Ahlaki Gelişim ve Değerler Eğitimi 2024-2025 Final Soruları

Ahlaki Gelişimin Temelinde Özgür İrade ve Değerler

Sınavın ilk sorusu, iyiliğin kıymetinin beklenti olmaksızın ve “özgür irade” ile yapılmasına vurgu yapmaktadır. Bu vurgu, değerli davranışların bireyin içsel motivasyonuyla, yani özgür iradesiyle ortaya çıktığını gösterir. Özellikle ahlak eğitimi sürecinde, bireyin kendi kararlarıyla erdemli davranışlara yönelmesi beklenir.

Aile İçi Tutumlar ve Olumsuz İletişim Biçimleri

Etkin dinleme dışındaki tutumlar (suçlama, güvenmeme, mükemmeliyetçilik gibi) olumsuz aile ilişkilerini tanımlamakta kullanılır. Bu durum çocukların psikolojik gelişimini olumsuz etkileyebilir. Değer eğitiminde, sağlıklı aile iletişimi değer kazanımını doğrudan etkileyen bir faktördür.

Değer Kavramının Tanımı ve Önemi

Üçüncü soruda tanımlanan özellikler (bilinmeyenin sayısal ifadesi, olması gerekenin ölçütü, uygulamaya yönelik oluşu), değer kavramının bireyler için hem soyut hem somut ölçütler sunduğunu vurgular. Değerler, toplumsal davranışları yönlendiren temel ilkeler olarak ön plana çıkar.

Sosyal Medya ve Ahlaki Tehditler

Yaratıcılığın dışındaki tüm seçenekler, sosyal medyanın çocuklar üzerinde yaratabileceği olumsuz etkilerdendir. Sosyal medya bağımlılığı, özel hayatın istismarı ve yalnızlık hissi gibi etkiler çocukların değer dünyasını olumsuz etkileyebilir.

Medya ve Değer Oluşumu

Özdeşim kurma, israf kültürü ve özel hayatın istismarı gibi etkiler medya aracılığıyla bireylerin değer algısını şekillendirebilir. Ancak aile içi nitelikli iletişim doğrudan medyanın değil, bireyler arası etkileşimin ürünüdür.

Ahlaki Muhakeme ve Öğrenci Katılımı

Ahlaki muhakeme yaklaşımı, öğrencilerin zıtlık içeren olaylar üzerinden kendi değer yargılarını oluşturmalarına olanak tanır. Bu, eleştirel düşünme becerilerinin gelişimini destekleyen bir eğitim yaklaşımıdır.

Empati ve Anlam Derinliği

“Müşfik olma” empatiyle birebir ilişkilendirilmemiştir. Empati daha çok duygudaşlık, hemhal olma ve ruhsal yakınlık gibi kavramlarla açıklanabilir.

Aile Tutumları ve Ahlaki Gelişim

Baskıcı aile tutumu, çocuklarda ahlaki gelişimi sekteye uğratan bir ortam yaratabilir. Sürekli suçlama ve sevgi yoksunluğu, çocukların sosyal gelişimini ve değer edinimini olumsuz etkiler.

Piaget ve Ahlaki Gelişim

Ahlaki gelişimin bilişsel gelişimle birlikte ilerlediği ve işlem öncesi dönemde sosyal tepkilerin başladığı Piaget’nin görüşlerine dayanmaktadır. Bu kuram, ahlaki yargıların gelişimini evrelerle açıklayan öncü teorilerdendir.

Adalet ve Toplumsal Ortam

Adalet duygusunun gelişiminde aile, okul ve toplumdaki adil uygulamalar daha etkilidir. Okullarda hukuk eğitimi ise daha ileri bir düzeyde, soyut kavramları öğretmeye yöneliktir.

Bağımsızlık ve Özgürlük

Bağımsızlık, bireyin özgürce karar alabilmesiyle ilgilidir. Arzuların gerçekleşememesi ise daha çok dışsal engellerle ilgilidir ve doğrudan bağımsızlıkla bağdaştırılamaz.

Kavram Öğretiminin Rolü

Kavram öğretimi, özellikle ahlaki eğitimde soyut kavramları somutlaştırarak öğrenimi kolaylaştırır. Ancak felsefi boyut kazanma, daha çok ileri düzey düşünme süreçlerini ifade eder.

Değer Analizi ve Öğretim Yöntemleri

Ahlak eğitimi yaklaşımlarından değer analizi, öğrencilerin değerleri bilimsel düşünceyle değerlendirmelerini hedefler. Açık uçlu sorularla başlamak bu yaklaşımın değil, ahlaki muhakeme yaklaşımının özelliğidir.

Pekiştireçlerin Davranış Üzerindeki Etkisi

Olumsuz pekiştirme davranıştan sonra gelir ve bireyin davranışı ile pekiştireç arasındaki ilişkiyi fark etmesi gerekir. Olumlu pekiştireçlerin kullanımı genellikle daha etkilidir.

Şuur Kavramı ve Anlam Derinliği

Şuur kavramı bilinç, içgörü, akli meleke gibi yönleriyle açıklanırken “tanrısal ses” gibi dini terimlerle birebir eşleşmez.

Adaletin Kavramsal Çerçevesi

Adalet kavramı; ahenk, denge, tarafsızlık gibi unsurlar içerir. Ölçüt ise daha genel bir anlam taşır ve bu listeye doğrudan dâhil edilemez.

Yusuf Has Hacib ve Zıtlıklarla Ahlaki Eğitim

Erdemlerin zıtlarıyla birlikte öğretilmesi, bireyin neyin doğru olduğunu daha iyi kavrayabilmesini sağlar. Yusuf Has Hacib bu yöntemin önemine dikkat çekmiştir.

Platon ve Adalet Tanımı

Platon, adaleti toplumda her bireyin kendi görevini yapması ve kendi payına razı olması olarak tanımlar. Bu tanım, sınavda yer alan soruyla doğrudan örtüşmektedir.

Sevgi Kavramı ve Manevi Bağ

Tanımsal olarak menfaat beklemeden bağlılık kurmak, şefkat ve dostluk gibi duyguları içeren temel kavram “sevgi”dir.

Ahlak İlkeleri Yazılı mı, Yazısız mı?

Ahlaki ilkeler genellikle yazılı değildir. Toplum içinde nesilden nesile aktarılan ortak değerlerdir. Bu nedenle yazılı ilkeler, ahlakın yapısıyla bağdaşmaz.

1- İyilik ve yardım etmenin kıymeti, erdemi ve güzelliği, ….ile ve herhangi bir beklenti içerisine girilmeden yapılmasına bağlıdır.

Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) menfaat
B) arzu
C) art niyet
D) özgür irade
E) talep

Cevap : D) özgür irade

Açıklama : İyilik ve yardım etmenin gerçek değeri, kişinin kendi isteği ve özgür iradesiyle, karşılığında bir beklenti olmaksızın yapılmasına bağlıdır.

2- Aşağıdakilerden hangisi aile içi ilişkilerin olumsuz olduğu bir aile için geçerli tutumlardan değildir?

A) Etkin dinleme
B) Denetleme
C) Suçlama
D) Güvenmeme
E) Mükemmeliyetçilik

Cevap : A) Etkin dinleme

Açıklama : Etkin dinleme, aile içi ilişkileri olumlu yönde etkileyen bir iletişim becerisidir. Denetleme, suçlama, güvenmeme ve mükemmeliyetçilik ise genellikle aile içi ilişkilerin olumsuz olduğu durumlarda görülen tutumlardır.

3- I. Bilinmeyenin sayı ile anlatımıdır.
II. Olan ile olması gerekenin ölçütüdür.
III. Teoriden çok uygulamayı ifade eder.
Yukarıdaki öncüller aşağıdakilerden hangisinin tanımları arasında yer alır?

A) İşlevsellik
B) Değer
C) Adalet
D) Etik
E) Ahlak

Cevap : B) Değer

Açıklama : Verilen öncüller, bir kavramın soyut olmaktan ziyade somutlaşmış halini ve bir ölçüt olarak işlev görmesini tanımlamaktadır ki bu da “değer” kavramının karşılığıdır. Değerler, neyin doğru veya arzu edilir olduğunu gösteren ölçütlerdir.

4- Aşağıdakilerden hangisi sosyal medya kullanımının çocuklar üzerinde oluşması muhtemel olumsuz sonuçlarından biri değildir?

A) İlişkilerin dijitalleşmesi
B) Kendini ifade etmekte zorlanma
C) Yaratıcılık
D) Özel hayatın istismarı
E) Yalnızlık hissine kapılma

Cevap : C) Yaratıcılık

Açıklama : Yaratıcılık, sosyal medya kullanımının olumsuz bir sonucu değil, aksine doğru kullanıldığında destekleyebileceği bir alandır. İlişkilerin dijitalleşmesi, kendini ifade etme zorluğu, özel hayatın istismarı ve yalnızlık hissi ise sosyal medyanın potansiyel olumsuz etkileri arasındadır.

5- I. Özdeşim kurma
II. Özel hayatın istismarı
III. İsraf kültürü
IV. Aile içi nitelikli iletişim
Yukarıdakilerden hangisi veya hangileri medyanın değer oluşturma süreci arasında yer almaz?

A) II ve III
B) Yalnız IV
C) III ve IV
D) I ve II
E) Yalnız I

Cevap : B) Yalnız IV

Açıklama : Medya özdeşim kurma, özel hayatın istismarı ve israf kültürü gibi yollarla değer oluşturma veya dönüştürme sürecine dahil olabilir. Ancak aile içi nitelikli iletişim, medyanın değer oluşturma sürecinden ziyade, bireyler arasındaki iletişimin bir biçimidir ve genellikle medyanın kendisinin doğrudan bir aracı değildir.

6- Aşağıdakilerden hangisi ahlaki muhakeme yaklaşımının karakteristik özelliklerinden biridir?

A) Doğru değerin belirlenebilmesi için derslere açık uçlu sorular sorularak başlanır.
B) Değerler, öğrencilere ders içi ve ders dışı çeşitli örtük uygulamalarla hissettirilir.
C) Doğru değer, tartışmalar sonucunda öğrenciler tarafından belirlenir.
D) Doğru değer, zıtlık içeren olaylar üzerinde öğrencilerin tartışmalarıyla bulunur.
E) Doğru değer, olayın sebepleri hakkında bilimsel araştırmalar yaptırılarak bulunur.

Cevap : D) Doğru değer, zıtlık içeren olaylar üzerinde öğrencilerin tartışmalarıyla bulunur.

Açıklama : Ahlaki muhakeme yaklaşımı, öğrencilerin ahlaki ikilemler içeren durumlar üzerinde tartışarak kendi değer yargılarını geliştirmelerini ve doğru değeri keşfetmelerini esas alır. Bu süreçte genellikle zıtlık içeren olaylar kullanılır.

7- I. Duygudaşlık
II. Ruh arkadaşlığı
III. Hemhal olma
IV. Müşfik olma
Yukarıdakilerden hangisi veya hangilerinin anlam açısından empati kavramıyla ilişkisi yoktur?

A) I ve II
B) Yalnız I
C) II ve III
D) Yalnız IV
E) III ve IV

Cevap : D) Yalnız IV

Açıklama :

8- I. Sürekli suçlanma
II. Sevgi yoksunluğu
III. Aşırı bir otorite
Yukarıda sıralanan davranış biçimleri hangi tür aile tipinin tutumlarıdır?

A) Baskıcı tutum
B) Kayıtsız tutum
C) Destekleyici tutum
D) Tutarsız tutum
E) Aşırı koruyucu tutum

Cevap : A) Baskıcı tutum

Açıklama : Sürekli suçlama, sevgi yoksunluğu ve aşırı otorite, genellikle çocuk üzerinde kontrolü sağlamaya çalışan, katı kuralları olan “baskıcı tutum” sergileyen aile tiplerinin özellikleridir.

9- I. Ahlaki gelişim, bilişsel gelişime bağlı bir şekilde gelişir.
II. Gelişim evrelerinde yaşanan değişimler düzenli ve kestirilebilirdir.
III. Çocukların ilk sosyal tepkileri işlem öncesi dönemde ortaya çıkar.
Yukarıda verilen görüşler aşağıdaki bilim insanlarından hangisine aittir?

A) Maslow
B) Kohlberg
C) Selman
D) Erikson
E) Piaget

Cevap : E) Piaget

Açıklama :

10- I. Adil bir aile ortamı
II. Adil bir okul ortamı
III. Adil bir toplum
IV. Okullarda hukuk eğitimi
Yukarıdakilerden hangisi veya hangileri çocuklarda adalet ve ihsan duygusunun gelişimi için önem sırasına göre ilk sıralarda yer almaz?

A) III ve IV
B) II ve III
C) Yalnız IV
D) I ve II
E) Yalnız I

Cevap : C) Yalnız IV

Açıklama : Çocuklarda adalet ve ihsan duygusunun gelişimi için öncelikli olarak aile, okul ve toplum ortamındaki adil yaklaşımlar önemlidir. Okullarda hukuk eğitimi ise daha çok üst düzeyde, sistemik bir yaklaşımdır ve bu duyguların gelişiminde ilk sıralarda yer almaz.

11- I. Özgür ve özerk olmak
II. Arzuları gerçekleştirememek
III. Müstakil karar alabilmek
Yukarıdakilerden hangisi ya da hangileri bağımsızlık değeri ile ilgili değildir?

A) I ve III
B) Yalnız II
C) Yalnız I
D) II ve III
E) I ve II

Cevap : B) Yalnız II

Açıklama : Bağımsızlık, özgür ve özerk olmayı, müstakil karar alabilmeyi ifade eder. Arzuları gerçekleştirememe durumu ise bağımsızlık kavramıyla doğrudan ilişkili değildir; daha çok bir engeli veya kısıtlamayı ifade eder.

12- Aşağıdakilerden hangisi eğitim-öğretimde kavram öğretiminin sağladığı faydalar arasında yer almaz?

A) Karmaşık konuların öğrenimi kolaylaşır.
B) Soyut düşünceler somutlaştırılır.
C) Ahlaki konular felsefi bir boyut kazanır.
D) Bireysel ve sosyal iletişime katkı sağlanır.
E) Öğrencilerde problem çözme becerisi gelişir.

Cevap : C) Ahlaki konular felsefi bir boyut kazanır.

Açıklama : Kavram öğretimi, konuların basitleştirilmesi, somutlaştırılması, iletişim ve problem çözme becerilerinin geliştirilmesine katkı sağlar. Ahlaki konuların felsefi bir boyut kazanması, kavram öğretiminin doğrudan sağladığı bir fayda olmaktan ziyade, daha derinlemesine bir analiz ve düşünme sürecinin sonucudur.

13- Aşağıdakilerden hangisi ahlak ve değer eğitiminde değer analizi yaklaşımına ait görüşlerden biri değildir?

A) Sosyal değerlere ilişkin konulara odaklanılır.
B) Bilimsel düşünme basamakları kullanılır.
C) Derse açık uçlu sorularla başlanır.
D) Davranışın seçiminde öğüt ve talimat verilmez.
E) Öğrenci zihinsel yetkinliğe ulaşmış olmalıdır.

Cevap : C) Derse açık uçlu sorularla başlanır.

Açıklama : Değer analizi yaklaşımı, öğrencilerin değerleri rasyonel bir şekilde incelemesini, bilimsel düşünme basamaklarını kullanmasını, öğüt ve talimat vermeden kendi değer yargılarını oluşturmasını ve zihinsel yetkinliğe ulaşmış olmasını gerektirir. Derse açık uçlu sorularla başlama, değer analizi yaklaşımının bir özelliği değildir; bu daha çok ahlaki muhakeme yaklaşımında kullanılır.

14- Aşağıdakilerden hangisi pekiştireçler hakkında dikkat edilmesi gereken hususlarla ilgili değildir?

A) Olumsuz pekiştirme kesinlikle davranıştan önce verilmelidir.
B) Pekiştireç kesinlikle doğru davranışı takip etmelidir.
C) Pekiştireçler yerli yerinde kullanılmalıdır.
D) Öğrenmede başarı için genel olarak olumlu pekiştireç kullanılmalıdır.
E) Birey hangi davranıştan sonra pekiştireç aldığını fark etmelidir.

Cevap : A) Olumsuz pekiştirme kesinlikle davranıştan önce verilmelidir.

Açıklama : Olumsuz pekiştirme, istenmeyen bir uyaranın ortadan kaldırılmasıyla davranışın artırılmasıdır ve bu durum davranıştan *sonra* gerçekleşir. Pekiştireçlerin doğru davranışı takip etmesi, yerli yerinde kullanılması, olumlu pekiştirecin tercih edilmesi ve bireyin pekiştireç aldığı davranışı fark etmesi önemli hususlardandır.

15- Aşağıdakilerden hangisi şuur kavramının açıklamaları arasında yer almaz?

A) Tanrısal ses
B) Bilinç
C) Anlayış
D) Akli meleke
E) İçe bakış

Cevap : A) Tanrısal ses

Açıklama : Şuur, bilinç, anlayış, akli meleke ve içe bakış gibi kavramlarla ilişkilidir. “Tanrısal ses” ise genellikle vicdan, ilahi rehberlik gibi kavramlarla daha çok bağdaştırılır ve şuurun doğrudan bir açıklaması değildir.

16- Aşağıdakilerden hangisi adalet kavramının taşıdığı anlamlar arasında yer almaz?

A) Ahenk
B) Tarafsızlık
C) Bir şeyin karşılığı
D) Ölçüt
E) Denge

Cevap : D) Ölçüt

Açıklama : Adalet, ahenk, tarafsızlık, karşılık (hak ediş) ve denge gibi anlamlar taşır. Ölçüt ise daha genel bir kavram olup, adaletin kendisi bir ölçüt olabilir ancak adaletin taşıdığı anlamlar arasında doğrudan yer almaz.

17- Yusuf Has Hacib’e göre ahlaki erdemler aşağıdakilerden hangisi ile birlikte verilmelidir?

A) İbadet ile
B) Din ile
C) Sevgi ile
D) Merhamet ile
E) Zıtları ile

Cevap : E) Zıtları ile

Açıklama :

18- Adalet, herkesin kendi üzerine düşeni yapması ve kendi payına sahip olmasıdır.
Yukarıda yer alan cümle aşağıdaki bilim insanlarından hangisine aittir?

A) Farabi
B) Platon
C) İbn Haldun
D) Aristo
E) Sokrates

Cevap : B) Platon

Açıklama : Bu tanım, Platon’un “Devlet” adlı eserinde adaleti bireyin ve toplumun doğru işleyişi bağlamında, herkesin kendi görevini yapması ve hak ettiğini alması olarak açıklamasıyla örtüşmektedir.

19- Canlılar onun sayesinde birbirine yönelir. Manevi bir güçtür. Dostluk, güven ve şefkat gibi duyguların temelinde o vardır. İnsanları kalpten herhangi bir menfaat beklemeden birbirine bağlar.
Yukarıdaki cümlede ifade edilen kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Merhamet
B) Aşk
C) Empati
D) Güven
E) Sevgi

Cevap : E) Sevgi

Açıklama : Tanımda belirtilen özellikler (canlıları birbirine yöneltmesi, manevi güç olması, dostluk, güven, şefkat temelinde yer alması ve menfaat beklememesi) “sevgi” kavramını en iyi şekilde ifade etmektedir.

20- Aşağıdakilerden hangisi ahlak ilkeleri için söylenemez?

A) Vazifeler ilmi
B) Toplumsal sözleşme
C) Otokontrol sistemi
D) Asgari müşterekler
E) Yazılı ilkeler

Cevap : E) Yazılı ilkeler

Açıklama : Ahlak ilkeleri genellikle yazılı olmaktan ziyade, toplumsal normlar, değerler, vicdan ve otokontrol gibi unsurlar aracılığıyla şekillenir. “Vazifeler ilmi”, “toplumsal sözleşme” ve “asgari müşterekler” ahlaki ilkelerin farklı yönlerini ifade edebilir.