İnsan Hakları ve Sosyal Hizmet 2024-2025 Final Soruları

İnsan Haklarının Temel Kavramları ve Tarihsel Gelişimi

“İnsan” kelimesinin, “unutan” (nisyan) ve “uyum sağlayan” (üns) anlamlarına gelen köklerden türediği öne sürülmüştür. İnsan hakları sorunu evrensel düzeyde ilk kez 2. Dünya Savaşı sonrasında gündeme gelmiştir. İnsan haklarına ilişkin birinci, ikinci ve üçüncü kuşak şeklindeki bilinen üçlü sınıflandırma ise Fransız hukukçu Karel Vasak tarafından yapılmıştır.

Hakların Sınıflandırılması, Düzenlenmesi ve Sınırlandırılması

Anayasa’daki temel hak ve hürriyetler temelinde, devletin kişi haklarına müdahale etmemesi yükümlülüğüne ilişkin ilk sınıf haklar negatif statü hakları olarak ifade edilir. Hak ve özgürlüklerin düzenlenmesinde serbestlik usulü, izin usulü ve bildirim usulü olmak üzere başlıca üç usul bulunur.

Hukuk düzenince tanınan hak ve özgürlüklerin varlığı, bu hakların sınırsızca kullanılabileceği anlamına gelmez. İnsan haklarının korunmasında önemli olan husus, yapılacak sınırlamanın keyfi olmaması ve bu sınırlamanın kanun gibi herkesin önceden bilebileceği bir işlemle yapılmasıdır. Temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasında dikkate alınan ilkeler arasında kanunilik, meşru amaca dayanma ve demokratik toplum düzenine uygunluk bulunur. Kuvvetler ayrılığı ilkesi ise bu sınırlandırma ilkelerinden biri değildir.

Uluslararası İnsan Hakları Hukuku ve Belgeleri

1982 Anayasası’na göre usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası antlaşmalar kanun hükmündedir. Mültecilere yönelik uluslararası çalışmalar, Mültecilerin Hukuki Durumuna İlişkin Cenevre Sözleşmesi (1951) ve Afrika Birliği Örgütü Sözleşmesi (1969) gibi belgeler çerçevesinde yürütülmektedir. Ayrıca Uluslararası Sivil ve Politik Haklar Sözleşmesi ile İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi de muhatap ülkeleri mültecileri korumakla hukuken yükümlü hale getirmiştir.

BM Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Uluslararası Sözleşmesi’nde düzenlenen haklar arasında eğitim, sosyal güvenlik, cinsiyet eşitliği ve çalışma hakkı bulunur; mülkiyet hakkı bu sözleşmede yer almaz. Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi (CEDAW) ise sadece hukuksal (de jure) eşitlikle yetinmez, aynı zamanda fiili (de facto) eşitliği sağlamaya yönelik özel önlemlerin alınmasını da vurgular.

Sosyal Hizmet ve İnsan Hakları İlişkisi

İnsan hakları bağlamında sosyal hizmetin doğrudan amaçları arasında toplumda sosyal adaleti tesis etmek, sosyal gelişmeyi desteklemek, insanları özgürleştirmek, güçlendirmek ve sorunlarla başa çıkma becerilerini geliştirmek bulunur. İnsanların zengin bir hayat sürmesini sağlamak ise sosyal hizmetin doğrudan bir amacı değildir.

Sosyal Savunmasız Gruplar ve Hakları

Yaygın tasniflerde sosyal savunmasız gruplar arasında yaşlılar, yoksullar, sığınmacılar ve çocuklar sayılır. Ebeveynler, bu gruplar arasında sayılmaz. Şiddete uğrama tehlikesi yüksek olan kadınlar grubu içerisinde ise kız çocukları, yaşlı kadınlar, gözlem altındaki kadınlar ve kırsal topluluklarda yaşayan kadınlar yer alır; çalışan kadınlar bu spesifik risk grubunda tanımlanmamıştır.

Yaşlı hakları çerçevesinde, medyada yaşlıların topluma katkıları hususunda farkındalık çalışmaları yapılması önerisi, yaşamın her alanında saygınlık hakkı içinde yer alır. Yaşlılara yönelik ayrımcılığı önleyen politik düzenlemeler ise eşitlik ve sosyal adalete erişim hakkı kapsamındadır.

Türkiye’de İnsan Hakları ve Uygulamalar

• Sivil Toplum Kuruluşları (STK): Sosyal hizmet alanında faaliyet yürüten STK’lar; haklarından haberdar olmayan bireylerle ilgilenir, esnek destekler sağlar ve ihlal durumunda hak arama yollarını gösterir. Barınma ve hukuki danışmanlık hizmeti sunmaları da faaliyetleri arasındadır; bu hizmetleri sunmadıkları bilgisi yanlıştır.
• Evlenme Hukuku: 4721 numaralı Türk Medeni Kanunu’na göre, 17 yaşını dolduranlar evlenebilir, hâkim kararıyla 16 yaşını dolduranlar da evlenebilir. Ancak ayırt etme gücüne sahip olmayanların özel izinle dahi evlenmeleri mümkün değildir, bu durum kanunla çelişir.
• Mülteciler: Türkiye’de Temmuz 2023 itibarıyla yaklaşık 3 milyon Suriyeli için geçici koruma sağlanmıştır.

1- 1982 Anayasasına göre usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası antlaşmalar aşağıda belirtilen hukuki metinlerden hangisi hükmündedir?

A) Protokol
B) Genelge
C) Tebliğ
D) Cumhurbaşkanlığı Kararı
E) Kanun

Cevap : E) Kanun

Açıklama : 1982 Anayasası’na göre usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası antlaşmalar, “kanun” hükmündedir. Bu, anayasanın 90. maddesinde belirtilmiştir.

2- Sosyal hizmet alanında faaliyet yürüten STK’lar için aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Haklarından haberdar olmayan bireylerle ilgilenirler.
B) Samimi, hızlı ve esnek destekler sağlarlar.
C) Sosyal savunmasız bireylere yönelik hizmet sunarlar.
D) Barınma ve hukuki danışmanlık hizmeti sunmazlar.
E) İhlal durumunda hak arama yollarını gösterirler.

Cevap : D) Barınma ve hukuki danışmanlık hizmeti sunmazlar.

Açıklama : Sosyal hizmet alanında faaliyet yürüten STK’lar (Sivil Toplum Kuruluşları), haklarından haberdar olmayan bireylerle ilgilenir, samimi, hızlı ve esnek destekler sağlarlar, sosyal savunmasız bireylere hizmet sunarlar ve ihlal durumunda hak arama yollarını gösterirler. Ancak, barınma ve hukuki danışmanlık hizmeti sunmak da bu STK’ların faaliyet alanlarından biridir, dolayısıyla “sunmazlar” ifadesi yanlıştır.

3- Medya organlarında yaşlıların toplumumuza olan katkıları hususunda farkındalığı artıran çalışmalar gerçekleştirilmesi önerisi aşağıdaki hangi yaşlı hakları içinde yer alır?

A) Yaşama, kişi özgürlüğü ve güvenlik hakları
B) İnsan onuruna yaraşır ekonomik şartlara erişim hakkı
C) Şiddet, sömürü, ihmal ve istismar dâhil olmak üzere kötü muameleye maruz kalmama hakkı
D) Yaşamın her alanında saygınlık hakkı
E) Eşitlik ve sosyal adalete erişim hakkı

Cevap : D) Yaşamın her alanında saygınlık hakkı

Açıklama : Medya organlarında yaşlıların toplumumuza olan katkıları hususunda farkındalığı artıran çalışmalar gerçekleştirilmesi önerisi, yaşlıların “yaşamın her alanında saygınlık hakkı” içinde yer alır.

4- Aşağıdaki evlenme ile ilgili hükümlerden hangisi 4721 numaralı Türk Medeni Kanunu ile (2001) çelişen bir hükümdür?

A) Hâkim çok önemli bir sebeple on altı yaşını doldurmuş erkek veya kadının evlenmesine izin verebilir.
B) Küçük, yasal temsilcisinin izni olmak kaydıyla evlenebilir.
C) Akıl hastaları, evlenmelerinde tıbbi sakınca bulunmadığı resmî sağlık kurulu raporuyla anlaşıldıysa evlenebilirler.
D) Ayırt etme gücüne sahip olmayanlar özel izinle evlenebilirler.
E) Erkek veya kadın on yedi yaşını doldurunca evlenebilir.

Cevap : D) Ayırt etme gücüne sahip olmayanlar özel izinle evlenebilirler.

Açıklama : Türk Medeni Kanunu’na göre ayırt etme gücüne sahip olmayan kişilerin evlenmeleri mutlak butlanla geçersizdir ve özel izinle evlenebilirler hükmü çelişir. Hâkimin önemli bir sebeple 16 yaşını doldurmuşlara izin vermesi, küçüğün yasal temsilcisinin izniyle evlenmesi, akıl hastalarının tıbbi raporla evlenebilmesi ve 17 yaşını doldurunca evlenebilme şartı doğrudur.

5- Aşağıdaki gruplardan hangisi devletin yükümlülüğü vurgulanan “şiddete uğrama tehlikesi yüksek olan kadınlar” grubuna giren kadınlardan değildir?

A) Kız çocukları
B) Çalışan kadınlar
C) Yaşlı kadınlar
D) Gözlem altındaki kadınlar
E) Kırsal topluluklarda yaşayan kadınlar

Cevap : B) Çalışan kadınlar

Açıklama :

6- I. Kişilerin sahip olduğu hakların güven içinde ve özgür bir iklimde kullanılmasından yalnızca birey sorumludur.
II. İnsan haklarının korunması ve geliştirilmesinde önemli olan husus yapılacak sınırlamanın keyfi olmaması ve bu sınırlamanın kanun gibi herkesin önceden bilebileceği bir işlemle yapılmasıdır.
III. Hukuk düzenince tanınan hak ve özgürlüklerin varlığı, bu hakların sınırsızca veya denetimsiz bir biçimde kullanılabileceği anlamına gelmemektedir.
İnsan haklarının düzenlenmesi ve sınırlanmasıyla ilgili yukarıdakilerden hangisi ya da hangileri doğrudur?

A) I ve II
B) I ve III
C) Yalnız I
D) Yalnız II
E) II ve III

Cevap : E) II ve III

Açıklama : İnsan haklarının korunması ve geliştirilmesinde, yapılacak sınırlamaların keyfi olmaması ve kanunla belirlenmesi önemlidir (II. öncül doğrudur). Hukuk düzenince tanınan hak ve özgürlüklerin sınırsızca veya denetimsiz kullanılamayacağı doğrudur (III. öncül doğrudur). Hakların güven içinde ve özgür bir iklimde kullanılmasından sadece bireyin sorumlu olması ifadesi yanlıştır, devletin de sorumluluğu vardır.

7- Türkiye’de Temmuz 2023 itibarıyla yaklaşık ne kadar Suriyeli için geçici koruma sağlanmıştır?

A) 1,5 milyon
B) 4 milyon
C) 3 milyon
D) 4,5 milyon
E) 2 milyon

Cevap : C) 3 milyon

Açıklama :

8- Aşağıdakilerden hangisi insan hakları bağlamında sosyal hizmetin doğrudan amacı değildir?

A) Toplumda sosyal adaleti tesis etmeyi hedeflemek
B) Sosyal gelişmeyi ve topyekûn iyilik halini desteklemek
C) İnsanların zengin bir hayat sürmesini sağlamak
D) İnsanları özgürleştirmek ve güçlendirmek
E) Sorunlarla yüzleşme ve başa çıkma becerilerini geliştirmek

Cevap : C) İnsanların zengin bir hayat sürmesini sağlamak

Açıklama : İnsan hakları bağlamında sosyal hizmetin doğrudan amacı, toplumda sosyal adaleti tesis etmek, sosyal gelişmeyi ve iyilik halini desteklemek, insanları özgürleştirmek ve güçlendirmek, sorunlarla yüzleşme ve başa çıkma becerilerini geliştirmektir. İnsanların zengin bir hayat sürmesini sağlamak doğrudan bir amaç değildir, bu daha çok ekonomik politikaların hedefidir.

9-

I. Mültecilerin Hukuki Durumuna İlişkin Cenevre Sözleşmesi (1951)
II. İslam İnsan Hakları Kahire Bildirgesi (1990)
III. Afrika Birliği Örgütü Sözleşmesi (1969)
Mültecilere yönelik uluslararası çalışmalar yukarıdaki sözleşmelerin hangisi veya hangileri çerçevesinde yürütülmektedir?

A) Yalnız I
B) Yalnız III
C) I ve III
D) Yalnız II
E) I ve II

Cevap : C) I ve III

Açıklama : Mültecilere yönelik uluslararası çalışmalar, “Mültecilerin Hukuki Durumuna İlişkin Cenevre Sözleşmesi (1951)” ve “Afrika Birliği Örgütü Sözleşmesi (1969)” çerçevesinde yürütülmektedir. İslam İnsan Hakları Kahire Bildirgesi ise bu kapsamda birincil sözleşme değildir.

10- I. Uluslararası Sivil ve Politik Haklar Sözleşmesi
II. İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi
III. Avrupa Sosyal Güvenlik Sözleşmesi
Yukarıdaki sözleşmelerden hangisinin imzalanması, muhatap ülkeleri mültecileri korumakla hukuken yükümlü hale getirmiştir?

A) II ve III
B) I ve III
C) Yalnız II
D) I ve II
E) Yalnız III

Cevap : D) I ve II

Açıklama : Mültecileri korumakla hukuken yükümlü hale getiren sözleşmeler arasında “Uluslararası Sivil ve Politik Haklar Sözleşmesi” (Birleşmiş Milletler) ve “İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi” yer alır. Avrupa Sosyal Güvenlik Sözleşmesi, mültecileri koruma yükümlülüğü getirmez.

11- İnsan kelimesinin aşağıdaki hangi iki anlama gelen köklerden türediği öne sürülmüştür?

A) Düşünen- Çalışan
B) Uyuşuk-Nankör
C) Unutan- Uyum sağlayan
D) Yardıma muhtaç – Zorluklara karşı dayanıklı
E) Akıllı- Öğrenen

Cevap : C) Unutan- Uyum sağlayan

Açıklama : İnsan kelimesinin, Arapça köken olarak “unutmak” (nisyan) ve “uyum sağlamak” (üns) köklerinden türediği öne sürülmüştür.

12- I. Düzenleme konusunda; serbestlik usulü, izin usulü ve bildirim usulü olmak üzere başlıca üç usul vardır.
II. Bildirim usulünde, yasaklanmayan ve herhangi bir izne tabi tutulmayan faaliyetler serbestçe yapılır.
III. İzin usulünde hak ve özgürlüğün kullanımında ilgili özgürlüğün kötüye kullanılmaması amacıyla idari makamlardan önceden izin almak gerekmez.
Düzenlemeyle ilgili yukarıdakilerden hangisi ya da hangileri doğrudur?

A) I ve III
B) Yalnız I
C) II ve III
D) I ve II
E) Yalnız II

Cevap : B) Yalnız I

Açıklama :

13- İnsan haklarına ilişkin birinci, ikinci ve üçüncü kuşak şeklindeki üçlü sınıflandırma tarafından ……. yapılmıştır.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) Karal Vasak
B) Platon
C) Kant
D) Seneca
E) Aristo

Cevap : A) Karal Vasak

Açıklama : İnsan haklarına ilişkin birinci, ikinci ve üçüncü kuşak şeklindeki üçlü sınıflandırma, Fransız hukukçu “Karel Vasak” tarafından yapılmıştır.

14- Aşağıdakilerden hangisi BM Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Uluslararası Sözleşmesi’nde düzenlenen haklar arasında yer almamaktadır?

A) Eğitim hakkı
B) Sosyal güvenlik hakkı
C) Cinsiyet eşitliği
D) Çalışma hakkı
E) Mülkiyet hakkı

Cevap : E) Mülkiyet hakkı

Açıklama :

15- Yaşlılara ayrımcılığı önleyen ve yaşlıları ayrımcılığın tüm biçimlerinden koruyan politik düzenlemeler gerçekleştirilmesi önerisi aşağıdaki hangi yaşlı hakları içinde yer alır?

A) Yaşama, kişi özgürlüğü ve güvenlik hakları
B) Eşitlik ve sosyal adalete erişim hakkı
C) Şiddet, sömürü, ihmal ve istismar dâhil olmak üzere kötü muameleye maruz kalmama hakkı
D) İnsan onuruna yaraşır ekonomik şartlara erişim hakkı
E) Yaşamın her alanında saygınlık hakkı

Cevap : B) Eşitlik ve sosyal adalete erişim hakkı

Açıklama : Yaşlılara yönelik ayrımcılığı önleyen ve onları tüm biçimlerinden koruyan politik düzenlemeler gerçekleştirilmesi önerisi, “Eşitlik ve sosyal adalete erişim hakkı” içinde yer alır.

16- Aşağıdakilerden hangisi, Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi’ne ters düşen bir ifadedir?

A) Sözleşme, hukuksal eşitlikle yetinerek alınacak önlemleri vurgulamaktadır.
B) Sözleşmede toplumsal cinsiyete bağı sosyal ve kültürel davranış kalıplarını değiştirmek, kadın ve erkeğe yüklenen toplumsal-kültürel rol kalıplarına ilişkin bilinçli bir yaklaşımın yansımasıdır.
C) Sözleşme, kadınlara karşı ayrımcılığı, hak üzerinden tanımlamaktadır.
D) Sözleşme, anneliğin kadının ödevi değil toplumsal bir görev olarak anlaşılmasını benimsemektedir.
E) Sözleşmede ayrımcılık yasağı, cinsiyete bağlı olarak yapılan herhangi bir ayrım, mahrumiyet ve kısıtlamayı dışlamaktadır.

Cevap : A) Sözleşme, hukuksal eşitlikle yetinerek alınacak önlemleri vurgulamaktadır.

Açıklama : Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi (CEDAW), sadece hukuksal eşitlikle yetinmeyip, kadın ve erkekler arasındaki fiili eşitliği sağlamaya yönelik özel önlemlerin alınmasını da vurgulamaktadır. Bu nedenle “Sözleşme, hukuksal eşitlikle yetinerek alınacak önlemleri vurgulamaktadır” ifadesi ters düşmektedir.

17- Anayasa’daki temel hak ve hürriyetler temelinde, devletin kişi haklarına müdahale etmemesi yükümlülüğüne ilişkin ilk sınıf haklar aşağıdakilerden hangisi ile ifade edilir?

A) Toplumsal statü hakları
B) Negatif statü hakları
C) Pasif statü hakları
D) Pozitif statü hakları
E) Aktif statü hakları

Cevap : B) Negatif statü hakları

Açıklama : Anayasa’daki temel hak ve hürriyetler temelinde, devletin bireyin özgürlük alanına müdahale etmeme yükümlülüğüne ilişkin ilk sınıf haklar “Negatif statü hakları” ile ifade edilir.

18- Aşağıdakilerden hangisi yaygın tasniflerde sosyal savunmasız gruplar arasında sayılmaz?

A) Yaşlılar
B) Yoksullar
C) Sığınmacılar
D) Çocuklar
E) Ebeveynler

Cevap : E) Ebeveynler

Açıklama : Yaygın tasniflerde sosyal savunmasız gruplar arasında yaşlılar, yoksullar, sığınmacılar ve çocuklar yer alırken, “ebeveynler” bu gruplar arasında sayılmaz.

19- İnsan hakları sorunu evrensel düzeyde ilk kez aşağıdaki hangi dönemde gündeme gelmiştir?

A) 2. Dünya Savaşı
B) Rönesans
C) Reform
D) 1. Dünya Savaşı
E) Fransız İhtilali

Cevap : A) 2. Dünya Savaşı

Açıklama :

20- Aşağıdakilerden hangisi temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasında dikkate alınan ilkelerden biri değildir?

A) Kuvvetler ayrılığı ilkesi
B) Meşru amaca dayanma ilkesi
C) Demokratik toplum düzenine uygunluk ilkesi
D) Yargı yolunun açık tutulması ilkesi
E) Kanunilik ilkesi

Cevap : A) Kuvvetler ayrılığı ilkesi

Açıklama : Temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasında meşru amaca dayanma, demokratik toplum düzenine uygunluk, yargı yolunun açık tutulması ve kanunilik ilkesi dikkate alınır. Ancak “kuvvetler ayrılığı ilkesi” temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasında dikkate alınan ilkelerden biri değildir, bu daha çok devletin yapısıyla ilgili bir prensiptir.