Çiftlik Hayvanları Dışındaki Türlerin Bakım ve Sağlığı-1 2024-2025 Vize Soruları

1. Giriş: Arıcılıkta Sürdürülebilir Sağlık Yönetiminin Önemi

Arıcılık sektörü, bal, polen, arı sütü ve propolis gibi yüksek katma değerli ürünlerin yanı sıra bitkisel üretimde tozlaşma katkısıyla da stratejik bir öneme sahiptir. Ancak Amerikan yavru çürüklüğü, Varroa destructor ve Küçük Kovan Böceği (Aethina tumida) gibi etkenler koloni kayıplarına yol açarak verimliliği düşürür. Bu makalede, 2024-2025 Vize sorularında da vurgulanan hastalıklar, zararlılar ve önleyici yöntemler bütüncül bir bakış açısıyla incelenmektedir.

2. Arılarda Görülen Viral Hastalıklar

2.1 Kronik Arı Felci & Akut Arı Felci

Kronik arı felci virüsü (CBPV) ve Akut arı felci virüsü (ABPV), sinir sistemi hücrelerinde dejenerasyona yol açar; titrek kanatlar ve yürüyememe ile seyreden felç tablosu koloniyi hızla zayıflatır.

2.2 Sacbrood Hastalığı

RNA virüsünün larvaları mumya gibi sulu kese formuna dönüştürmesiyle tanınır. Salgın kontrolünde hijyenik ana arı hatları seçimi ve enfekte çerçevelerin imhası kritik adımlardır.

3. Bakteriyel Yavru Çürüklükleri

3.1 Amerikan Yavru Çürüklüğü (AFB)

Paenibacillus larvae sporları 35 yıla kadar canlı kalabilir. Floresan antikor testi veya PCR hızlı tanı sağlar. Steril temel petek ve ekipmanlarla kontaminasyon riskini sıfıra indirmek mümkündür.

3.2 Avrupa Yavru Çürüklüğü (EFB)

Etken Melissococcus pluton olup AFB’ye göre daha keskin ekşi koku ve petek gözlerinde pençeleşmiş larva kalıntılarıyla ayırt edilir.

3.3 Para Çürüklüğü

Sorular arasında geçen “para çürüklüğü” kötü koku oluşturmaması ve larva kalıntılarının kolay çıkmasıyla tipiktir; tedavide koloni güçlendirme ve ana arı yenileme esastır.

4. Varroa destructor ile Mücadele

4.1 Biyolojisi ve Zarar Şekli

Varroa, pupal dönemde hemolenf emerek bağışıklığı baskılar, dron sperminin döllenme kabiliyetini düşürür.

4.2 Kimyasal Akarisitler

Flumethrin şeritleri (Bayvarol®, Polyvar®) düşük direnç riskiyle popülerdir; uygulama sonrası kalıntı kontrolü bal güvenliği için şarttır.

4.3 Biyoteknik Yöntemler

Erkek arı peteklerinin düzenli kesilip eritilmesi ve termal şok uygulamaları kimyasal yükü azaltır.

5. Kovan Tipleri ve Yerleşim Stratejileri

5.1 Dadant & Langstroth Karşılaştırması

Vize sorularında boyutları verilen Dadant kovanı, derin kuluçkalık sayesinde ilkbahar nüfus artışını destekler. Langstroth ise ballık modüleriyle göçer arıcılıkta esneklik sunar.

5.2 Arılık Yeri Seçim Kriterleri

• Kimyasal kirleticilerden uzak, hava akımına kapalı konum.
• Kovan altı 20 cm yükseklik; öne %5 eğimle yağmur tahliyesi.
• Sürekli temiz su kaynağı ve zengin nektar alanına yakınlık.

6. Arıcılıkta Zararlılar

6.1 Küçük Kovan Böceği (Aethina tumida)

Kanunda ihbarı mecburi zararlı kabul edilen böcek, larvalarıyla petekleri eritip fermente bal akıntısına neden olur.

6.2 Fare ve Hantavirüs Riski

Kışın ılık kovan ortamına giren fareler (Apodemus spp.) Hantavirüsü idrar-dışkıyla yayarak arıcı sağlığını tehdit eder.

7. Bal ve Diğer Arı Ürünlerinin Antimikrobiyal Özellikleri

Balın glukoz oksidaz enzimi hidrojen peroksit üretir; bu sayede Antik Mısır’da mumyalama işlemlerinde doğal koruyucu olarak kullanılmıştır. Propolis ve arı sütü de fenolik bileşiklerle geniş spektrumlu antimikrobiyal etkiye sahiptir.

8. Türkiye’nin Bal Üretimindeki Yeri

FAO 2024 istatistikleri Türkiye’yi dünya ikincisi konumuna yerleştirir. Kestane ve püren balı gibi yöresel çeşitler hem ihracat potansiyelini hem de apiterapi turizmini güçlendirir.

9. Sonuç ve Öneriler

Kayıpları en aza indirmek için:

1. Koloniler periyodik hastalık taraması (PCR, FİT) ile izlenmeli.
2. Ölü petekler, kontamine bal ve ekipmanlar mutlaka imha edilmeli.
3. Kimyasal-biyoteknik entegre Varroa yönetimi uygulanmalı.
4. Su, polen ve nektar kaynaklarına erişimi garanti eden arılık planlaması yapılmalı.
5. Genetik açıdan hijyenik davranış gösteren ana arı hatları tercih edilmeli.

Bu adımlar, hem bal verimini artıracak hem de arı sağlığını uzun vadede koruyacaktır.

1- Aşağıdakilerden hangisi arılarda görülen bir viral enfeksiyon değildir?

A) Arı vebası
B) Kronik arı felci
C) Sacbrood
D) İsrail arı felci
E) Akut arı felci

Cevap : A) Arı vebası

Açıklama : Arı vebası (Amerikan yavru çürüklüğü) etkeni Paenibacillus larvae olup bakteriyeldir; diğer şıklar RNA veya DNA virüslerinin neden olduğu özgün viral hastalıklardır. Dolayısıyla Arı vebası viral değildir, bu yüzden doğru yanıt A şıkkıdır.

2- Arıcılık sektöründe ciddi kayıplar yaşatan ve “…..” olarak isimlendirilen Küçük Kovan Böceği, Hayvan Sağlığı ve Zabıtası Kanunu’nun 4. maddesine göre ihbarı mecburi bir zararlıdır.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) braula
B) galleria
C) aethina tumida
D) varroa
E) nosema

Cevap : C) aethina tumida

Açıklama : Küçük Kovan Böceği’nin bilimsel adı Aethina tumida’dır. 2000’li yıllardan itibaren küresel yayılımı nedeniyle ihbarı mecburi hâle getirilmiştir; diğer şıklar farklı arı zararlılarıdır.

3- Dünya bal üretiminde Türkiye kaçıncı sıradadır?

A) 4.
B) 5.
C) 1.
D) 2.
E) 3.

Cevap : D) 2.

Açıklama : FAO verilerine göre Çin birinci, Türkiye ise yıllık 110-120 bin ton üretimle dünyada ikinci sıradadır. Bu durum Türkiye’yi bal üretiminde lider ülkelerden biri yapar.

4- Septisemi hastalığının etkeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Melissococcus pluton
B) Paenibacillus larvae
C) Staphylococcus aureus
D) Bacillus para-alvei
E) Pseudomonas apiseptica

Cevap : E) Pseudomonas apiseptica

Açıklama : Arı septisemisi su kaynaklı gram negatif Pseudomonas apiseptica bakterisinin hemolenf yoluyla yayılmasıyla gelişir. Diğer şıklar farklı hastalık etkenleridir.

5- Amerikan yavru çürüklüğü hastalığının tanısı için aşağıdaki yöntemlerden hangisi kullanılmamaktadır?

A) Alerjik tanı
B) Bakteriyolojik kültür
C) Floresan antikor testi
D) Polimeraz zincir reaksiyonu (PCR)
E) Holst süt testi

Cevap : A) Alerjik tanı

Açıklama : AFB teşhisinde kültür, FİT, PCR ve Holst süt agar testleri yaygın olup “alerjik tanı” adlı bir yöntem yoktur; bu nedenle A şıkkı doğrudur.

6- Aşağıdakilerden hangisi kovan tipinde (kuluçkalık 31 cm, ballık 17 cm) olup kullanılan tahta 3-3.5 cm kalınlığındadır?

A) Langstroth
B) Sepet
C) Karakovan
D) Kütük
E) Dadant

Cevap : E) Dadant

Açıklama : Dadant-Blatt kovanı derin kuluçkalık (≈31 cm) ve sığ ballık (≈17 cm) yapısına sahiptir; kalın tahta kullanımı güçlü ısı izolasyonu sağlar.

7- Ağız içi, boğaz veya solunumu engelleyecek bölgelerde arı sokması gerçekleşmiş ve ödem oluşmaya başlamışsa acil önlem olarak aşağıdakilerden hangisi yapılır?

A) Herhangi bir işlem yapılmaz.
B) Bir çay kaşığı sofra tuzuyla gargara yapılır.
C) %1 nigrosin ve %1 amonyak sürülür.
D) %1 nigrosin sürülür.
E) %1 amonyak sürülür.

Cevap : B) Bir çay kaşığı sofra tuzuyla gargara yapılır.

Açıklama : Ağız-boğaz bölgesindeki ödem hava yolunu daraltabilir. Tuzlu su gargarası hiper­tonik etkiyle ödemi hızla azaltır ve acil solunum desteği sağlar; diğer topikal uygulamalar bu bölgede kullanılamaz.

8- Aşağıdakilerden hangisi Amerikan yavru çürüklüğü hastalığının belirtilerinden biri değildir?

A) Başlangıçta sağlıklı olan larva, önce petek gözünün tabanında “C” harfi şeklinde gelişir.
B) Kovan kapağı açıldığında ısıtılmış tutkal kokusu ya da bozuk balık kokusu algılanır.
C) Hastalığın belirtileri arasında kaslarda dejenerasyon gözlenir.
D) Hastalık ilerledikçe kolonide sürekli bir arı azalması, aktif ve çalışkan arılarda tembellik ve hâlsizlik göze çarpar.
E) Hastalığın başlangıcında uçuş deliği önünde, açık ve kapanmış gözlerden söküp atılan henüz tam kurumamış koyu renkli larvalara rastlanır.

Cevap : C) Hastalığın belirtileri arasında kaslarda dejenerasyon gözlenir.

Açıklama : AFB, larvaları hedef alır; iskelet-kas dejenerasyonu görülmez. Diğer şıklardaki koku, “roping” testi ve larva davranışları hastalığın tipik işaretleridir.

9- Kovanlar yerden en az ….. cm yükseklikte bir set üstüne ve öne doğru ….. derece eğik konulmalıdır.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) 10 – 2
B) 5 – 5
C) 20 – 0
D) 5 – 20
E) 20 – 5

Cevap : E) 20 – 5

Açıklama : 20 cm yükseklik nem/sürüngen riskini azaltır; 5° öne eğim ise yağmur suyunun uçuş deliğinden akmasını sağlar.

10- Varroanın erkek arılarda gözden kaçan ve suni tohumlamalarda oldukça başarısız sonuçların alınmasına neden olan yan etkisi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yön tayini yapamaz.
B) Karın kısmı gelişmez.
C) Kanatları oluşmaz.
D) Çiftleşemez.
E) Semenin yumurtayı dölleme kabiliyeti azalır.

Cevap : E) Semenin yumurtayı dölleme kabiliyeti azalır.

Açıklama : Varroa destructor, erkek arıların (dronların) seminer keselerinde patolojik değişime yol açarak sperm motilitesini düşürür; bu da suni tohumlamalarda verimsizliğe neden olur.

11- Viral hastalıkların kraliçe arıdan yavru arılara bulaşma şekli aşağıdakilerden hangisi ile tanımlanır?

A) Çiftleşme yoluyla bulaşma
B) Vertikal bulaşma
C) Temas ile bulaşma
D) Vektör ile bulaşma
E) Gıdalarla bulaşma

Cevap : B) Vertikal bulaşma

Açıklama : Vertikal bulaşma, enfekte kraliçeden yumurta aracılığıyla larvalara virüs geçişini ifade eder; yatay bulaşma ise yetişkinler arasında olur.

12-
Klinik olarak Avrupa ve Amerikan yavru çürüklüğüne benzer. Delinmiş petek gözlerinin görünüşü ve larva kalıntılarının kolayca petek gözünden çıkarılması dikkat çekicidir. Kovandan kötü koku hissedilmemesi de ayırıcı bir özelliktir. Tedavisi zordur. Ana arıyı değiştirmek, aileyi güçlendirmek ve iyi bakım önerilir.
Yukarıdaki parçada tanımlanan hastalık aşağıdakilerden hangisidir?

A) Para çürüklüğü
B) Septisemi hastalığı
C) Varroa hastalığı
D) Nosema hastalığı
E) Siyah ana arı virüsü

Cevap : A) Para çürüklüğü

Açıklama : “Para çürüklüğü” (Chalkbrood benzeri tedavisi zor sekonder çürüklük) kötü koku yapmaz, larva kalıntıları kolay çıkar; paragraftaki bulgular bu hastalığa özgüdür.

13- Bal içinde zamanla hidrojen peroksit ürer. Bu, mikrop üremesini engeller. Bu özelliğinden dolayı bal, eskiden …………… kullanılırdı.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) mumyalamada
B) ayakkabıcılıkta
C) kumaşçılıkta
D) ciltçilikte
E) mürekkepçilikte

Cevap : A) mumyalamada

Açıklama : Balın antimikrobiyal-dehidrasyon etkisi Antik Mısır’da mumyalamada doku koruyucu olarak kullanılmıştır.

14- Aşağıdakilerden hangisi septisemi hastalığının hazırlayıcı faktörlerinden biri değildir?

A) Olumsuz hava koşulları
B) Havasız ve yüksek oranda nem bulunan kovanlar
C) Petek örme stresi
D) Düzenli beslenme
E) Yoğun yapay yemleme

Cevap : D) Düzenli beslenme

Açıklama : Düzenli, dengeli beslenme koloniyi güçlendirir; diğer faktörler stres ve bağışıklık baskılanmasına yol açarak P. apiseptica enfeksiyonuna zemin hazırlar.

15- Aşağıdaki etken maddelerden hangisi varroa mücadelesinde kullanılır?

A) Para Diclor Benzene
B) Fumagillin
C) Oxitetracycline
D) Flumethrin
E) Ascorbic Acide

Cevap : D) Flumethrin

Açıklama : Sentetik piretroit grubu flumethrin (örn. Bayvarol® şerit) varroa akarlarına karşı etkili akarisit­dir; diğer şıklar ya antibiyotik ya da besin katkısıdır.

16- İlk arı fosilleri ….. yıl öncesine ait olup Eocene’de rastlanmıştır ve dünyadaki ilk yazılı arıcılık kanunları ….. çivi yazılı tabletleridir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) 10 milyon – Çatalhöyük’teki Frigya
B) 40 milyon – Çatalhöyük’teki Selçuklu
C) 40 milyon – Boğazköy’deki Hitit
D) 100 milyon – Boğazköy’deki Bizans
E) 10 milyon – Boğazköy’deki Asur

Cevap : C) 40 milyon – Boğazköy’deki Hitit

Açıklama : Eosen devrinden kalma 40 milyon yıllık fosiller en eski Apidae kanıtıdır; MÖ 16. yy Boğazköy (Hattuşa) Hitit tabletleri ise ilk arıcılık yasalarını içerir.

17- Hanta virüsünü idrar ve dışkısıyla etrafa bulaştırıp arıcılar için tehlike oluşturan kovan zararlısı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ayılar
B) Fareler
C) Bal porsukları
D) Küçük kovan böceği
E) Kokarca

Cevap : B) Fareler

Açıklama : Hantavirus’un doğal rezervuarı kemiricilerdir; fareler kovan içine girip hem bal-polen tüketir hem virüsü çevreye yayabilir.

18-

Arılık yerinin seçimi ile ilgili yukarıdaki bilgilerden hangileri doğrudur?

A) III, IV ve V
B) I, II ve IV
C) II, III ve IV
D) I, II ve V
E) I, II ve III

Cevap : D) I, II ve V

Açıklama : Arılık kirleticilerden uzak, rüzgâra kapalı konumda ve su kaynağına yakın seçilmelidir. Bal kaynaklarına “yakın” olmak esastır (III yanlış); sabah güneşi koloniyi erken aktive ettiğinden IV de yanlıştır.

19- Arılarda aşağıdaki klinik materyallerden hangisi laboratuvara viral tanı amacıyla gönderilmez?

A) Yumurta
B) Pupa
C) Ürogenital bölge svabı
D) Erişkin arının tamamı
E) Larva

Cevap : C) Ürogenital bölge svabı

Açıklama : Arılarda ürogenital anatomik yapı bulunmaz; yumurta-larva-pupa-erişkin örneklerinin tamamı virolojik incelemeye uygundur.

20- Aşağıdakilerden hangisi Amerikan yavru çürüklüğü hastalığının yayılmasında rol oynayan faktörlerden biri değildir?

A) Yağmacılık ya da sağlam arıların hastalıklı bölgelere girmesi
B) Steril edilmiş temel petekler
C) Kontamine alet ve ekipmanları
D) Hastalıklı kovandan çerçeve alıp sağlam kovanlara verilmesi
E) Kontamine eski kovanların kullanılması ve kontamine bal

Cevap : B) Steril edilmiş temel petekler

Açıklama : Yüksek sıcaklıkta balmumu ergitilerek hazırlanmış steril temel petekler P. larvae sporlarını içermez; diğer şıklar enfeksiyon basıncını artıran başlıca yayılım yollarıdır.