bir kuramsal miras sunar.

Toplumsal Sözleşmeden Modern Devlete

Hobbes, Locke ve Rousseau, bireyleri doğuştan eşit ve özgür kabul ederek siyasi otoritenin kaynağını rızaya dayandırdı. Genel irade kavramı, kolektif iyiliğin çerçevesini çizerek demokratik meşruiyetin kapısını araladı.

Weber ve Meşru Hâkimiyet Tipleri

Weber, geleneksel, karizmatik ve yasal-rasyonel otorite tiplerini ayırt ederek modern bürokrasinin gayrişahsi kurallarla işlediğini vurguladı. Bürokrasi, uzmanlığa dayanarak kişisel keyfiliği sınırlayan kurumsal bir zırh sunar.

Elit Kuramları ve İktidar Döngüsü

Pareto’nun “elitlerin dolaşımı” tezi, iktidarın belirli aralıklarla yeni seçkinlerce devralındığını savunur. Bu döngü donduğunda toplumsal gerilimler artar ve siyasal sistem krizle karşı karşıya kalır.

Toplumsal Devrimler ve Yapısal Yaklaşımlar

• Barrington Moore: Aristokrasinin gerilemesi ve burjuvazinin yükselişi demokrasiye zemin hazırlar.
• Theda Skocpol: Devrimlerin motoru, uluslararası rekabet ve devlet kapasiteleriyle etkileşen sınıf koalisyonlarıdır.
• Charles Tilly: Savaş, vergi ve devlet oluşumu arasındaki nedensel mekanizmalar siyasal dönüşümlerin iskeletini kurar.

Simgesel Şiddet ve Hegemonya

Bourdieu’nun simgesel şiddeti, kültürel kodlarla pekişen görünmez baskı biçimlerini tanımlar. Sınıf, cinsiyet ve etnisiteye dair içselleştirilmiş kalıplar, bireyin eylem ufkunu sınırlar ve eşitsizliği yeniden üretir.

Sonuç

Siyaset sosyolojisi, devletin yalnızca hukuki ya da yönetsel bir aygıt olmadığını; ekonomik çıkarlar, kültürel temsiller ve tarihsel mücadeleler içinde şekillenen dinamik bir toplumsal örgütlenme biçimi olduğunu ortaya koyar. Küreselleşme çağında bile Weberyen bürokrasinin, Pareto’nun elit döngüsünün ve Bourdieu’nun simgesel şiddetinin temel kavrayışları, güncel otoriterleşme tartışmalarını anlamada güçlü kavramsal araçlar sunmaya devam ediyor.

1- Toplumsal sözleşme teorilerinin insan doğası hakkında ortaya koyduğu en önemli yenilik aşağıdakilerden hangisidir?

A) İnsan eylemleri mutlu olmaya yöneliktir.
B) Herkes doğuştan eşit ve özgürdür.
C) İnsanlar güvenlik arayışı içerisindedir.
D) İnsan edimlerinin temeli bir başkasını taklide dayanır.
E) İnsan, doğası gereği dizginlenemez sonsuz isteklere sahiptir.

Cevap : B) Herkes doğuştan eşit ve özgürdür.

Açıklama : Hobbes, Locke ve Rousseau’nun toplumsal sözleşme metinleri, feodal hiyerarşiyi reddederek tüm bireyleri “doğuştan eşit ve özgür” varlıklar olarak tanımlar. Eşitlik, rızaya dayalı otoritenin ön koşuludur; özgürlük ise sözleşmeye giriş iradesinin kaynağıdır. Bu fikir, modern demokratik meşruiyet kavrayışının temelini atmış ve aristokratik ayrıcalığın doğal kabulünü sarsmıştır.

2- Jean Jacques Rousseau, o güne değin bir bağımlılık olarak tanımlanan toplumsal sözleşmeyi, hangi siyasal kavram aracılığıyla toplumun çıkarını gözeten bir uzlaşma biçimi olarak yeniden tanımlamıştır?

A) Doğal hukuk
B) Doğa durumu
C) Bireysel irade
D) Halk egemenliği
E) Genel irade

Cevap : E) Genel irade

Açıklama : Rousseau, “Contrat Social”de volonté générale (genel irade) kavramını geliştirerek sözleşmeyi bireylerin özel çıkarlarının toplu sentezi değil, kamusal iyiliğin ortak akılla tespiti olarak kurgular. Böylece toplumsal sözleşme, bağımlılık değil, kolektif özgürlük aracına dönüşür.

3- Aşağıdakilerden hangisi Bourdieu sosyolojisi çerçevesinde simgesel şiddetin bir örneği olabilir?

A) Bir etnik gruba karşı ayrımcılık yapılması
B) Rakip takım taraftarının bir sporcuya ırkçı tezahüratlar yapması
C) Bir insanın cinsel yönelimi sebebiyle işten çıkarılması
D) Bir patronun çalışanlarına gereğinden az maaş ödemesi
E) Bir kadının kabul edilemeyeceğini düşünerek geleneksel olarak erkeksi kabul edilen işlere başvurmaması

Cevap : E) Bir kadının kabul edilemeyeceğini düşünerek geleneksel olarak erkeksi kabul edilen işlere başvurmaması

Açıklama : Bourdieu’nün simgesel şiddeti, doğrudan zor içermeyen ancak habitus’a içkin normlarla uygulanan, kurbanın da paydaş olduğu görünmez baskıdır. Kadının “ben zaten yapamam” diye geri çekilmesi, cinsiyetçi kalıbı içselleştirdiğini gösterir; beden ve eylem üzerindeki sınırlama, fail-mağdur ayrımı belirsiz bir şiddet formudur.

4- Aşağıdaki ifadelerden hangisi Durkheim’ın devlet ve toplum hakkındaki düşüncelerini yansıtmaz?

A) Devlet, fiziksel şiddet kullanımının tek meşru kaynağıdır.
B) Organik dayanışmanın olduğu toplumlarda her bir grup vazgeçilmez farklı işlevleri yerine getirir.
C) Devlet, topluluğun bütünü için geçerli temsiller üretmekle görevli toplumsal bir organdır.
D) Devlet, bireyleri aşan dışsal toplumsal bir gerçekliktir.
E) Devlet, toplumsal iş bölümünün bir ürünüdür.

Cevap : A) Devlet, fiziksel şiddet kullanımının tek meşru kaynağıdır.

Açıklama : “Meşru şiddet tekeli” Weber’in tanımıdır; Durkheim devleti, kolektif temsillerin kurumsal odağı ve iş bölümünün organik ürünü olarak görür ancak şiddet tekelini merkeze almaz.

5- “Doğal ya da özden gelen bir siyasi olgu yoktur” ifadesinin açıklaması aşağıdakilerden hangisi değildir?

A) Herhangi bir olgu siyasal bir karakter kazanabilir.
B) Siyasetin alanı yer değiştirebilmektedir.
C) Doğallık sadece insan yapısı olmayan olgular için kullanılabilecek bir nitelemedir.
D) Özü itibarıyla birbirinden çok farklı olan olgular, tarihsel ve toplumsal koşullar itibarıyla siyasi nitelik kazanabilirler.
E) Geçmişte özel alana bağlı olan birimler günümüzde siyasal alanı oluşturan birimler olarak kabul görebilmektedir.

Cevap : C) Doğallık sadece insan yapısı olmayan olgular için kullanılabilecek bir nitelemedir.

Açıklama : İfade, siyasi olguların toplumsal inşa süreçleriyle belirlendiğini vurgular; “doğallığın yalnızca insan yapısı olmayan olgulara özgü olduğu” iddiası bu inşa yaklaşımını doğrudan desteklemez, siyasalın doğallığını bütünüyle reddetmek yerine doğallığı yeniden tanımlar.

6- Aşağıdakilerden hangisi Max Weber’e göre yasal hâkimiyeti temsil eden bürokratik idarenin etkili ve adil olmasının ölçütlerinden biri değildir?

A) Önceden belirlenmiş gayrişahsi düzenlemelere göre hareket edilmesi
B) Bürokratik işlevlerin kesin ve sistematik bir şekilde tanımlanması
C) Yönetimin etkililiği için belli bir yönetici kadronun gerekliliği
D) Nesnel kıstaslarla düzenlenmesi
E) Göreneklere ve güç kullanmaya değil uzmanlığa dayanması

Cevap : C) Yönetimin etkililiği için belli bir yönetici kadronun gerekliliği

Açıklama : Weber’in rasyonel-yasal otoritesi kurallara, uzmanlığa ve görev tanımlarına dayanır; belli bir zümreye bırakılmış iktidar (kadrolaşma) gayrişahsiliği zedeler ve patrimonyal kaymaya yol açar.

7- Weber’in otorite üzerine yaptığı çözümlemelerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Geleneksel otorite tipinin görüldüğü durumlarda yönetenler ve yönetilenler arasında bir tabiiyet ilişkisi vardır.
B) Modern toplumlarda yalnızca akılcı otorite tipine rastlanır.
C) Geleneksel ve karizmatik otorite modern sanayi toplumlarında kalıcı olamaz.
D) Akılcı otorite yazılı kurallar aracılığıyla meşru olur.
E) Karizmatik otorite tipinde hükümdarın olağanüstü özellikleri söz konusudur.

Cevap : B) Modern toplumlarda yalnızca akılcı otorite tipine rastlanır.

Açıklama : Weber, otorite tiplerinin ideal-tipik olduğuna dikkat çeker; modern toplumda rasyonel otorite baskın olsa da karizmatik liderlik veya geleneklere dayalı boyutlar eşzamanlı var olabilir.

8- Tarihsel kurumsalcı ekolün önemli bir temsilcisi olan Theda Skocpol’un akılcı seçim teorilerine yönelttiği temel eleştiri aşağıdakilerden hangisidir?

A) Devrimci durumları yaratan yapısal unsurları gözden kaçırması
B) Makro ölçekli açıklamalarla ilgilenmesi
C) Bireysel unsurları göz ardı etmesi
D) Kurumları temel alması
E) Siyasal eyleyicilerin eylemliliğini ihmal etmesi

Cevap : A) Devrimci durumları yaratan yapısal unsurları gözden kaçırması

Açıklama : Skocpol’un yapısal-karşılaştırmalı yaklaşımı, akılcı seçim teorisinin stratejik aktör odağını yetersiz bulur; sınıf yapıları, devlet kapasiteleri ve uluslararası konjonktür gibi makro-etkenlerin devrimci süreci belirlediğini savunur.

9- Siyaset sosyolojisinin siyaset biliminden ayrıldığı nokta aşağıdakilerden hangisidir?

A) Diğer bazı disiplinlerden beslenmesi
B) Siyaseti bütünlüklü bir biçimde ele alması
C) Siyaset sosyolojisinin yönetim aygıtları ve mekanizmalarına ağırlık vermesi
D) Devlet ve iktidar alanlarını incelemesi
E) Siyaseti toplumsal yapılar ve kültür arasındaki ilişki bağlamında incelemesi

Cevap : E) Siyaseti toplumsal yapılar ve kültür arasındaki ilişki bağlamında incelemesi

Açıklama : Siyaset sosyolojisi, iktidarı toplumsal sınıflar, kültürel kodlar ve kurumsal pratiklerin etkileşimi üzerinden analiz eder; siyaset bilimi ise çoğunlukla kurum-hukuk merkezlidir.

10- Aşağıdakilerden hangisi Charles Tilly’nin Moore modeline yönelik eleştirisinin dayanakları arasında değildir?

A) Devlet-şiddet ilişkilerinin göz ardı edilmiş olması
B) Rejimleri sadece otoriter ve demokratik olarak bölmenin analitik açıdan yetersiz olması
C) Mali yapılandırmalar ile askerî düzenlemeler arasındaki ilişkinin ihmal edilmesi
D) Ulus-devlet oluşumu, savaşlar ve bunlar için toplanan vergiler arasındaki ilişkinin ihmal edilmesi
E) Ulus-devlet oluşumu, savaşlar ve bunlar için toplanan vergiler arasındaki ilişkiye fazla vurgu yapılması

Cevap : E) Ulus-devlet oluşumu, savaşlar ve bunlar için toplanan vergiler arasındaki ilişkiye fazla vurgu yapılması

Açıklama : Tilly’nin eleştirisi, Moore’un bu ilişkiyi yetersiz ele almasıdır; “fazla vurgu” iddiası Tilly’nin savı değildir, bu nedenle listede yer almaz.

11- Fransa kralı XIV. Louis’nin, ‘Devlet benim’ (L’État, C’est moi) sözünün siyasal anlamı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Feodal unsurların önem kazanması
B) Mutlakiyetçi monarşilerin güçlenmesi
C) Katolik kilisesinin itibarını kaybetmeye başlaması
D) Siyasal meşruiyetin bir ilahi otoriteye dayandırılması
E) Merkantilist ekonomi politikalarının benimsenmesi

Cevap : B) Mutlakiyetçi monarşilerin güçlenmesi

Açıklama : XIV. Louis, krallık otoritesini merkezi hâle getirerek feodal ara iktidar odaklarını baskıladı; “Devlet benim” ifadesi, yönetimde kuvvetler birliğini ve kişiselleştirilmiş egemenliği simgeler.

12- Aşağıdakilerden hangisi akılcı seçim teorilerini açıklamaktadır?

A) Aktörlerin eylemleri onların bilinçli kararlarına bağlı değildir.
B) Devrimler bir siyasi irade ve eylem meselesi değildir.
C) İnsan davranışları makro ölçekli açıklamalarla anlaşılabilir.
D) Kurumlar aktörlerin daha kolay yoldan bilgi edinmelerini ve kararlarında çıkar hesaplarını yapabilmelerini sağlamaktadır.
E) Kurumlara nesne olarak yaklaşılır ve her kurum bir süreç aracılığıyla nesneleştirilir.

Cevap : D) Kurumlar aktörlerin daha kolay yoldan bilgi edinmelerini ve kararlarında çıkar hesaplarını yapabilmelerini sağlamaktadır.

Açıklama : Akılcı seçim (rational choice) kuramı, çıkar-maksimizasyon yapan bireylerin seçimlerini maliyet-fayda hesaplarına dayandırır; kurumlar bilgi maliyetini azalttığı için tercih setlerini rasyonelleştirir.

13- Pareto’nun “elitlerin dolaşımı” olarak tanımladığı olgu aşağıdakilerden hangisidir?

A) İktidardaki seçkinler grubunun yerini almak için mücadele eden diğer bir seçkinler grubunun iktidara gelmesi ve bir süre sonra da yerini yeni bir seçkinler grubuna bırakması
B) İktidardaki seçkinler grubunun yerini almak için mücadele eden diğer bir seçkinler grubunun başarılı olamaması
C) İktidardaki seçkinler grubunun hiçbir şekilde değişmemesi
D) Seçkinlerin dünya ölçeğinde istedikleri gibi hareket ediyor olması
E) Yeni seçkinler grubunun meşruiyetini eski seçkinler grubundan alması

Cevap : A) İktidardaki seçkinler grubunun yerini almak için mücadele eden diğer bir seçkinler grubunun iktidara gelmesi ve bir süre sonra da yerini yeni bir seçkinler grubuna bırakması

Açıklama : Pareto’ya göre elit dolaşımı, toplumsal dengenin dinamiğidir; “aslan” ve “tilki” karakterli elitler döngüsel biçimde iktidarı paylaşır, bu dönüşüm donarsa sistem krize girer.

14- Moore modelinde ABD, İngiltere ve Fransa’daki devrimlerin ortak özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

A) Üç örnekte de askerî bir yönetimin tahakkümüne son verilerek demokratik bir rejime ulaşılmıştır.
B) Üç örnekte de muhafazakâr bir aristokrasinin tahakkümüne son verilerek demokratik bir rejime ulaşılmıştır.
C) Üç örnekte de burjuvazinin tahakkümüne son verilerek demokratik bir rejime ulaşılmıştır.
D) Üç örnekte de işçi sınıfının mücadelesiyle demokratik bir rejime ulaşılmıştır.
E) Üç örnekte de reformcu aristokratların mücadelesiyle demokratik bir rejime ulaşılmıştır.

Cevap : B) Üç örnekte de muhafazakâr bir aristokrasinin tahakkümüne son verilerek demokratik bir rejime ulaşılmıştır.

Açıklama : Barrington Moore, “burjuva devrimi” tipolojisini İngiltere, ABD ve Fransa örnekleriyle kurar; feodal-aristokrat engelin tasfiyesi, kapitalist girişimci sınıfın önünü açmış ve temsili demokrasiye giden yolu hazırlamıştır.

15- Aşağıdakilerden hangisi siyasal rejim sınıflandırmaları içinde otoriter rejimlerin özelliklerinden değildir?

A) Yönetimle ilgili sorumlulukları halkın kendisi doğrudan uygular.
B) Otoriter rejimlerin ortak yönü iktidarın var olan yönetimin tekeline alınmasıdır.
C) Düzen, zor ve kaba kuvvetle korunur.
D) Seçimler gibi el değiştirme mekanizmaları ortadan kaldırılmıştır.
E) Bilgiye erişim sınırlandırılır, açık ya da gizli sansür vardır.

Cevap : A) Yönetimle ilgili sorumlulukları halkın kendisi doğrudan uygular.

Açıklama : Halkın doğrudan katıldığı karar alma, katılımcı veya doğrudan demokrasi göstergesidir; otoriter rejimlerin tanımıyla çelişir.

16- Sekülerleşme aşağıdakilerden hangisiyle tanımlanabilir?

A) Kilisenin gücünün artması
B) Ekonomik büyüme sonucu refahın artması
C) Devleti yöneten kişinin kutsal niteliklerle tanımlanması
D) Dünyanın din dışı olgularla açıklanıp kavranması
E) Kırsal yaşamın derebeylerin hâkimiyetine geçmesi

Cevap : D) Dünyanın din dışı olgularla açıklanıp kavranması

Açıklama : Sekülerleşme, kutsal referansların toplumsal örgütlenmedeki belirleyiciliğini yitirerek rasyonel-dünyevi açıklamaların öne çıkmasıdır.

17- Toplum sözleşmesi teorilerinin varsaydığı birey en çok hangi özelliğiyle tanımlanabilir?

A) Bireyler çıkarları için değil başkalarının iyiliği için eylemde bulunur.
B) Birey, toplum dışında var olamaz.
C) Bireyler eşittir, rekabet hâlindedir ve güvence arayışındadır.
D) Birey, duygulanımlarıyla hareket eder.
E) Birey, akıl dışı güdülerinin esiridir.

Cevap : C) Bireyler eşittir, rekabet hâlindedir ve güvence arayışındadır.

Açıklama : Sözleşme düşüncesi, özgür ve eşit bireylerin güvenlik-mülkiyet kaygısıyla rıza temelinde siyasi iktidara yetki devretmesini esas alır.

18- Aşağıdakilerden hangileri Reform sonrasında kabul görmeye başlamış bir olgudur?

A) Kilisenin mutlak otoritesinin kabul görmesi
B) Yönetimin babadan oğula geçmesi
C) Papa’nın devlet işlerine karışma hakkı olması
D) Devlet içinde ilahi yetkinin Papa’ya değil hükümrana ait olması
E) Devletlerin toprak bütünlüğünü koruma hakkının olması

Cevap : D) Devlet içinde ilahi yetkinin Papa’ya değil hükümrana ait olması

Açıklama : Reform hareketi, cuius regio, eius religio ilkesiyle dünyevî yöneticilere dinsel yetki sağlamış, böylece laik egemenlik anlayışının temellerini atmıştır.

19- Moore’un “Demokrasinin ve Diktatörlüğün Toplumsal Kökenleri” çalışması Skocpol’a göre hangi yönlerden eleştiriye açıktır?

A) Demokrasi kavramının tanımını yeterince net yapmaması
B) Esas olarak tarihsel bağlamı göz ardı etmesi
C) Burjuvazi-aristokrasi eksenini yeterince öne çıkarmaması
D) Dünya ekonomisi ve uluslararası devletler sisteminin etkisini göz ardı etmesi
E) Farklı devrimleri karşılaştırırken onları aynı ölçütlere tabi tutması

Cevap : D) Dünya ekonomisi ve uluslararası devletler sisteminin etkisini göz ardı etmesi

Açıklama : Skocpol, Moore’un iç sınıf dengelerine odaklanıp küresel askerî, ekonomik baskıları ihmal ettiğini belirtir; bu, devletlerin devrimsel gidişatını eksik açıkladığı yönündeki temel itirazdır.

20- Toplumsal devrim kavramını devrim kavramından ayıran nedir?

A) İktidarın el değiştirmesi
B) İdeolojik bir alternatifin ortaya çıkması
C) Devlet kurumlarının yanında toplumsal yapıları da değiştiren bir dönüşüm olması
D) Radikal ve ani dönüşümün gerçekleşmesi
E) Geniş kitlelerin bu toplumsal harekete katılımı

Cevap : C) Devlet kurumlarının yanında toplumsal yapıları da değiştiren bir dönüşüm olması

Açıklama : Skocpol’un tanımıyla toplumsal devrim, yalnızca siyasal iktidarı değil sınıf ilişkilerini, mülkiyet kalıplarını ve kültürel normları dönüştüren kapsamlı bir yeniden yapılanmadır; bu niteliğiyle salt rejim değişikliklerinden ayrılır.