Çalışma Sosyolojisi 2024-2025 Final Soruları

Çalışma Sosyolojisinin Temel Kavramları ve Tarihsel Arka Planı

Çalışma sosyolojisi, çalışmanın toplumsal boyutlarını inceler. Bu alanda temel kavramlardan biri vatandaşlıktır. Vatandaşlık, genel olarak bir yurtta yaşayıp o topluluğun üyesi olmayı, topluluğa uyum sağlamayı, sorumluluk almayı ve katkıda bulunmayı tanımlar.

18. ve 19. yüzyılda toplumsal düzeni derinden etkileyen ve sosyolojik çalışmalara yön veren temel olgular Sanayi Devrimi ve Fransız Devrimi’dir. Spencer’ın evrim tasarımına göre ise militan ve endüstriyel olmak üzere iki toplum modeli mevcuttur. Bireyin sosyoekonomik güvencesini garantiye alan ve sosyal haklar mevcut olmadıkça medeni ve siyasi hakların işlerlik kazanamayacağını ileri süren yaklaşım ise Marshall Planı ile ilişkilidir.

Sanayi ötesi toplumların çalışma biçimi ise ağırlıklı olarak hizmet ve bilgi işleme üzerinedir. Bu toplumlarda bilgi başat kurumdur, ekonominin ağırlığı endüstri sektöründen hizmet sektörüne kaymıştır ve el işçiliğinin yerini otomatikleşmiş makineler almıştır. Sanayi ötesi toplumlarda cemaat tipi bir toplum yapısının mevcut olduğu bilgisi doğru değildir.

Üretim Sistemleri ve Paradigmalar

Çalışma hayatı, farklı üretim sistemleri ve paradigmaları tarafından şekillendirilmiştir.

• Taylorist Üretim: İşi detaylarına ayırarak vasıfsız işçilerce yapılmasını hedefleyen bu sistem, teknik açıdan katı ve etkin olmayan bir emek süreci ortaya çıkarmıştır.
• Fordizm ve Post-Fordizm: Fordizm kavramını geliştiren İtalyan sosyalist yazar Antonio Gramsci’dir. Fordizmin çöküşü ile birlikte üretimin yönü değişmiştir. Bu yeni dönemde üretilen mallar standart ürünler değildir; daha çok farklı tasarım özelliklerine sahip, özelleştirilebilir ve ürün yelpazesi geniş ürünlerdir.
• Yeni Üretim Paradigması: Bu paradigmanın en belirgin özellikleri arasında kaynakların etkin kullanımı, daha basık organizasyonel yapılar, sürekli iyileştirme odaklılık ve tam zamanında üretim bulunur. Bu yapı, bireysel çalışmadan çok ekip çalışmasına uygundur.

Esnek Çalışma Biçimleri ve İş-Yaşam Dengesi

Modern çalışma hayatında esnek çalışma modelleri öne çıkmaktadır.

• Kavramlar: ABD’de esnek çalışmayı ifade etmek için “non-standard employment” anlamında yoğun olarak kullanılan kavram Standart Olmayan İstihdam’dır.
• Modeller: Yoğunlaştırılmış iş haftası, haftalık çalışma süresi sabit kalırken çalışılan iş günü sayısını azaltıp günlük çalışma süresini uzatan çalışma türüdür. İki ya da daha fazla işçinin tam zamanlı bir işin sorumluluklarını üstlenmesini içeren model ise iş paylaşımıdır. Piyasa talebindeki değişmelere bağlı olarak iş gücünün hacmini kolayca düzenleyebilme kapasitesi sayısal esneklik olarak tanımlanır.
• Tele Çalışma: İşe gidip gelme süresini kısaltması ve çalışma sürelerinde esneklik sağlaması gibi olumlu etkileri vardır. Ancak yasal çalışma sürelerini aşan bir uygulamaya dönüşmesi olumlu bir etki değildir.
• İş-Yaşam Dengesi: Bu dengede çatışmaya sebep olan nedenler arasında imalat sektörünün küreselleşmesi, erkeğin gelirinin düşmesi ve kadınların iş gücüne katılımının artması bulunur. Kadınların iş gücünden çekilmesi ise bir neden değildir.

Çalışma Yaşamında Motivasyon ve Yabancılaşma

Motivasyon ve Hijyen Teorisi: Herzberg tarafından geliştirilen bu teoriye göre, motive edici faktörler (tanınma, başarı, takdir vb.) iş tatminini artırırken, hijyen faktörleri (işletme politikası, çalışma koşulları, ücret vb.) ise yokluğunda iş tatminsizliğine neden olur. Hem motive edici hem de hijyen faktörlerinin bulunmaması hâlinde bireylerin çalışma arzu ve isteklerinin artması beklenmez.

Yabancılaşma: Karl Marx, kapitalizm altında insanın dört temel yabancılaşma boyutu yaşadığını belirtir: insanın kendi üretken faaliyetine, kendi ürününe, diğer insanlara ve bir tür olarak insanlığına yabancılaşması. İnsanın robotlara yabancılaşması bu boyutlardan biri değildir.

Kadın İstihdamı ve Diğer Sosyal Konular

Kadın istihdamını artıran faktörler arasında boşanmaların yaşanması, kadının çalışmasına yönelik tutumlarda değişim, ekonomik dönüşüm ve kadınların eğitim düzeyinin artması yer alır. Erkeğin gelirinin ailenin geçimi için yeterli olması, kadın istihdamını artıran bir faktör değildir.

Japonların otomobil endüstrisindeki zor iş şartlarına işaret etmek ve “fazla çalışmaktan dolayı ölmek” anlamında kullandıkları kelime Karoshi’dir.

1. Genel olarak bir yurtta yaşayıp o topluluğun üyesi olmayı, topluluğa uyum sağlamayı, sorumluluk almayı, katkıda bulunmayı ve katkının seviyesini tanımlamaktadır. Yukarıda tanımı verilen kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Toplumculuk
B) Devletçilik
C) Vatandaşlık
D) Milliyetçilik
E) Ulusçuluk

Cevap : C) Vatandaşlık

Açıklama : Verilen tanım, bir topluluğun üyesi olmayı, uyum sağlamayı, sorumluluk almayı ve katkıda bulunmayı içeren “vatandaşlık” kavramını açıklamaktadır.

2. Aşağıdakilerden hangisi bireyin sosyoekonomik güvencesini garantiye alan, kimseye muhtaç olmadan yaşamasını sağlayan, sosyal haklar mevcut olmadıkça medeni ve siyasi hakların işlerlik kazanamayacağını ileri sürmektedir?

A) Yeşil Kitap
B) Beveridge Raporu
C) Marshall Planı
D) Bismarck Raporu
E) Beyaz Kitap

Cevap : C) Marshall Planı

Açıklama :

3. Marks en sistematik yabancılaşmanın kapitalizm altında birbiriyle bağlantılı dört boyutunun olduğunu ifade etmektedir. Aşağıdakilerden hangisi söz konusu dört boyuttan biri değildir?

A) İnsanın (bir tür olarak) insanlığına yabancılaşması
B) İnsanın kendi ürününe yabancılaşması
C) İnsanın robotlara yabancılaşması
D) İnsanın diğer insanlara yabancılaşması (Sosyal Yabancılaşma)
E) İnsanın kendi üretken faaliyetine yabancılaşması

Cevap : C) İnsanın robotlara yabancılaşması

Açıklama : Marx’ın yabancılaşma teorisinde, insanın robotlara yabancılaşması doğrudan bir boyut olarak yer almamaktadır. Diğer seçenekler Marx’ın bahsettiği dört yabancılaşma boyutunu kapsamaktadır.

4. Haftalık çalışma süresi sabit kalırken çalışılan iş günü sayısını azaltıp günlük çalışma süresini uzatan, çalışma gününe biraz erken başlayarak veya biraz geç paydos ederek çalışma süresi biriktirmeye olanak sağlayan, günlük sekiz saat fazla çalışma ile haftalık çalışma süresinin beş tam günden az olmaması şeklinde organize edilen çalışma türü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yoğunlaştırılmış iş haftası
B) İş paylaşımı
C) Kayan iş saatleri
D) Esnek zaman
E) Sıfır saat sözleşme

Cevap : A) Yoğunlaştırılmış iş haftası

Açıklama : Tanımı verilen çalışma türü “yoğunlaştırılmış iş haftası”dır.

5. Japonların otomobil endüstrisindeki zor iş şartlarına işaret etmek için “fazla çalışmaktan dolayı ölmek” anlamında kullandıkları kelime aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kiken
B) Nenko
C) Kitsui
D) Kitana
E) Karoshi

Cevap : E) Karoshi

Açıklama : Japon kültüründe “fazla çalışmaktan dolayı ölmek” anlamına gelen kelime “Karoshi”dir.

6. Aşağıdakilerden hangisi iş-yaşam dengesinin çatışmaya sebep olmasının nedenlerinden biri değildir?

A) İmalat sektörünün küreselleşmesi
B) Erkeğin gelirinin düşmesi
C) Hizmet sektörünün gelişmesi
D) Kadınların iş gücüne katılmasının artması
E) Kadınların iş gücünden çekilmesi

Cevap : E) Kadınların iş gücünden çekilmesi

Açıklama : Kadınların iş gücünden çekilmesi, iş-yaşam dengesinin çatışmasına sebep olan bir durum değil, aksine bu çatışmayı azaltabilecek bir faktör olabilir. Diğer seçenekler ise iş-yaşam dengesinde çatışmaya yol açan nedenlerdir.

7. Aşağıdakilerden hangisi kadın istihdamını artıran faktörlerden biri değildir?

A) Boşanmaların yaşanması
B) Erkeğin gelirinin ailenin geçimi için yeterli olması
C) Kadının çalışmasına yönelik tutumlarda değişim
D) Ekonomik dönüşüm ve endüstriyel yeniden yapılanma
E) Kadınların eğitim düzeyinin artması

Cevap : B) Erkeğin gelirinin ailenin geçimi için yeterli olması

Açıklama : Erkeğin gelirinin ailenin geçimi için yeterli olması, kadınların istihdama katılımını artırıcı değil, azaltıcı bir faktör olabilir. Diğer seçenekler kadın istihdamını artıran faktörlerdir.

8. Sanayi ötesi toplumların çalışma biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Hizmet ve bilgi işleme
B) İmalat
C) Bahçecilik
D) Çiftçilik
E) Avcılık ve toplayıcılık

Cevap : A) Hizmet ve bilgi işleme

Açıklama : Sanayi ötesi toplumlarda çalışma biçimi, ağırlıklı olarak hizmet ve bilgi işleme üzerine kuruludur.

9. Fordizmin çöküşü ile birlikte talebin niteliğinde meydana gelen değişim ve kendini yenileme talebi ile birlikte üretimin yönü değişmiştir.
Aşağıdakilerden hangisi yeni üretilen malların özelliklerinden biri değildir?

A) Farklı tasarım özelliklerine sahip ürünler
B) Standart ürünler
C) Özel üretilmiş/özelleştirilebilir ürünler
D) Ürün yelpazesi geniş ürünler
E) Kaliteli ürünler

Cevap : B) Standart ürünler

Açıklama : Fordizmin çöküşünden sonra yeni üretilen mallar genellikle kişiselleştirilmiş, farklı tasarımlara sahip, özel üretilebilir ve geniş yelpazede sunulan ürünlerdir. Standart ürünler, Fordist dönemin özelliklerindendir.

10. Avrupa’da özellikle Almanya ve İngiltere’de 1980 ve 1990’larda oldukça yaygın olan, işten çıkarmalardan kaçınmak için işverenlerin tercih ettiği, iki ya da daha fazla işçinin tam zamanlı bir işin sorumluluklarını üstlenmesini içeren çalışma süresi esnekliği aşağıdakilerden hangisidir?

A) İş paylaşımı
B) Kayan iş saatleri
C) Esnek zaman
D) Sıfır saat sözleşme
E) Yoğunlaştırılmış iş haftası

Cevap : A) İş paylaşımı

Açıklama : Tanımı verilen çalışma süresi esnekliği modeli “iş paylaşımı”dır.

11. Piyasa talebinde meydana gelen değişmelere bağlı olarak iş gücünün hacmini veya baş sayısını kolayca düzenleyebilme kapasitesi olarak tanımlanan esneklik modeli aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ücret esnekliği
B) Sayısal esneklik
C) İstihdam esnekliği
D) İçsel dışsal esneklik
E) İşlevsel esneklik

Cevap : B) Sayısal esneklik

Açıklama : Tanımı verilen esneklik modeli “sayısal esneklik”tir.

12. Aşağıdakilerden hangisi yeni üretim paradigmasının en belirgin özelliklerinden biri değildir?

A) Kaynakların etkin kullanımı esastır.
B) Daha basık organizasyonel yapılardır.
C) Sürekli iyileştirme odaklıdır.
D) Bireysel çalışmaya uygun yapıdadır.
E) Tam zamanında üretim esastır.

Cevap : D) Bireysel çalışmaya uygun yapıdadır.

Açıklama : Yeni üretim paradigması genellikle ekip çalışmasına daha uygundur, bu nedenle bireysel çalışmaya uygun yapıdadır ifadesi belirgin özelliklerinden biri değildir. Kaynakların etkin kullanımı, basık organizasyonel yapılar, sürekli iyileştirme ve tam zamanında üretim yeni paradigmanın temel özellikleridir.

13. İşi detaylarına ayırarak vasıfsız işçilerce yapılması hedefi, daha düşük maliyetli ve etkin bir emek sürecinden çok teknik açıdan oldukça katı ve etkin olmayan bir emek süreci ortaya çıkarmıştır. Yukarıda sözü edilen üretim sistemi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Post-fordist üretim
B) Taylorist üretim
C) Özel üretimi
D) Kapitalist üretim
E) Yalın üretim

Cevap : B) Taylorist üretim

Açıklama : Verilen tanım, işi detaylarına ayırarak vasıfsız işçilerle düşük maliyetli üretime odaklanan “Taylorist üretim” sistemini ifade etmektedir.

14. Motivasyon ve hijyen teorisi ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Şimdiye kadar geliştirilmiş en etkili iş tanımı teorisi Herzberg’in çift faktör yaklaşımıdır.
B) Bu teori, insanların işte ne ölçüde tatmin oldukları belirleyen iş faktörlerini tespit etme amacını gütmektedir.
C) Motive edici faktörler tanınma, başarı, takdir edilme, yapılan işin niteliği, yetki ve sorumluluk sahibi olma, ilerleme ve yükselme imkânlarının olmasıdır.
D) Motive edici ve hijyen faktörlerinin bulunmaması hâlinde bireylerin çalışma arzu ve istekleri artmaktadır.
E) Hijyen faktörler iş tatminsizliğine neden olan işletme politikası ve yönetimi, çalışma koşulları, ücret düzeyi, organizasyonda alt-üst arasındaki ilişkiler gibi dışsal olan faktörlerdir.

Cevap : D) Motive edici ve hijyen faktörlerinin bulunmaması hâlinde bireylerin çalışma arzu ve istekleri artmaktadır.

Açıklama : Herzberg’in çift faktör teorisine göre, hijyen faktörlerinin bulunmaması, iş tatminsizliğine yol açar, ancak varlığı motivasyonu artırmaz. Motive edici faktörlerin yokluğu ise işten tatmin olmama durumunu yaratır. Bu nedenle, motive edici ve hijyen faktörlerinin bulunmaması halinde çalışma arzu ve isteklerinin artması değil, azalması beklenir.

15. Fordizm kavramını geliştiren İtalyan sosyalist yazar aşağıdakilerden hangisidir?

A) Gramsci
B) Harvey
C) Lipietz
D) Palloix
E) Aglietta

Cevap : A) Gramsci

Açıklama : Fordizm kavramının gelişiminde önemli katkıları olan İtalyan sosyalist yazar Antonio Gramsci’dir.

16. Aşağıdakilerden hangisi sanayi ötesi toplumun özelliklerinden biri değildir?

A) Bilgi, sanayi ötesi toplumun başat kurumudur.
B) Ekonominin ağırlığı endüstri sektöründen hizmet sektörüne doğru kaymaktadır.
C) El işçiliğinin yerini otomatikleşmiş makineler ve bilgisayarlar almaktadır.
D) Sanayi eksenli toplumdan bilgi toplumuna geçilmiştir.
E) Sanayi ötesi toplumlarda cemaat tipi toplum yapısı mevcuttur.

Cevap : E) Sanayi ötesi toplumlarda cemaat tipi toplum yapısı mevcuttur.

Açıklama : Sanayi ötesi toplumlarda cemaat tipi toplum yapısı değil, daha çok ilişkilerin bireyselleştiği ve ağ tabanlı yapıların yaygınlaştığı bir toplum yapısı hakimdir. Diğer şıklar sanayi ötesi toplumların özellikleridir.

17. Spencer’ın evrim tasarımına göre ….. ve ….. olmak üzere iki toplum modeli mevcuttur. Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) tarım-sanayi
B) modern-postmodern
C) militan-endüstriyel
D) sanayi-modern
E) tarım-endüstri

Cevap : C) militan-endüstriyel

Açıklama : Spencer’ın evrim tasarımına göre iki toplum modeli “militan” ve “endüstriyel” toplum modelleridir.

18. Aşağıdakilerden hangisi tele çalışmanın olumlu etkilerinden biri değildir?

A) İşe gidip gelme için harcanan sürenin kısaltılmasıdır.
B) İşlerinin bir kısmını akşam veya hafta sonu evinde yapma şansı tanır.
C) Çalışma sürelerinde esneklik sağlar.
D) Tele çalışma, profesyonellere olağanüstü esneklik sağlamaktadır.
E) Tele çalışma, gece ve gündüz fark etmeksizin yasal çalışma sürelerini aşan bir uygulamaya dönüşebilir.

Cevap : E) Tele çalışma, gece ve gündüz fark etmeksizin yasal çalışma sürelerini aşan bir uygulamaya dönüşebilir.

Açıklama : Tele çalışma, yasal çalışma sürelerini aşan bir uygulama değildir; aksine esneklik sağlayarak çalışma saatlerini düzenlemeye olanak tanır. Diğer şıklar tele çalışmanın olumlu etkileridir.

19. 18 ve 19. yüzyılda toplumsal düzeni derinden etkileyen ve sosyolojik çalışmalara yön veren olgular aşağıdakilerin hangisinde bir arada verilmiştir?

A) Rönesans Devrimi – Reform Devrimi
B) Tarım Devrimi – Sanayi Devrimi
C) Tarım Devrimi – Fransız Devrimi
D) Sanayi Devrimi – Fransız Devrimi
E) Fransız Devrimi – Bilgi Devrimi

Cevap : D) Sanayi Devrimi – Fransız Devrimi

Açıklama : 18 ve 19. yüzyılda toplumsal düzeni derinden etkileyen ve sosyolojik çalışmalara yön veren temel olgular Sanayi Devrimi ve Fransız Devrimi’dir.

20. ABD’de esnek çalışmayı ifade etmek için “non-standard employment” anlamında yoğun olarak kullanılan kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Eksik İstihdam
B) Esnek İstihdam
C) Kayıtdışı İstihdam
D) Standart Olmayan İstihdam
E) Standart İstihdam

Cevap : D) Standart Olmayan İstihdam

Açıklama : ABD’de esnek çalışmayı ifade etmek için “non-standard employment” (standart dışı istihdam) terimi yoğun olarak kullanılmaktadır.