Osmanlı Türkçesi 2023-2024 Final Soruları

Giriş

Bu makalede, Osmanlı Türkçesi alanındaki temel kavramlar, yazı çeşitleri ve metin analizi üzerine odaklanılacaktır. 2023-2024 final sınavı soruları temel alınarak hazırlanan bu içerik, Osmanlı Türkçesi öğrenenler için önemli bilgiler sunmaktadır.

Osmanlı Devleti’nde Vakanüvislik

Râşid Mehmed Efendi, Osmanlı Devleti’nde önemli bir görev olan vakanüvislik, yani resmî tarih yazıcılığı yapmıştır.

Osmanlıca Metin Okuma ve Anlama – Murad-ı Hümâyûn

“مراد همايون“ ifadesinin okunuşu “Murad-ı Hümâyûn”dur ve padişaha ait bir dileği ifade eder.

Arapça Masdarlar ve Vezinleri – İstirâhat Örneği

“استیراحت“ (istirâhat) masdarı, Arapçada “İstif‘âl” vezninde türetilmiştir ve dinlenme anlamına gelir.

Osmanlıca Terimler ve Anlamları – Dârende-i Fermân

“Dârende-i fermân” ifadesi, fermânı elinde bulunduran kişiyi, yani fermânın verildiği kişiyi ifade eder.

Osmanlıca Yazı Çeşitleri – Nesih ve Siyâkat

“نسخ – سیاقت” kelimelerinin okunuşu “Nesih – siyâkat” şeklindedir.

Osmanlıca İfadeler ve Anlamları – Tebrîk-i Cülûs-ı Hümâyûn

“تبریک جلوس همايون” ifadesinin okunuşu “Tebrîk-i cülûs-ı hümâyûn”dur ve padişahın tahta çıkışının kutlanması anlamına gelir.

Aklâm-ı Sitte – Altı Temel Hat Çeşidi

Sülüs, nesih, muhakkak, reyhanî, tevki‘ ve rik‘â yazı çeşitlerinin tamamına “Aklâm-ı sitte” adı verilir ve Osmanlı hat sanatının temelini oluşturur.

Osmanlıca’da Aylık Harcama Miktarı

Aylık harcama miktarı anlamına gelen kelime “Şehriye”dir.

Arapça Kelimelerin Vezinleri – Temyiz Örneği

“Temyiz” kelimesinin vezni “Tef‘îl”dir.

Arapça Kelimelerin Tekil ve Çoğulları – Umûr Örneği

“Umûr” kelimesinin tekili “Emr”dir.

Osmanlıca Terimler – Mimar Başı

“Mimar başı” anlamına gelen terkip “سر معمار (ser mi‘mâr)”dır.

Padişah Tuğrasının Bulunduğu Belgeler

Padişah tuğrası ferman, berat ve ahidnâme gibi padişahın resmi belgelerinde yer alırken, hüccette yer almaz.

Osmanlı Arşiv Defterleri – Tahrir Defterleri

Mufassal ve icmâl şeklinde ikiye ayrılan Osmanlı arşivinde mevcut defter tipi tahrir defteridir.

Osmanlıca’da Yiyecek Harcamaları

Yiyecek alanındaki harcamaları ifade eden kelime “Ta‘amiye”dir.

Arapça Masdarlar ve Vezinleri – İstihdâm Örneği

“İstihdâm” masdarının vezni “İstif‘âl”dir.

Osmanlıca Metin Okuma – Telhîs-i Tâcî’t-Tevârîh

تلخیص تاج التواریخ ifadesinin okunuşu “Telhîs-i tâc’it-tevârih” şeklindedir.

Arapça Kelimelerin Çoğulları – Binâ Örneği

“Binâ” kelimesinin çoğulu “Ebniye”dir.

Osmanlıca İfadeler ve Anlamları – Lâ-nazîr

“Lâ-nazîr” ifadesinin anlamı “Eşsiz, benzersiz”dir.

İf‘al Vezninde İsm-i Mef‘ûl Kalıpları

İf‘al vezninin ism-i mef‘ûlü bazı kelimelerde “فَعَال” (fa‘âl) kalıbına göre yazılır ve okunur. “Mekûl / me’kûl” kelimesi bu kalıba uymaz.

Osmanlıca İfadeler ve Anlamları – Beynü’l-Milel

“بین الملل” (beynü’l-milal) ifadesinin anlamı “Milletlerarası”dır.

Sonuç

Osmanlı Türkçesi, zengin tarihi ve kültürel mirası anlamak için önemli bir araçtır. Bu makalede ele alınan temel kavramlar ve örnekler, Osmanlı Türkçesi’nin yapısını ve kullanımını anlamaya katkı sağlamayı amaçlamaktadır.

1- Râşid Mehmed Efendi’nin görevi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Vakanüvislik
B) Şehnamecilik
C) Taziramlık
D) Reisülküttablık
E) Sefirlik

Cevap : A) Vakanüvislik

Açıklama : Râşid Mehmed Efendi, Osmanlı Devleti’nde vakanüvis (resmî tarih yazıcısı) olarak görev yapmıştır.
Vakanüvisler, dönemin tarih olaylarını kayıt altına alarak resmî tarih metinlerini oluştururlardı.

2- مراد همايون ifadesinin okunuşu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Murad Hüdavendigâr
B) Murad-ı Hümâyûn
C) Merdân-ı hümayûn
D) Sultan Murad
E) Sarây-ı hümâyûn

Cevap : B) Murad-ı Hümâyûn

Açıklama : “Murad-ı Hümâyûn”, Osmanlı yazısında “مراد همايون“ şeklinde geçer ve “padişaha ait murad“ ya da
“padişahın dileği“ anlamında yorumlanabilir.

3- “استیراحت“ (istirâhat) masdarının vezni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tefe‘ul
B) Mufâ‘ale
C) İf‘âl
D) İstif‘âl
E) İfti‘âl

Cevap : D) İstif‘âl

Açıklama :  “İstirâhat“ (dinlenme) kelimesi, Arapçada istif‘âl babından (İSTİ + fiil kökü) türetilmiştir.
Bu yapı, talep veya isteme anlamını da vurgular (örn. “isteme, talep etme“ gibi).

4- “Dârende-i fermân” ifadesinin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Fermânn kâtibi
B) Fermânn kâğıdı
C) Padişah fermanı
D) Dârende kadısı
E) Fermânın verildiği kişi

Cevap : E) Fermânın verildiği kişi

Açıklama : Osmanlıca “dârende” (دارنده), “sahip olan, elinde bulunduran” anlamındadır.
“Dârende-i fermân” ifadesi, fermânın muhatabını, yani fermânın verildiği kişiyi ifade eder.

5- “نسخ – سیاقت” kelimelerinin okunuşu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Mensüh – siyâkat
B) Tensih – siyâkat
C) Nesih – siyâkat
D) Nesih – siyâkat (farklı vurgu)
E) Nesih – nesîyet

Cevap : D) Nesih – siyâkat (farklı vurgu)

Açıklama :

6- “تبریک جلوس همايون” ifadesinin okunuşu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tebrîk-i cülûs-ı hümâyûn
B) Tebrîk-i cülese-i hümâyûn
C) Tebrîk-i cülûs-ı hümâyân
D) Tebrîk-i cülûs-ı hümayân
E) Tebrîk-i cülûs-ı hemâyân

Cevap : C) Tebrîk-i cülûs-ı hümâyân

Açıklama : “Cülûs-ı hümâyûn” ifadesi, padişahın tahta çıkışını (cülûs) belirtmekte olup “tebrîk” (kutlama)
ile birlikte “padişahın tahta çıkışını kutlama” anlamına gelir.

7- Sülüs, nesih, muhakkak, reyhanî, tevki‘ ve rik‘â yazı çeşitlerinin tamamına ne ad verilir?

A) Ahbâr-ı sitte
B) Aklâm-ı selâse
C) Aklâm-ı hamse
D) Hatt-ı sitte
E) Aklâm-ı sitte

Cevap : E) Aklâm-ı sitte

Açıklama : Bu altı hat türü (sülüs, nesih, muhakkak, reyhanî, tevki‘ ve rik‘â) “Aklâm-ı sitte” (altı kalem)
veya “Şeş kalem” olarak adlandırılır ve Osmanlı hat sanatının temelini oluşturur.

8- Aylık harcama miktarı anlamına gelen kelime aşağıdakilerden hangisidir?

A) Mevâcib
B) Günlük
C) Şehriye
D) Ka‘ime
E) Yevmiye

Cevap : C) Şehriye

Açıklama : “Şehr” Arapçada “ay” demektir. “Şehriye” de “aylık” anlamına gelir ve aylık masraf/maaş için kullanılan terimlerden biridir.
“Mevâcib” ise genel olarak maaş veya ödenek anlamında kullanılabilir; “yevmîye” ise günlük ödemeyi ifade eder.

9- “Temyiz” kelimesinin vezni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tef‘îl
B) İf‘âl
C) İstif‘âl
D) Mufâ‘ale
E) İf‘âl (farklı yazım)

Cevap : A) Tef‘îl

Açıklama : “Temyiz” (ayırt etme) kelimesi, Arapçada fiilin “Tef‘îl” babından türemiştir.
Örnek: “tefhîm” (anlatma), “tebdîl” (değiştirme), vb.

10- “Umûr” kelimesinin tekili aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ümrân
B) Ümerâ
C) Âmir
D) Âmire
E) Emr

Cevap : E) Emr

Açıklama : “Umûr” (işler, emirler, meseleler) “emr” kelimesinin çoğuludur.
Arapçada “emr”in çoğulu “umûr” şeklinde kullanılır.

11- Aşağıdaki terkiplerden hangisi “mimar başı” anlamındadır?

A) سر معمار (ser mi‘mâr)
B) باش مهندس (bâş mühendis)
C) وجه معمار (vech mi‘mâr)
D) بر معمار (bar mi‘mâr)
E) هر میمار (her mi‘mâr)

Cevap : A) سر معمار (ser mi‘mâr)

Açıklama : Osmanlıcada “ser” kelimesi “baş” anlamına gelir. “Ser mi‘mâr” terimi “baş mimar”
(ör. Mimarbaşı) için kullanılan ifadelerdendir.

12- Aşağıdaki belgelerden hangisinde padişah tuğrası yer almaz?

A) Fermân
B) Hüccet
C) Berât
D) Nâme
E) Ahidnâme

Cevap : B) Hüccet

Açıklama : “Hüccet”, genellikle kadı sicillerine giren ve taraflar arasında düzenlenen şer‘î belge niteliğindedir.
Padişahın resmî belgesi olmadığı için tuğra da taşımamaktadır. Ferman, berat gibi padişah belgelerinde ise tuğra yer alır.

13- Mufassal ve icmâl şeklinde ikiye ayrılan Osmanlı arşivinde mevcut defter tipi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tahrir defteri
B) Mühimme defteri
C) Tımar ruznâme defteri
D) Şikâyet defteri
E) Rüûs defteri

Cevap : A) Tahrir defteri

Açıklama : Osmanlı Devleti’nde arazi ve nüfus tespitleri “tahrir defterleri”ne işlenirdi.
“Mufassal” detaylı defter, “icmâl” ise özet niteliğindeki defterdir.
Bu ikili kayıt yöntemi, vergi ve arazi yönetimini kolaylaştırmıştır.

14- Yiyecek alanındaki harcamaları ifade eden kelime aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yevmiye
B) Ta‘amiye
C) İhtacat
D) Şehriye
E) Mevâcib

Cevap : B) Ta‘amiye

Açıklama : “Ta‘âm”, Arapçada “yemek” demektir. “Ta‘amiye” de yiyecek giderlerini veya yiyecekle ilgili masrafı ifade eder.
“Yevmiye” (günlük), “şehriye” (aylık) gibi kelimeler ise zaman bazlı ödemeleri ifade eder.

15- “İstihdâm” masdarının vezni aşağıdakilerden hangisidir?

A) İnf‘âl
B) Tef‘îl
C) Tefe‘ul
D) İfti‘âl
E) İstif‘âl

Cevap : E) İstif‘âl

Açıklama : “İstihdâm” (çalıştırma, hizmete alma) fiili Arapçada istif‘âl babından gelir.
Bu bab, “istemek, talep etmek” ya da “bir şeyi kendine doğru çekmek” anlamlarını yansıtır.

16- تلخیص تاج التواریخ ifadesinin okunuşu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Telhîs-i cülûs-ı târîh
B) Telhîs-i tâcî’t-tevârîh
C) Telhîs-i tâc’it-tevârih
D) Telsîh-i tâc’it-tevârih
E) Telhîs-i tâc’iç-tevârîh

Cevap : D) Telsîh-i tâc’it-tevârih

Açıklama :

17- “Binâ” kelimesinin çoğulu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Envâ‘
B) Evâil
C) Emvâl
D) Ebniye
E) Eyyâm

Cevap : D) Ebniye

Açıklama : Arapçada “binâ” (بناء) “yapı” anlamına gelir ve çoğulu “ebniye” (أبنية) şeklindedir.

18- “Lâ-nazîr” ifadesinin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Faydasız, boş
B) Gelişgüzel
C) Eşsiz, benzersiz
D) Uçsuz bucaksız
E) Şüphezsiz

Cevap : C) Eşsiz, benzersiz

Açıklama : “Lâ-nazîr” (لا نظیر) ifadesi, “eşi-benzeri olmayan” demektir.
Arapçada “lâ” olumsuzluk, “nazîr” benzer manasındadır; dolayısıyla “benzeri yok” anlamı doğar.

19- İf‘al vezninin ism-i mef‘ûlü, bazı kelimelerde

“فَعَال” (fa‘âl)

kalıbına göre yazılır ve okunur.

Aşağıdaki ism-i mef‘ûl olan kelimelerden hangisi bu yazılış ve okunuşa uymamaktadır?

A) مراد (murâd)
B) مشاء (meşşâ / meşâ)
C) مقول (mekûl / me’kûl)
D) مجاز (mecâz)
E) مطاع (matâ‘)

Cevap : C) مقول (mekûl / me’kûl)

Açıklama :

20- “بین الملل” (beynü’l-milal)

ifadesinin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Millet için
B) Milletlerarası
C) Milletler üstü
D) Millet hakkında
E) Millet oluşturanlar

Cevap : B) Milletlerarası

Açıklama : “Beyn” (arasında) ve “el-milal” (milletler) kelimelerinden oluşan bu ifade,
“uluslararası” veya “milletlerarası” anlamına gelir.