ADY208U Acil Durum ve Afetlerde Ulaştırma Yönetimi Ünite -4

Hukuki Çerçeve ve Temel Kavramlar

Türkiye’de afet ve acil durumlarda ulaştırma faaliyetlerini düzenleyen pek çok kanun ve yönetmelik bulunmaktadır. 7126 sayılı Sivil Savunma Kanunu, AFAD’ın (Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı) mevzuatı, Türkiye Afet Müdahale Planı (TAMP) ile ilişkili düzenlemeler, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı’nın görev alanına giren konularda genel çerçeveyi çizer. Bunun yanı sıra, uluslararası hukuki metinler de (örneğin 1965 tarihli Deniz Trafiğini Kolaylaştırma Sözleşmesi) ulusal mevzuata yön vererek, deniz taşımacılığı başta olmak üzere çeşitli modlarda standartlar belirler.

Ulaştırma Modları ve Afet Yönetimi

Karayolu, demiryolu, havayolu ve denizyolu gibi farklı ulaşım modlarının her biri için ayrı mevzuat ve yönetmelikler geçerlidir. Afet durumunda bu modlar arasındaki eşgüdüm, hızlı müdahale ile büyük oranda hayat kurtarır. Örneğin, karayolu tıkanıklığının yüksek olduğu bir senaryoda, liman ve demiryolu hatları can kurtarma ve yardım malzemelerinin sevkiyatı için kritik hale gelebilir. Aynı şekilde havalimanlarında uygulanan sivil savunma planları, afetin ilk saatlerinde etkin arama-kurtarma ekiplerinin konuşlandırılmasını sağlar.

Kurumsal Organizasyon ve Sorumluluklar

Türkiye’de afet ve acil durum yönetimi konusunda Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, AFAD, yerel yönetimler ve diğer ilgili bakanlıklar arasında yakın iş birliği söz konusudur. Bununla birlikte, UNKE gibi koordinasyon ekipleri, afetin boyutuna göre farklı ulaşım modlarında planlama ve uygulama faaliyetlerini yönetir. Liman başkanlıklarından havayolu şirketlerine, demiryolu idarelerinden kara yolu nakliyecilerine kadar geniş bir paydaş kitlesi, gerekli hazırlıkları mevzuat çerçevesinde yürütmek zorundadır.

Risk Yönetimi ve Kriz Yönetimi İlişkisi

Afet öncesi alınan tedbirler “risk yönetimi” olarak tanımlanırken, afet sonrasında devreye giren hızlı yanıt ve iyileştirme faaliyetleri “kriz yönetimi” başlığı altında incelenir. Ulaştırma açısından risk yönetimi; altyapıların güçlendirilmesi, alternatif güzergâh ve yedek taşıma kapasitelerinin oluşturulması, acil durum sözleşmelerinin yapılması gibi adımları içerir. Kriz yönetimi safhasında ise müdahale ve iyileştirme planları devreye girer; bu planlar kapsamında taşıma firmalarının, gümrük ve lojistik operasyonlarını kesintisiz sürdürmesi hedeflenir.

Sonuç

Ulaştırma hukuki altyapısı ve organizasyonu, afet yönetiminin ayrılmaz bir parçasıdır. Sivil savunma planlarından uluslararası sözleşmelere kadar geniş bir yelpazede tanımlanan mevzuatlar, afet ve acil durumlar için hazırlıklı olmayı teminat altına alır. Farklı ulaşım modları arasında sağlanacak koordinasyon, hız ve verimlilik unsurlarıyla birleştiğinde, insan hayatının ve ekonomik kaynakların en üst seviyede korunmasını mümkün kılar. Bu nedenle, ulaştırma sektöründe faaliyet gösteren tüm paydaşların yasal sorumluluklarını bilmesi ve afet planlarına entegre olarak çalışması, ulusal dirençliliğin anahtarıdır.

1- Havalimanlarında meydana gelebilecek herhangi bir afet ve acil durumda uygulamaya konulacak olan sivil savunma planlarının oluşturulması aşağıdakilerden hangisi kapsamında alınmış bir tedbirdir?

A) Koruma
B) Önleme
C) Zarar Azaltma
D) Etki Analizi
E) İyileştirme

Cevap : A) Koruma

Açıklama : Afet risk yönetiminde “Koruma” safhası, afet öncesinde alınan tedbirlerin bütününü kapsar. Havalimanlarında sivil savunma planlarının oluşturulması da bir “koruma” tedbiridir, çünkü afet durumuna ilişkin ön hazırlıkları içerir ve olası zararları asgariye indirmeyi amaçlar.

2- Aşağıdaki müdahale işlemlerinden hangisinin yalnızca ulaştırma birimlerince yerine getirilmesi beklenmez?

A) Taşınacak yüke ilişkin araç planlaması yapmak
B) Rota planlaması yapmak
C) Liman başkanlıklarıyla iletişime geçmek
D) Ulaştırma firmalarıyla afet ve acil durum sözleşmeleri yapmak
E) Araçların gümrük işlemlerinin hızlandırmak

Cevap : E) Araçların gümrük işlemlerini hızlandırmak

Açıklama : Afet ve acil durumlarda araçların gümrük işlemlerinin hızlandırılması, ulaştırma birimleri ve gümrük birimlerinin ortak çalışmasıyla yürütülmelidir. Yani sadece ulaştırma birimleri sorumluluğunda olmayan bir işlemdir; gümrük idaresinin de aktif rol oynaması gerekir.

3- Aşağıdakilerden hangisi uluslararası alanda uygulanmakta olan ulaştırma mevzuatıdır?

A) 7126 sayılı Sivil Savunma Kanunu
B) 4922 sayılı Denizde Can ve Mal Koruma Hakkında Kanun
C) 1965 tarihli Deniz Trafiğini Kolaylaştırma Sözleşmesi
D) 1983 tarihli Karayolları Trafik Kanunu
E) SHY-6B Genel Havacılık Yönetmeliği

Cevap : C) 1965 tarihli Deniz Trafiğini Kolaylaştırma Sözleşmesi

Açıklama : “Deniz Trafiğini Kolaylaştırma Sözleşmesi (FAL Convention)”, uluslararası deniz taşımacılığına dair işlemlerin standardize edilmesi ve hızlandırılması amacıyla kabul edilmiştir. Diğer seçenekler ise ulusal mevzuat veya ulusal düzenlemeler kategorisine girmektedir.

4- Türkiye Afet Müdahale Planı ile aşağıdakilerden hangisinin hazırlanması ve uygulanması Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığına verilmiştir?

A) Afet ve Acil Durum Yönetim Merkezleri Yönetmeliği
B) Afet ve Acil Durum Müdahale Hizmetleri Yönetmeliği
C) Afet ve Acil Durum Harcamaları Yönetmeliği
D) Teknik Destek ve İkmal Hizmetleri Grubu Planı
E) Acil Yardım Malzemelerinin AFAD Lojistik Depolarından Sevkiyatı Genelgesi

Cevap : D) Teknik Destek ve İkmal Hizmetleri Grubu Planı

Açıklama : Türkiye Afet Müdahale Planı (TAMP) kapsamında, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığının sorumluluğunda bulunan alt planlardan biri “Teknik Destek ve İkmal Hizmetleri Grubu Planı”dır. Bu plan, afet ve acil durumlarda ulaştırma araç ve altyapısının etkin kullanımını, ikmal süreçlerini ve teknik destek faaliyetlerini düzenler.

5- I. Boğazlardaki deniz trafiğinin çift yönlü açık tutulabileceği
II. Haydarpaşa Limanı’nın zarar görmüş olabileceği
III. Fatih Sultan Mehmet Köprüsü’nde trafik yoğunluğu olabileceği

İstanbul’da meydana gelebilecek çok şiddetli deprem sonrası oluşabilecek nakliye taleplerinin karşılanmasında ulaştırma birimleri yukarıdaki varsayımlardan hangilerini değerlendirmelidir?

A) Yalnız II
B) I ve II
C) I ve III
D) II ve III
E) I, II ve III

Cevap : C) I ve III

Açıklama : Olası bir deprem sonrasında boğazların çift yönlü açık tutulması (I) ve Fatih Sultan Mehmet Köprüsü üzerinde trafik sıkışıklığının (III) olması gibi ihtimaller, nakliye ve lojistik planlamasında öncelikli olarak değerlendirilmelidir. Haydarpaşa Limanı’nın (II) zarar görmüş olması ise başka kurumsal ve lojistik analizleri gerektirdiğinden, temel ulaştırma birimleri ilk etapta I ve III’ü kritik varsayımlar olarak kabul eder.

6- Aşağıdakilerden hangisi afet sonrası yapılması gereken işlemlerden biridir?

A) Planlarda yer alan eksikliklerden ders çıkarmak
B) Sıfırıncı dakika durum raporu hazırlamak
C) Ulaştırma firmalarıyla uyuyan sözleşmeler imzalamak
D) Araç envanteri çıkarmak
E) Sahadaki destek ekiplerini afet bölgesine göndermek

Cevap : A) Planlarda yer alan eksikliklerden ders çıkarmak

Açıklama : Afet sonrasında iyileştirme sürecinin bir parçası olarak mevcut planların gözden geçirilmesi, eksikliklerin tespit edilerek gelecekte benzer afet risklerine karşı tedbirlerin güncellenmesi beklenir. Bu aşama, afet yönetiminin “iyileştirme” veya “rehabilitasyon” fazına dahildir.

7- Afet ve acil durumlarda ulaştırma tesislerini değerlendirirken aşağıdaki ulaşım modlarından hangisinde diğer ulaşım türlerine erişim kriteri göz önüne alınmaz?

A) Karayolu
B) Havayolu
C) Denizyolu
D) Demiryolu
E) Kombine Taşımacılık

Cevap : A) Karayolu

Açıklama : Karayolu altyapısı genelde diğer ulaşım türlerini (demiryolu, denizyolu vb.) tamamlayıcı bir özellik taşıdığı için her yerde mevcuttur. Dolayısıyla “diğer ulaşım türlerine erişim” kriteri, özellikle havaalanı veya liman planlamasında (örneğin çevre demiryolu bağlantıları, intermodal terminaller) önemli iken, karayolu için bu kriter tipik olarak zorunlu bir gereksinim değildir. Karayoluyla her noktaya ulaşmak nispeten daha kolay olduğundan ayrı bir erişim planlaması çoğunlukla gündeme gelmez.

8- Aşağıdakilerden hangisi yangınla mücadelede kullanılan araçlardan biri değildir?

A) Helikopter
B) Uçak
C) Römorkör
D) Tanker
E) Otobüs

Cevap : E) Otobüs

Açıklama : Yangınla mücadelede; helikopter, uçak ve römorkör (özellikle liman ve kıyı bölgelerinde) sıklıkla kullanılır. Tanker, kimyasal maddeler veya su taşıma amacıyla yangınla mücadele kapsamında görev alabilir. Otobüs ise tipik olarak yangınla mücadele ekipmanı olarak tasarlanmış bir araç değildir.

9- I. Karayolu
II. Demiryolu
III. Denizyolu

Yukarıdaki ulaşım modlarından hangisinde köprü, tünel ve viyadük gibi yükseklik kısıtlamaları esas alınır?

A) Yalnız II
B) I ve II
C) I ve III
D) II ve III
E) I, II ve III

Cevap : E) I, II ve III

Açıklama : Hem karayolunda hem demiryolunda köprü, tünel ve viyadük gibi yapılar bulunur ve buralarda yükseklik, genişlik kısıtlamaları geçerlidir. Denizyolunda da özellikle kanallar, köprü altından geçiş (örneğin Boğaz köprüleri) gibi nedenlerle yükseklik kısıtlamaları söz konusudur.

10- Aşağıdakilerden hangisi UNKE (Ulaşım Nakliye Koordinasyon Ekibi) altında oluşturulan Koordinasyon Ekiplerinden biri değildir?

A) Karayolu Ekibi
B) Havayolu Ekibi
C) Denizyolu Ekibi
D) Kombine Taşımacılık Ekibi
E) Askeri Ulaşım Ekibi

Cevap : D) Kombine Taşımacılık Ekibi

Açıklama : UNKE (Ulaşım Nakliye Koordinasyon Ekibi) bünyesinde afet veya acil durumlarda etkin nakliye hizmeti sunabilmek için Karayolu, Havayolu, Denizyolu ve Askeri Ulaşım gibi özel ekiplere yer verilir. Kombine taşımacılık ise farklı ulaşım türlerinin entegre kullanımı anlamına gelse de UNKE yapılanmasında ayrı bir ekip olarak tanımlanmaz.