Antropojenik Jeomorfoloji 2023-2024 Bütünleme Soruları

Dolgu, Oygu ve Yapay Yapılar

Modern kentleşme ve ulaşım faaliyetleri, yer yüzeyinde dolgu ve oygu işlemlerini yaygın hale getirmiştir. Özellikle sahil şeritlerinde yapılan dolgu alanları, hem morfolojik hem de çevresel etkileri açısından dikkat çeker. Barajlar, yollar, rekreasyon alanları gibi büyük ölçekli mühendislik yapıları bu kategoriye girer. Bunlar, doğal akış yollarını, su rejimlerini ve sediment birikimlerini köklü şekilde değiştirebilir.

Tarihi Yapılar ve Jeoarkeolojik İzler

Antik barajlar, höyükler ve yerleşim yerleri, insanın geçmişte doğal çevreye ne kadar müdahale ettiğini gösteren önemli göstergelerdir. Jeoarkeolojik kazılar sayesinde geçmiş uygarlıkların iklim koşullarına, su yönetimine ve topoğrafya üzerindeki etkilerine dair değerli bilgiler elde edilmektedir. Bu yapılar, doğal süreçlerle birleşerek bugün hâlâ okunabilen izler bırakmaktadır.

Akarsuların Yönlendirilmesi ve Flüvyal Sistemler

İnsan, zaman içinde sel riskini azaltmak veya tarım alanlarını korumak adına akarsu yataklarını yönlendirmiştir. Akarsuların doğal yataklarını terk ettirilerek yeni güzergâhlara alınması, delta oluşumlarını, kıyı dolgularını ve taşkın düzlüğü karakterlerini doğrudan etkileyen müdahalelerdir. Bu durum aynı zamanda uzun vadeli çevresel etkiler de doğurabilir.

Kurak Bölgelerde Jeomorfolojik Çeşitlilik

Volkanik malzeme birikimlerinin yaygın olduğu bölgelerde peribacaları ve badlands gibi yüzey şekilleri oluşur. Bu şekiller, belirli kayaç türlerinde gelişir ve kireçtaşı gibi çözünmeye yatkın sert kayaçlarda görülmez. Dolayısıyla bir bölgedeki yer şekli çeşitliliği, oradaki kaya türlerinin özelliklerine sıkı sıkıya bağlıdır.

İklim ve Karakteristik Coğrafi Özellikler

Dağlık alanlar, yükselti, eğim ve yönelim gibi özelliklerle tanımlanır. Ancak sürekli kar sınırı gibi bazı kavramlar, doğrudan fiziksel özelliklere değil, bölgenin iklim koşullarına bağlı olarak değişkenlik gösterir. Bu da dağlık alanların jeomorfolojik analizinde çok katmanlı bir değerlendirme gerektirir.

İnsan Kaynaklı Yıkımlar ve Jeoekolojik Planlama

Plansız yapılaşma, maden çıkarımı, tarım açma ve orman tahribatı gibi faaliyetler doğal yer şekillerini tahrip eder. Fosil yatakları, akarsu terasları ya da göl kıyıları gibi doğal birikim ortamları, inşaat ve hafriyat çalışmaları nedeniyle geri dönülmez şekilde yok olabilir. Bu durum, sadece jeomorfolojik değil, aynı zamanda çevresel ve kültürel bir kayıptır. Bu nedenle, kentsel gelişim ve çevresel korumanın birlikte düşünülmesi gereken bir planlama anlayışı olan jeoekolojik planlama şarttır.

İlk Barajlar ve Milli Parklar

İnsanlığın su yönetimiyle ilgili ilk büyük ölçekli müdahaleleri, tarih öncesi dönemlere kadar uzanır. Erken dönem taş barajları, doğal sistemleri kontrol altına almanın ilk örnekleri olarak değerlendirilir. Öte yandan doğal alanların korunması amacıyla oluşturulan milli parklar da modern jeomorfolojik korumanın önemli araçlarıdır. Bu alanlar yalnızca doğayı değil, kültürel mirası da muhafaza eder.

Volkanik Faaliyetler ve Doğal Sınırlar

İnsan, suyu yönlendirebilir, arazileri dönüştürebilir; ancak volkanik faaliyetler gibi iç kuvvetlerle oluşan süreçler üzerinde doğrudan bir kontrol gücü yoktur. Antropojenik etki, bu tür süreçleri tetikleyemez ya da yönlendiremez. Bu da insanın jeomorfolojik etkisinin belirli sınırları olduğunu gösterir.

Jeomorfik Ayak İzi ve Litosfer-Biyosfer Etkileşimi

“Man-made landscapes” olarak da bilinen insan eliyle şekillenmiş yer şekilleri, jeomorfik ayak izi kavramını oluşturur. Bu izler; tarım, madencilik, baraj inşaatı, orman tahribatı gibi insan etkinliklerinin litosfer, biyosfer ve hidrosfer üzerindeki etkilerinin somut bir göstergesidir. Amazon gibi geniş orman alanlarının tarıma açılması, yalnızca yerel değil, küresel jeokimyasal döngüler üzerinde de etkili olur.

Sonuç olarak, antropojenik jeomorfoloji; insanın doğa üzerindeki biçimlendirici etkilerini sistematik biçimde ele alan, çağımızın en güncel ve kritik coğrafi araştırma alanlarından biridir.

1- İstanbul’daki Maltepe sahilinde 2000’li yıllarda dolgu sahası yapılmıştır. Bu rekreasyon sahası, insanın yer rölyefinde oluşturduğu yaygın değişikliklerden hangisine girer?

A) Höyükler ve Jeoarkeolojik Çalışmalar
B) Yol Güzergâhlarının Geçirilmesi, Oygu ve Dolgular
C) Bataklıkların ve Sığ Göllerin Kurutulması
D) Kıyı Ovaları, Suni Ada-Yarımada ve Platformlar Üzerindeki Değişimler
E) Maden Yatakları ve Yer Altı Suları İşletmeciliğine Özgü Olarak Yüzeyde ve Yer Altında Meydana Gelen Deformasyonlar

Cevap : B) Yol Güzergâhlarının Geçirilmesi, Oygu ve Dolgular

Açıklama :

2- Biyotik faktörler içerisinde en etkili olan unsur aşağıdakilerden hangisidir?

A) İnsanlar
B) Mantarlar
C) Bakteriler
D) Balıklar
E) Virüsler

Cevap : A) İnsanlar

Açıklama : Biyotik faktörler arasında en büyük değiştirici güç insanlardır. Doğal çevreyi şekillendirme ve değiştirme kapasiteleri diğer canlılardan çok daha fazladır.

3- 1886 yılına kadar, Menemen’den güneye dönerek İzmir Karşıyaka’nın batısından denize ulaşırken, İzmir Körfezi’ni hızla doldurması tehlikesi ve eski deltasını hızla genişletmesi nedeniyle, güneye yönelik kuş uçuşu 12 km uzunluğundaki eski yatak, bir düzenleme ile terkedilip, körfezin kuzeyine Foça’ya doğru şimdiki yatağına kavuşmuştur. Bu yatak sayesinde, Gediz Nehri kuş uçuşu 10 km dolayında yaklaşık 90° tamamen batıya çevrilmiş ve İzmir Körfezinin güneyinin dolma tehlikesi de böylece 130 yılı aşkın süredir atlatılmıştır.
Yukarıdaki ifadeye dayalı olarak; Gediz Nehri günümüzde halen hangi denize sularını ulaştıran bir akarsudur?

A) Ege Denizi’ne
B) Çanakkale Boğazı’na
C) Marmara Denizi’ne
D) Karadeniz’e
E) Akdeniz’e

Cevap : A) Ege Denizi’ne

Açıklama : Gediz Nehri, Foça yakınlarından Ege Denizi’ne dökülmektedir. İzmir Körfezi’ne yönelimi değiştirilerek Ege kıyılarına yönlendirilmiştir.

4- Çorum’un Alaca ilçesinde bulunan Roma dönemine ait antik Örükaya Barajı’nın gün yüzüne çıkarıldığı arkeolojik kazılar tamamlandı. Bölgenin Demir Çağı, Helenistik ve Roma dönemleri hakkında önemli katkılar sağlayacak olan 11 metrelik antik baraj dolgusu, MS 2. yüzyıldan bugüne kadar dünyada ve çevrede yaşanan iklim ve bitki örtüsündeki değişime de ışık tutacak.
30 Ekim 2017 tarihli CNNTÜRK’ün yukarıdaki haberi, insanın yer rölyefinde oluşturduğu yaygın değişikliklerden hangisine girer?

A) Höyükler ve Jeoarkeolojik Çalışmalar
B) Yol Güzergâhlarının Geçirilmesi, Oygu ve Dolgular
C) Kıyı Ovaları, Suni Ada-Yarımada ve Platformlar Üzerindeki Değişimler
D) Dolgu Zeminler İnşa Etme
E) Bataklıkların ve Sığ Göllerin Kurutulması

Cevap : A) Höyükler ve Jeoarkeolojik Çalışmalar

Açıklama : Antik baraj gibi tarihsel yapılar arkeolojik alanlara örnek olup höyükler ve jeoarkeolojik çalışmalar kapsamında değerlendirilir.

5- Kurak ve yarı kurak bölgelerin yer şekillerinden olan peribacaları ve badlands topografyası aşağıda verilen kayaçlardan hangisinde gelişemediği için görülemez?

A) Volkan Külü
B) Tüf
C) Lahar
D) İgnimbrit
E) Kireçtaşı

Cevap : E) Kireçtaşı

Açıklama : Peribacaları gibi şekiller gevşek ve kolay aşınabilir volkanik tüf, kül gibi malzemelerde gelişir. Kireçtaşı ise çözünmeye bağlı karstik şekiller oluşturur.

6- Aşağıdakilerden hangisi dağlık alanların temel fiziki coğrafya özellikleri açısından diğerlerinden farklılık gösterir?

A) Uzanış yönü
B) Eğim
C) Sürekli kar sınırı
D) Yükselti
E) Bakı

Cevap : C) Sürekli kar sınırı

Açıklama : Sürekli kar sınırı, dağlık alanlarda iklim koşullarına göre belirlenir. Yükselti, eğim, bakı gibi unsurlar doğrudan morfolojikken, kar sınırı iklimle ilişkilidir.

7- Vajont Barajı, yapıldığı dönemde dünyanın en uzun gövdeli barajı ve hidroelektrik santrali idi. Ülkenin ekonomisini geliştirmek adına, II. Dünya Savaşı sonrası 1950’lerin sonunda Venedik’in 100 km kuzeyinde, İtalyan Alplerinin eteklerinde inşa edildi. Yaklaşık 160 metre uzunlukta ve 262 metre yükseklikte olan yapı, oldukça etkileyici bir mühendislik yapısıydı. Ancak başta çok görkemli olan bu devasa yapı birkaç yıl içinde çağın en büyük çevresel felaketlerinden birine dönüştü. 9 Ekim 1963 günü saat 10.39’da Toc Dağı nın tepesinden saatte 68 mil hızla 340 milyon metreküp kaya çöktü. Çöken kayaların baraj göletine düşmesi ise felaketin başlangıcı oldu. Düşen kayalar yaklaşık 50 metreküp sudan oluşan 250 metre yükseklikte devasa bir dalga üretti. Bu devasa tsunami, suyun felaket derecesinde yükselmesine neden oldu, baraj gövdesini aştı ve bu dev dalga vadinin çevresindeki köyleri neredeyse tamamen yok etti. Bu köylerde yaşayan bütün aileler yok oldu, yaklaşık 2.000 kişi can verdi.
Yukarıdaki ifadeye dayanarak, aşağıdakilerden hangi topoğrafyanın antropojenik jeomorfolojideki olumsuz örneği verilmiştir?

A) Kurak ve Yarıkurak Bölgeler Topoğrafyası
B) Periglasiyal Topoğrafya
C) Flüvyal Topoğrafya
D) Glasiyal Topoğrafyası
E) Karst Topoğrafyası

Cevap : C) Flüvyal Topoğrafya

Açıklama :

8- Kalıntıları MÖ 3000’lere dayanır ve en eski baraj diye bilinir. 9 metre gövde yüksekliğine ve 50 metrelik toprak bentle desteklenen 1 metre çapındaki taş duvar özellikli bir mimariye sahiptir. Bu baraj, … 100 kilometre kuzeydoğusundaki………… Barajı’dır.
Yukarıdaki ifadedeki boşluklara sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) Ciudad del Este’nin (Brezilya-Paraguay sınırı) – Itaipu
B) Amman’ın (Ürdün) – Jawa
C) Malaga’nın (İspanya) – Guadalteba
D) Konya’nın (Türkiye) – May
E) Asuvan’ın (Mısır) – Asuvan

Cevap : B) Amman’ın (Ürdün) – Jawa

Açıklama : Jawa Barajı, Ürdün’de bulunan ve tarihte bilinen en eski barajlardan biridir. 9 metre yüksekliğinde taş duvarlı yapısı MÖ 3000’li yıllara aittir.

9- Dünya’da ilk kabul edilen millî parktır. ABD’de bulunmaktadır. 899.100 hektar büyüklüğü ile 1872 yılında tarihe geçmiştir.
Yukarıda bahsedilen millî park aşağıdakilerden hangisidir?

A) Grand Canyon Milli Parkı
B) Mammut Cave Milli Parkı
C) Badlands Milli Parkı
D) Death Valley Milli Parkı
E) Yellowstone Milli Parkı

Cevap : E) Yellowstone Milli Parkı

Açıklama : Yellowstone Milli Parkı, 1872 yılında ABD’de kurulmuş ve dünyanın ilk milli parkı olarak kabul edilmiştir. Özellikle jeotermal faaliyetleri ve biyoçeşitliliğiyle öne çıkar.

10- Aşağıdakilerden hangisi bir jeomorfokronolojik yıkım faaliyeti değildir?

A) Mağara çökellerinden sarkıt ve dikitlerin mutlak koruma zonu içine dahil edilmesi
B) Akarsu vadilerinde düzenlemeler yapılması ve akarsu profilinin neredeyse silinmesi
C) Göl, kıyı ve akarsu taraçaları ve bunların depolarının yok edilmesi
D) Fosil yataklarının harap ve tahrip edilmesi
E) Neojen örtü depolarının süpürülmesi ve tahrip edilmesi

Cevap : A) Mağara çökellerinden sarkıt ve dikitlerin mutlak koruma zonu içine dahil edilmesi

Açıklama : Sarkıt ve dikitlerin koruma altına alınması doğayı koruma uygulamasıdır, yıkım faaliyeti değildir. Diğer şıklar ise doğrudan tahribat içeren eylemlerdir.

11- Jeoekosistem planlaması ile ilgili 1917’de ilk basılı araştırma kim tarafından yapılmıştır?

A) Moris
B) James
C) Erinç
D) Penck
E) Gilbert

Cevap : E) Gilbert

Açıklama : Jeoekosistem ve jeomorfolojik süreçler üzerine ilk sistematik araştırmaların kökeni G.K. Gilbert’e dayanmaktadır. 1917’de bu konuda öncü çalışmaları yayımlamıştır.

12- Aşağıdakilerden hangisi korelat depoların antropojenik yollarla ortadan kaldırılmasına örnek oluşturur?

A) Kanada glasiyal bölgelerindeki asılı vadilerin tahribi
B) Hollanda kıyılarında gel-git etkisi
C) Fransa kıyılarda akıntıların etkisi
D) Kocaeli platosunda yapılaşma nedeniyle hafriyatlarla tahrip
E) Sahra kumullarının deflasyona maruz kalması

Cevap : D) Kocaeli platosunda yapılaşma nedeniyle hafriyatlarla tahrip

Açıklama : Korelat depolar, eş yaşlı çökel birimleri olup, yapılaşma ve hafriyat işlemleri sonucu tahrip edilebilir. Bu durum Kocaeli platosundaki örnekte olduğu gibi insan etkisiyle olur.

13- Plansız ve düzensiz yapılaşma altyapı sorunları ile birlikte pek çok sorunu da beraberinde getirmektedir. Kent ekosistemlerindeki çevre sorunlarını yok etmek ya da en aza indirmek amacıyla aşağıdakilerden hangisi yapılmak zorundadır?

A) Arz-talep dengesi
B) Şehirleşme
C) Hizmet üretmek
D) Yapılaşma
E) Jeoekolojik planlamalar

Cevap : E) Jeoekolojik planlamalar

Açıklama : Kentleşme sonucu ortaya çıkan çevresel sorunların azaltılması ancak planlı jeoekolojik yaklaşımlarla mümkündür. Bu, sürdürülebilir kalkınma açısından da önemlidir.

14- Antropojenik jeomorfoloji, ülkemizde aşağıdaki hangi genel faaliyetle ya da olayla ortaya çıkmaz?

A) İzmir-Aydın arası otoyolunun yapılarak işletmeye açılması
B) Rize-Artvin arasındaki bir mekanda denizi doldurarak havaalanı inşa etmesi
C) Gelecekte yapılması planlanan İstanbul Olimpiyatları için Yenikapı sahilinin ve denizin rekreatif amaçlı doldurulması
D) Çoruh Nehrinin taşıdığı alüvyonlarını ülkemiz sınırını aşıp Gürcistan topraklarına geçerek oluşturduğu deltasında birikmesi
E) Fırat Nehri üzerine Atatürk Barajı’nın tesis edilmesi, sulamada ve elektrik üretiminde kullanılması

Cevap : D) Çoruh Nehrinin taşıdığı alüvyonlarını ülkemiz sınırını aşıp Gürcistan topraklarına geçerek oluşturduğu deltasında birikmesi

Açıklama : Çoruh Nehri’nin deltasında birikme süreci doğal bir süreçtir ve insan müdahalesiyle oluşmamıştır. Diğer örnekler doğrudan insan eliyle yapılmış jeomorfolojik değişikliklerdir.

15- 1973’te kurulmuş 14. millî parkımız idi. Bu millî park 28 Haziran 2014 tarih ve 29044 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan kanunla kurulan Tarihî Alan Başkanlığına Nisan 2015 tarihi itibariyle devredilmiştir.
Yukarıda verilen ifadeye göre, aşağıdakilerden hangisi bir tarihi millî park iken Tarihî Alan Başkanlığına dönüştürülmüştür?

A) Sakarya Meydan Muharebesi Tarihî Milli Parkı
B) Erzurum-Nene Hatun Tarihî Milli Parkı
C) Gelibolu Yarımadası Tarihî Milli Parkı
D) Malazgirt Meydan Muharebesi Tarihî Milli Parkı
E) Troya Tarihî Milli Parkı

Cevap : C) Gelibolu Yarımadası Tarihî Milli Parkı

Açıklama : Gelibolu Yarımadası, 1973 yılında milli park ilan edilmiştir. 2014’te yayımlanan kanunla Gelibolu Tarihî Alan Başkanlığı kurulmuş ve bu görev devredilmiştir.

16- İnsanın ilk yaşam alanı olan mağaraların ve ağaç kovuklarının dışında yaşam alanı oluşturmaya; deniz ve akarsu kenarlarında yaşam alanları kurmaya başladığı dönem aşağıdakilerden hangisidir?

A) Paleozoik
B) Mesozoik
C) Paleolitik
D) Neolitik
E) Mesolitik

Cevap : D) Neolitik

Açıklama :

17- Güney Amerika’daki Amazon yağmur ormanlarının kesilerek kısmen tarım alanlarına dönüştürülmesi küresel jeokimyasal döngüye dayalı aşağıdaki verilen hangi üçlü geosferde etkindir?

A) Atmosfer-Kriosfer-Hidrosfer
B) Kriesfer-Biyosfer-Hidrosfer
C) Litosfer-Atmosfer-Hidrosfer
D) Litosfer-Biyosfer-Hidrosfer
E) Atmosfer-Biyosfer-Hidrosfer

Cevap : D) Litosfer-Biyosfer-Hidrosfer

Açıklama :

18- İnsanın morfolojik gelişim süreçleri üzerine doğrudan veya dolaylı etkilerinin sonuçları değerlendirildiğinde aşağıdakilerden hangisine ulaşılamaz?

A) Heyelanlarda artış
B) Buzul topoğrafyasında değişim
C) Volkanik faaliyetlerde değişim
D) Flüvyal topoğrafyada değişim
E) Kıyı ve denizaltı topoğrafyasında değişim

Cevap : C) Volkanik faaliyetlerde değişim

Açıklama : İnsan faaliyetleri yer şekillerini değiştirebilir, fakat volkanik faaliyetler gibi iç jeodinamik olayları doğrudan etkileyemez.

19- Aşağıdakilerden hangisi dağlık alanlardan faydalanmada diğer seçeneklere göre daha az yer tutar?

A) Ormancılık
B) Tarım
C) Turizm
D) Madencilik
E) Hayvancılık

Cevap : B) Tarım

Açıklama : Dağlık alanlarda eğim ve toprak yetersizliği nedeniyle tarım sınırlıdır. Ormancılık, turizm ve hayvancılık daha yaygındır.

20- Jeomorfik ayak izi; uluslararası bilim dünyasındaki ismiyle “Man made landscapes” ya da Türkçede kullanılan şekliyle …… tarafından yaratılan yerşekillerinin bir ölçüsüdür.
Yukarıdaki ifadedeki boşluğa aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) rüzgarlar
B) insanoğlu
C) akarsular
D) buzullar
E) dalgalar

Cevap : B) insanoğlu

Açıklama : Jeomorfik ayak izi, insan eliyle şekillenen yer yüzeylerinin izlerini ifade eder. ‘Man-made landscapes’ doğrudan insan kaynaklı jeomorfolojik etkileri kapsar.