Çağdaş Sosyoloji Teorileri 2024-2025 Final Soruları

Klasik Sosyolojiden Çağdaş Kuramlara Geçiş

Çağdaş sosyoloji teorileri, klasik sosyologların çalışmalarını temel alır, eleştirir ve geliştirir. Klasik sosyologlardan Georg Simmel, bireyler arasındaki karşılıklı etkileşim biçimlerini ifade eden “toplumlaşma” kavramıyla sembolik etkileşimciliğe önemli katkılar yapmıştır. Ünlü sosyolog Talcott Parsons ise, eylem teorisinde Max Weber‘den, sistem teorisinde ise Emile Durkheim‘dan etkilenmiştir.

Yapısal İşlevselcilik ve Eleştirileri

Yapısal işlevselci teori, toplumu bir denge ve uyum sistemi olarak ele alır. Bu denge ve statiklik vurgusu nedeniyle, yapısal işlevselciliğin çatışmacılığa göre özellikle toplumsal değişme konusunu açıklamada daha fazla zorlandığı iddia edilmiştir.

Yeni işlevselcilik ise, klasik işlevselciliğin bu eksikliklerini gidermeye çalışır. Jeffrey Alexander öncülüğündeki bu yaklaşımın özellikle üzerinde durduğu teorik problem, makro-mikro ayrımıdır. Alexander, toplumdaki makro gerçekliği sistem, mikro gerçekliği ise toplumsal eylem kavramıyla açıklar.

Eleştirel Teori ve Frankfurt Okulu

Frankfurt Okulu, modern toplumun eleştirel bir analizini yapar. Okulun temsilcileri arasında Max Horkheimer, Walter Benjamin, Jürgen Habermas ve Theodor Adorno bulunur; Niklas Luhmann bu okulun bir temsilcisi değildir. Bu okulun düşünürleri, sanat ve eğlencenin bir aradalığını sürekli üreten modern toplumu analiz etmek için “kültür endüstrisi” kavramını geliştirmişlerdir.

Jürgen Habermas‘ın teorisinde, kişilerin karşılıklı iletişiminden oluşan ve temel unsuru dil olan toplumsal gerçekliğe “yaşantı dünyası” denir. Habermas’a göre Marx’ın en önemli yanılgılarından biri, kendi teorisinin bilimsel olduğunu iddia etmesidir.

Mikro-Sosyolojik Yaklaşımlar

Bu yaklaşımlar, gündelik hayattaki yüz yüze etkileşimlere odaklanır.

• Sembolik Etkileşimcilik: Bu yaklaşıma göre, birey, nesnel yapı ya da durum tarafından belirlenmiş bir ürün değildir; aktif ve yorumlayıcı bir varlıktır.
• Dramaturji: Erving Goffman’ın geliştirdiği bu yaklaşım, genel kabulleri itibarıyla sembolik etkileşimciliğe daha yakındır.
• Etnometodoloji: Bir ifadenin anlamının ancak söylendiği bağlam içinde anlaşılabileceğini belirten “bağlama gönderimlik” (indexicality) kavramı bu yaklaşıma aittir. Aynı şeyin bir kültürde “sevimli”, başka bir kültürde “hakaret” olması bu duruma bir örnektir.

Yapı ve Eylem İkilemini Aşan Kuramlar

Sosyolojideki yapı-eylem ikilemini aşmaya çalışan kuramcılar bulunmaktadır.

• Pierre Bourdieu: Teorik anlayışı, Anthony Giddens’ın yapılaşma teorisiyle benzerlik gösterir. Bourdieu’nun teorisinde, insanların sermaye olarak algılamadıkları belirli bir sermaye biçiminin etkisi sembolik sermaye kavramıyla açıklanır.
• Anthony Giddens: Yapılaşma teorisinde yapı ile eylem arasındaki süreklilik ilişkisini açıklamak için toplumsal pratik kavramına başvurulur. Giddens’a göre modernliğin kurumsal boyutları arasında Kapitalizm, Endüstriyalizm, Yönetici Güç ve Askeri Güç bulunur; kitle iletişimi bu temel boyutlardan biri değildir.

Diğer Çağdaş Yaklaşımlar

• Rasyonel Tercih Teorisi: Kendi faydaları için eylemler gerçekleştiren bireylerin, makro bir gerçeklik olarak toplumsal yapıyı ürettiği anlayışını savunan sosyolog James Coleman‘dır.
• Toplumsal Sermaye: James Coleman’ın toplumsal sermaye anlayışı, bireyler arası ilişkiler ağının işlerliğini sağlayan temel unsur olarak güvene dayanır.
• Gerçekliğin Toplumsal İnşası: Bireylerin tanımlanmış birlikteliklerde (aile, meslek vb.) rollerine göre davranışlarını gerçekleştirmeleri, bu teoride dışsallaştırma kavramıyla açıklanır.

Postmodernizm ve Eleştirileri

Postmodern düşünürler, Marksizm, pozitivizm ve hümanizm gibi modern döneme ait evrensel açıklama iddasındaki teorileri “meta/büyük anlatı” olarak adlandırırlar. Postmodernistlere getirilen eleştiriler arasında derin bir kötümserliğe sebep olmaları ve eleştirel standartlarının olmaması bulunur. Ancak onların toplumsal gerçekliğe bağlı, somut iddialar ortaya koydukları bir eleştiri değil, tam tersine eksikliği iddia edilen bir durumdur.

1- Aynı şeyin isminin bir kültürde “sevimli”, başka kültürde ise “hakaret” anlamları içermesi etnometodolojide hangi kavrama referansla açıklanmaktadır?

A) Perspektiflerin karşılıklılığı
B) Lokallik
C) Refleksivite
D) Bağlama gönderimlik
E) Etnosantrizm

Cevap : D) Bağlama gönderimlik

Açıklama : Etnometodolojide “bağlama gönderimlik” (indexicality), bir ifadenin anlamının ancak söylendiği bağlam içinde anlaşılabileceğini ifade eder. Bir kelimenin farklı kültürlerde farklı anlamlara gelmesi bu kavrama bir örnektir.

2- P. Bourdieu’nün teorik anlayışı, hangi sosyolog ve teorik anlayışıyla benzerlik göstermektedir?

A) Anthony Giddens – Yapılaşma teorisi
B) Harold Garfinkel – Etnometodoloji
C) Jürgen Habermas – İletişimsel eylem teorisi
D) Herbert Blumer – Sembolik etkileşimcilik
E) Erving Goffman – Dramaturji

Cevap : A) Anthony Giddens – Yapılaşma teorisi

Açıklama : Hem Pierre Bourdieu’nün habitus ve alan kavramları hem de Anthony Giddens’ın yapılaşma teorisi, sosyolojideki yapı (structure) ve eylem (agency) arasındaki ikilemi aşmaya yönelik girişimlerdir ve bu açıdan birbirleriyle büyük benzerlik gösterirler.

3- James Coleman’ın toplumsal sermaye anlayışı temelde hangi unsura dayanmaktadır?

A) İnançlar
B) Kültür
C) Normlar
D) Güven
E) Aile

Cevap : D) Güven

Açıklama : James Coleman’a göre toplumsal sermaye, bireyler arasındaki ilişkiler ağında yerleşik olan bir kaynaktır. Bu ağın ve ilişkilerin işlerliğini sağlayan, insanların birbirlerine karşı beklentilerini ve yükümlülüklerini yerine getireceğine dair inancı ifade eden temel unsur “güven”dir.

4- Dramaturji, aşağıda isimleri verilmiş olan ekollerden hangisinin genel kabullerine daha yakındır?

A) Etnometodoloji
B) Sembolik etkileşimcilik
C) Toplumsal fenomenoloji
D) Çatışmacılık
E) Yapısal işlevselcilik

Cevap : B) Sembolik etkileşimcilik

Açıklama : Erving Goffman tarafından geliştirilen dramaturji yaklaşımı, gündelik hayattaki etkileşimleri ve bireylerin benlik sunumlarını bir tiyatro sahnesi metaforuyla inceler. Bu odaklanma, dramaturjiyi sembolik etkileşimcilik geleneği içine yerleştirir.

5- Habermas’ın teorisinde kişilerin karşılıklı iletişiminden oluşan ve temel unsuru dil olan toplumsal gerçekliğin adı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Alt kültür
B) Eylem
C) Yorum
D) Yapı
E) Yaşantı dünyası

Cevap : E) Yaşantı dünyası

Açıklama : Jürgen Habermas, bireylerin gündelik hayatta iletişim yoluyla paylaştıkları, sorgulanmayan kültürel arka plan ve ortak anlayışlar bütününü “yaşantı dünyası” (lifeworld) olarak kavramsallaştırır.

6- Kendi faydaları için eylemler gerçekleştiren bireylerin makro bir gerçeklik olarak toplumsal yapıyı üretmesi anlayışını savunan sosyolog ve teorik yaklaşım hangi seçenekte verilmiştir?

A) Peter Blau – Toplumsal alışveriş teorisi
B) Peter Blau – Rasyonel tercih teorisi
C) James Coleman – Rasyonel tercih teorisi
D) George Homans – Toplumsal alışveriş teorisi
E) George Homans – Rasyonel tercih teorisi

Cevap : C) James Coleman – Rasyonel tercih teorisi

Açıklama : Rasyonel tercih teorisi, bireylerin fayda-maliyet analizi yaparak rasyonel eylemlerde bulunduğunu ve bu mikro düzeydeki eylemlerin toplamının makro düzeydeki toplumsal yapıları ve olguları oluşturduğunu savunur. James Coleman bu yaklaşımın önemli temsilcilerindendir.

7- Yeni işlevselciliğin özellikle üzerinde durduğu teorik problem hangisidir?

A) Toplumsal eylem
B) Toplumsal olgu
C) Toplumsal değişme
D) Tabakalaşma
E) Makro-mikro ayrımı

Cevap : E) Makro-mikro ayrımı

Açıklama : Jeffrey Alexander öncülüğündeki yeni işlevselcilik, klasik işlevselciliğin eleştirildiği noktaları aşmayı hedefler. Bu hedeflerin başında, teorinin makro (toplumsal sistem) ve mikro (bireysel eylem) düzeyler arasındaki bağlantıyı kurmadaki yetersizliği, yani “makro-mikro ayrımı” problemi gelir.

8- Sembolik etkileşimciliğe özellikle etkileşim konusunda katkı yapan klasik sosyolog ve açıkladığı kavram hangi seçenekte doğru verilmiştir?

A) M. Weber – Toplumsal eylem
B) E. Durkheim – Toplumsal olgu
C) K. Marx – Praksis
D) F. Tönnies – Cemiyet
E) G. Simmel – Toplumlaşma

Cevap : E) G. Simmel – Toplumlaşma

Açıklama : Georg Simmel, sosyolojinin temel konusunun bireyler arasındaki karşılıklı etkileşim biçimleri olduğunu savunmuş ve bu süreci “toplumlaşma” (sociation) olarak adlandırmıştır. Bu yaklaşımı, daha sonra gelişen sembolik etkileşimciliği derinden etkilemiştir.

9- Marxizm, pozitivizm, psikanaliz, hümanizm gibi yaklaşımlar postmodernler tarafından….. olarak adlandırılmışlardır.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) ideoloji
B) meta/büyük anlatı
C) teori
D) metafizik
E) paradigma

Cevap : B) meta/büyük anlatı

Açıklama : Postmodern düşünürler, özellikle Jean-François Lyotard, tarihi ve toplumu açıklama iddiasında olan evrensel ve kapsayıcı modern teorileri (Marksizm, pozitivizm vb.) “büyük anlatı” veya “meta-anlatı” olarak adlandırır ve bu anlatılara şüpheyle yaklaşırlar.

10- Pierre Bourdieu’nun teorisinde insanların sermaye olarak algılamadıkları belirli bir sermaye biçiminin etkisi hangi kavramla açıklanır?

A) Toplumsal sermaye
B) Bilişsel sermaye
C) Sembolik sermaye
D) Ekonomik sermaye
E) Kültürel sermaye

Cevap : C) Sembolik sermaye

Açıklama : Bourdieu’ya göre sembolik sermaye, diğer sermaye türlerinin (ekonomik, kültürel, sosyal) meşru ve tanınır hale gelmiş biçimidir. Bireyler tarafından doğal bir prestij veya onur olarak algılanır ve bu sayede bir sermaye olduğu gizlenir.

11- Aşağıdakilerden hangisi postmodernistlere getirilen eleştirilerden biri değildir?

A) Derin bir kötümserliğe sebep olmaları
B) Eleştirel standartlarının olmaması
C) Büyük genellemeler yapmaları
D) Toplumsal gerçekliğe bağlı, somut iddialar ortaya koymaları
E) Öznellik ve faillikle ilgili bir teoriye sahip olmamaları

Cevap : D) Toplumsal gerçekliğe bağlı, somut iddialar ortaya koymaları

Açıklama : Postmodernizm genellikle, her şeyin göreceli olduğunu savunarak eleştirel bir standart sunmamak, büyük anlatıları reddederken kendisinin büyük bir anlatı haline gelmesi ve toplumsal gerçeklikten kopuk olmakla eleştirilir. Toplumsal gerçekliğe bağlı somut iddialar ortaya koymak, onlara yöneltilen bir eleştiri değil, tam tersine eksikliği iddia edilen bir durumdur.

12- Yapısal işlevselci teori, temel varsayımları itibariyle toplumu statiklik ve denge vurgusuyla açıklayan bir teoridir. Bu vurgu dolayısıyla yapısal işlevselciliğin çatışmacılığa göre aşağıdaki konulardan hangisini açıklamada daha fazla zorlandığı iddia edilmiştir?

A) Kurum
B) Değişme
C) Sosyalleşme
D) Güç
E) Tabakalaşma

Cevap : B) Değişme

Açıklama : Yapısal işlevselciliğin toplumu bir denge ve uyum sistemi olarak görmesi, onun en çok toplumsal çatışma ve “değişme” konularını açıklamada yetersiz kaldığı yönünde eleştirilmesine neden olmuştur. Çatışmacı teori ise temel olarak değişme ve çatışma üzerine odaklanır.

13- Aşağıdakilerden hangisi Frankfurt Okulu’nun temsilcilerinden biri değildir?

A) Max Horkheimer
B) Walter Benjamin
C) Jürgen Habermas
D) Theodor Adorno
E) Niklas Luhmann

Cevap : E) Niklas Luhmann

Açıklama : Max Horkheimer, Theodor Adorno, Walter Benjamin ve Jürgen Habermas (ikinci kuşak) Frankfurt Okulu ve Eleştirel Teori ile ilişkilendirilen önemli düşünürlerdir. Niklas Luhmann ise bir sistem teorisyenidir ve bu okulun bir temsilcisi değildir.

14- Jeffrey Alexander toplumda makro gerçekliği…… mikro gerçekliği ise….. kavramıyla açıklamaktadır.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) yapı – birey
B) üst sistem – alt sistem
C) yapı – eylem
D) sistem – toplumsal eylem
E) olgu – grup

Cevap : D) sistem – toplumsal eylem

Açıklama :

15- Bireylerin tanımlanmış aile, arkadaşlık, meslek gibi birlikteliklerde karşılıklı rollerine göre davranışlarını gerçekleştirmeleri, gerçekliğin toplumsal inşası teorisinde hangi kavramla açıklanır?

A) Nesnelleştirme
B) Toplumsallaştırma
C) Dışsallaştırma
D) İçselleştirme
E) Tali toplumsallaşma

Cevap : C) Dışsallaştırma

Açıklama :

16- Sanat ve eğlencenin bir aradalığını sürekli olarak üreten ve Frankfurt Okulu düşünürlerinin modern toplumu analiz etmek ve eleştirmek için ürettikleri kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kültür emperyalizmi
B) Kültür endüstrisi
C) Popüler kültür
D) Tüketim kültürü
E) Yabancılaşma

Cevap : B) Kültür endüstrisi

Açıklama : Frankfurt Okulu düşünürlerinden Adorno ve Horkheimer, kapitalist toplumlarda kültürün de tıpkı diğer mallar gibi seri üretilen, standartlaştırılmış ve kâr amacıyla satılan bir “endüstri” haline geldiğini ve bu yolla kitleleri pasifleştirdiğini savunarak “kültür endüstrisi” kavramını geliştirmişlerdir.

17- A.Giddens’a göre aşağıdakilerden hangisi modernliğin kurumsal boyutlarından biri değildir?

A) Kitle iletişimi
B) Yönetici güç
C) Askeri güç
D) Kapitalizm
E) Endüstriyalizm

Cevap : A) Kitle iletişimi

Açıklama : Anthony Giddens, modernliğin dört temel kurumsal boyutunu Kapitalizm, Endüstriyalizm, Gözetim Kapasitesi (Yönetici Güç) ve Askeri Güç olarak tanımlar. Kitle iletişimi bu boyutlar içinde önemli bir araç olsa da, Giddens’ın temel dört kurumsal boyutundan biri olarak listelenmemiştir.

18- Yapılaşma teorisinde yapı ile eylem ve toplum ile birey arasındaki süreklilik ilişkisini açıklamak için başvurulan kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Toplumsal pratik
B) Çifte hermeneutik
C) Habitus
D) Toplumsal sistem
E) Toplumsal eylem

Cevap : A) Toplumsal pratik

Açıklama : Giddens’ın yapılaşma teorisinde “toplumsal pratikler”, hem bireylerin eylemleri tarafından şekillenen hem de gelecekteki eylemleri şekillendiren yapıları yeniden üreten, yani yapı ile eylem arasındaki sürekliliği sağlayan temel analiz birimidir.

19- “T. Parsons, eylem teorisinde…..; sistem teorisinde ise ….. etkilenmiştir.”
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) M. Weber’den – E. Durkheim’dan
B) K. Marx’tan – M. Weber’den
C) E. Durkheim’dan – P. Bourdieu’dan
D) E. Durkheim’dan – H. Spencer’dan
E) M. Weber’den – G. Simmel’den

Cevap : A) M. Weber’den – E. Durkheim’dan

Açıklama : Ünlü sosyolog Talcott Parsons, teorisini geliştirirken bireylerin amaçlı ve anlamlı eylemlerini analiz ettiği “eylem teorisi”nde Max Weber’den; toplumun bir bütün olarak nasıl işlediğini incelediği “sistem teorisi”nde ise Émile Durkheim’dan derinden etkilenmiştir.

20- Habermas’a göre Marx’ın en önemli yanılgılarından birisi Marxizmin….. olduğunu iddia etmesidir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) rasyonalist
B) ideolojik
C) bilimsel
D) tarihselci
E) pratik

Cevap : C) bilimsel

Açıklama : Jürgen Habermas, Marx’ı eleştirirken onun en önemli yanılgılarından birinin, kendi teorisini (tarihsel materyalizmi) pozitivist bir yaklaşımla “bilimsel” olarak sunması ve bu yolla eleştirel potansiyelini zayıflatması olduğunu iddia eder.