Temel Gerontoloji 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

Bu makalede, temel gerontoloji alanındaki temel kavramlar ve yaşlanma sürecine dair önemli bilgiler ele alınacaktır. 2024-2025 vize dönemi final sınavı soruları temel alınarak hazırlanan bu içerik, yaşlı nüfusun artışı, yaşlanmanın etkileri ve temel geriatrik değerlendirme unsurları gibi konuları kapsamaktadır.

Dünya Genelinde Yaşlı Nüfusun Artış Nedenleri

Tüm dünyada yaşlı nüfusun hızla artış nedenleri arasında doğum hızının azalması, sağlık koşullarının iyileşmesi, teknolojinin gelişmesiyle hastalıkların teşhis ve tedavisinin kolaylaşması ve bebek ölüm hızının azalması sayılabilir. Kırdan kente göç ise doğrudan bir neden değildir.

Düşme Önleme Stratejilerinin Etkili Olması İçin Koşullar

Düşme önleme stratejilerinin etkili olması için maliyet açısından etkin, günlük pratikte uygulanabilir, düşme ve yaralanma sonuçlarını değiştirebilir ve etkilenen nüfus tarafından kabul edilebilir olması gerekir. Tüm topluma yaygınlaştırılması etkinliğin bir koşulu değildir.

Yaşlanma ile Birlikte Vücut Yapı ve Kompozisyonundaki Değişiklikler

Yaşlanma ile birlikte kemik kütlesi azalır, vücut yağ yüzdesi artar ve total vücut sıvısı azalır.

Sosyal İzolasyon Risk Faktörleri

Sosyal izolasyon ile ilişkili risk faktörleri arasında sosyal destek ve katılımın düşük olması, kötü sağlık durumu ve 80 yaş üzerinde olmak yer alır. Kadın olmak doğrudan bir risk faktörü değildir.

Bası Yaralarına Yol Açan Temel Faktörler

Bası yaralarının gelişiminde temel rol oynayan faktörler bası, sürtünme ve gerilmedir (makaslama).

Normal Yaşlanma Sürecine Bağlı Unutkanlık Özellikleri

Normal yaşlanmaya bağlı unutkanlık ilerleyici değildir, günlük hayatı etkilemez ve yaşlı birey yeni şeyler öğrenebilir. Unutkanlığın yakın bellekte olup ilerleyici olması normal yaşlanma belirtisi değildir.

Alzheimer’dan Korunma Yolları

Alzheimer’dan korunmada fiziksel olarak aktif olma, Akdeniz tipi beslenme, uygun kilonun sağlanması ve iyi sosyal destek sistemleri önemlidir. Melatonin ve diğer destek ürünlerinin kullanımı için doktor tavsiyesi gereklidir.

Sağlığı Etkileyen Sosyo-Demografik Özellikler

Sağlığı etkileyen sosyo-demografik özelliklerle ilgili olarak yaş arttıkça kronik hastalıkların görülme oranı artar, kadınlar erkeklerden daha uzun yaşar, evli olanlar bekarlara kıyasla daha uzun yaşar ve eğitim düzeyi düşük olanların yaşam süresi daha kısadır. Siyah ırka mensup erkeklerde prostat kanseri daha yaygındır.

Yaşlılarda Malnütrisyona Yol Açan Nedenler

Yaşlılarda malnütrisyona yol açan nedenler arasında kanser, sosyal izolasyon, yalnızlık, immobilite, demans ve depresyon sayılabilir. Deliryum genellikle bir sonuçtur, neden değildir.

Yaşlanmaya Bağlı Solunum ve Kardiyovasküler Sistem Değişiklikleri

Yaşlanmaya bağlı olarak akciğer dokusunun elastikiyeti azalır ve miyokard kalınlığı artar.

İleri Yaşta Demansın En Yaygın Nedeni

İleri yaşta görülen demansın büyük çoğunluğunda altta yatan hastalık Alzheimer hastalığıdır.

Yaşlılıkla İlgili Yanlış İfade

Köyden kente göç ve aile yapısının küçülmesi ile birlikte yaşlıların toplumsal statüleri yükselmemiştir, aksine azalmıştır.

Üriner İnkontinans Tipleri

Kişinin aniden idrarını boşaltma ihtiyacı hissettiği ancak tuvalete yetişemediği inkontinans tipi sıkışma tipidir. Mesane tam olarak boşalamadığı için damla damla idrar kaçışı olan inkontinans tipi ise taşma tipidir.

Sağlığın Sosyal Belirleyicileri

Sağlığı etkileyen tıbbi olmayan ancak sağlıkla ilgili bilgi, tutumlar, inançlar veya davranışlar gibi faktörler ile insanların yaşadığı ortamlardaki sosyal koşullar sağlığın sosyal belirleyicileridir.

Klinik Ortamda Deliryum Değerlendirme Aracı

Klinik ortamda deliryumun değerlendirilmesinde en çok kullanılan değerlendirme aracı CAM-ICU’dur.

Yaşlı Nüfus Oranı ve Tanımlaması

65 yaş ve üzeri insanların toplam nüfus içindeki payı yüzde 7-10 arasında ise o toplum yaşlı nüfus olarak kabul edilir.

Yaşlılara Yönelik Koruma Hizmetlerinin Başlangıcı (Türkiye)

Yaşlılara yönelik koruma hizmetleri ilk kez Selçuklu Dönemi’nde başlamıştır.

Yaşlılıkta Gastrointestinal Sistem Değişiklikleri

Yaşlılıkta gastrointestinal sistem ile ilgili değişikliklerden biri olmayan mide daha hızlı boşalır ifadesidir. Mide boşalması genellikle yavaşlar.

Yaşlanmanın Kültürel Boyutu

Yaşlanmanın kültürel boyutu ile ilgili yanlış olan bilgi, kültür kavramını ülkemizde ilk kez Mehmet Akif Ersoy’un tanımladığıdır. Bu tanımı ilk yapan Ziya Gökalp’tir.

Sosyolojik/Sosyal Yaşlanma

Yaşlanmaya bağlı olarak bireyin bir topluma ya da gruba uyum sağlayamaması hali sosyolojik/sosyal yaşlanma olarak tanımlanmaktadır.

Sonuç

Temel gerontoloji, yaşlanma sürecini çok yönlü olarak inceleyen ve yaşlı bireylerin sağlık, sosyal ve psikolojik iyilik hallerini anlamayı hedefleyen önemli bir bilim dalıdır. Bu makalede ele alınan vize dönemi temel bilgileri, bu alandaki temel kavramları ve teorileri özetlemektedir.

1- Aşağıdakilerden hangisi tüm dünyada yaşlı nüfusun hızla artış nedenleri arasında sayılamaz?

A) Doğum hızının azalması
B) Çevrenin sağlık üzerine olumsuz etkisi olan koşullarının düzeltilmesi
C) Gelişen teknoloji sayesinde hastalıkların teşhisinin ve tedavisinin daha kolay olması
D) Bebek ölüm hızının azalması
E) Kırdan kente göçün artışı

Cevap : E) Kırdan kente göçün artışı

Açıklama : Yaşlı nüfusun artmasının temel nedenleri arasında doğum oranlarının düşmesi, sağlık koşullarının iyileşmesi ve bebek ölüm hızının azalması gibi faktörler yer alır. Kırdan kente göç ise doğrudan bir neden olmaktan çok, toplumsal yapıyı değiştiren farklı bir demografik olgudur.

2- Aşağıdakilerden hangisi düşme önleme stratejilerinin etkili olması için gereken koşullar arasında sayılmaz?

A) Stratejilerin maliyet açısından etkin olması
B) Stratejilerin günlük pratikte uygulanabilir olması
C) Stratejilerin düşme ve düşmeye bağlı yaralanmaların sonucunu değiştirebilir olması
D) Stratejilerin etkilenen nüfus tarafından kabul edilebilir olması
E) Stratejilerin tüm topluma yaygınlaştırılması

Cevap : E) Stratejilerin tüm topluma yaygınlaştırılması

Açıklama : Bir düşme önleme stratejisinin etkili sayılabilmesi için; maliyet-etkin, uygulanabilir, sonuçları değiştirebilir ve hedef nüfus tarafından kabul edilebilir olması gerekir. Stratejinin tüm topluma yaygınlaştırılması ise etkinliği kanıtlandıktan sonraki bir uygulama adımıdır, etkinliğin bir koşulu değildir.

3- I. Kemik kütlesi azalır.
II. Total vücut sıvısı artar.
III. Yağsız kas kütlesi artar.
IV. Vücut yağ yüzdesi artar.
V. Total vücut sıvısı azalır.
Yukarıdakilerden hangileri yaşlanma ile birlikte vücut yapı ve kompozisyonunda görülen değişikliklerdendir?

A) I, IV ve V
B) II ve III
C) I, III ve V
D) I ve IV
E) I ve III

Cevap : A) I, IV ve V

Açıklama : Yaşlanmayla birlikte vücut kompozisyonunda önemli değişiklikler olur: Kemik kütlesi azalır (I), vücuttaki yağ yüzdesi artar (IV) ve total vücut sıvısı azalır (V). Yağsız kas kütlesi ve total vücut sıvısı artmaz, aksine azalır.

4- Aşağıdakilerden hangisi sosyal izolasyon ile ilişkili risk faktörleri arasında yer almaz?

A) Kadın olmak
B) Sosyal destek ve sosyal katılımın düşük olması
C) Kötü sağlık durumu
D) 80 yaş ve üzerinde olmak
E) Eğitim düzeyinin düşük olması

Cevap : A) Kadın olmak

Açıklama : Sosyal izolasyon için risk faktörleri arasında; ileri yaşta olmak, kötü sağlık durumu, sosyal desteklerin azlığı ve düşük eğitim düzeyi gibi etkenler sayılabilir. Cinsiyet tek başına doğrudan bir risk faktörü olmaktan çok, daha uzun yaşam beklentisi gibi nedenlerle kadınların ileriki yaşlarda yalnız kalma riskini artıran dolaylı bir faktördür.

5- I. Bası
II. Malnütrisyon
III. Sürtünme
IV. Gerilme (makaslama)
V. Üriner inkontinans
Yukarıda bası yaralarına yol açan temel faktörler ve bası yaralarına yatkınlığı artıran bazı faktörler verilmiştir. Bunlardan hangileri bası yarası gelişimine neden olan temel faktörlerdendir?

A) I, II ve V
B) I, III ve IV
C) I ve IV
D) II ve V
E) II, III ve V

Cevap : B) I, III ve IV

Açıklama : Bası yaralarının oluşumuna neden olan temel mekanik faktörler; dokulara uygulanan dikey kuvvet olan “bası” (I), cildin bir yüzeye sürtünmesiyle oluşan “sürtünme” (III) ve cildin altındaki dokuların kaymasıyla oluşan “gerilme” veya “makaslama”dır (IV).

6- Aşağıdakilerden hangisi normal yaşlanma sürecine bağlı olarak gelişen unutkanlığın özelliklerinden biri değildir?

A) Yaşlı, günlük hayatında yeni bir şeyler öğrenebilir.
B) Unutkanlık ilerleyici değildir.
C) Unutkanlık yakın bellekte olup ilerleyicidir.
D) Unutkanlık yaşlının günlük hayatını etkilemez.
E) Yaşlı, kelimeleri bulmakta zorlansa bile düzgün ve akıcı şekilde konuşabilir.

Cevap : C) Unutkanlık yakın bellekte olup ilerleyicidir.

Açıklama : Normal yaşlanmaya bağlı unutkanlık, genellikle günlük yaşamı etkilemez ve ilerleyici değildir. Unutkanlığın ilerleyici olması ve yakın bellekte belirgin olması ise normal bir durum değil, demans gibi hastalıkların bir belirtisi olabilir.

7- Alzheimerden korunmada aşağıdakilerden hangisi uygun değildir?

A) Fiziksel olarak aktif olma
B) Akdeniz tipi beslenme
C) Uygun kilonun sağlanması ve sürdürülmesi
D) Sosyal destek sistemlerinin iyi olması
E) Melatonin ve diğer destek ürünlerinin kullanılması

Cevap : E) Melatonin ve diğer destek ürünlerinin kullanılması

Açıklama : Alzheimer hastalığından korunmak için; fiziksel olarak aktif olmak, Akdeniz tipi beslenmek, ideal kiloyu korumak ve sosyal olarak aktif kalmak önerilmektedir. Melatonin gibi destek ürünlerinin ise korunmada kanıtlanmış bir etkisi yoktur ve hekim önerisi olmadan kullanılmamalıdır.

8- Sağlığı etkileyen sosyo-demografik özelliklerle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Yaş arttıkça kronik hastalıkların görülme oranı azalır.
B) Kadınlar erkeklerden daha uzun yaşar.
C) Evli olanlar bekarlara kıyasla daha uzun yaşar.
D) Eğitim düzeyi düşük olanlar daha uzun yaşar.
E) Siyah ırka mensup erkeklerde prostat kanseri daha yaygındır.

Cevap : D) Eğitim düzeyi düşük olanlar daha uzun yaşar.

Açıklama : Yapılan araştırmalar, yüksek eğitim düzeyinin daha iyi sağlık bilincine, daha iyi yaşam koşullarına ve dolayısıyla daha uzun yaşam beklentisine yol açtığını göstermektedir. Düşük eğitim düzeyinin daha uzun yaşamla ilişkili olduğu ifadesi yanlıştır. Ayrıca yaş arttıkça kronik hastalıkların görülme oranı artar, azalmaz.

9- Aşağıdakilerden hangisi yaşlılarda malnütrisyona yol açan nedenler arasında sayılmaz?

A) Deliryum
B) Kanser
C) Sosyal izolasyon, yalnızlık
D) İmmobilite (Hareketsizlik, yatağa bağımlılık)
E) Demans ve depresyon

Cevap : A) Deliryum

Açıklama : Kanser, sosyal izolasyon, demans, depresyon ve hareketsizlik gibi kronik durumlar, yaşlılarda yetersiz beslenmeye (malnütrisyon) yol açan önemli nedenlerdir. Deliryum ise genellikle malnütrisyonun bir nedeni olmaktan çok, bir sonucu olarak ortaya çıkan akut bir durumdur.

10- Yaşlanmaya bağlı solunum sistemi ve kardiyovasküler sistemde görülen değişikliklerle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Toraks ön-arka çapı daralır, arteriyel baroreseptör duyarlılığı artar.
B) Bronşiyoller genişler, kalbin şekli yuvarlaklaşır.
C) Alveoller daralır, arter duvarları kalınlaşır.
D) Rezidüel akciğer kapasitesi azalır, kalbin relaksasyon zamanı kısalır.
E) Akciğer dokusunun elastikiyeti azalır, miyokard kalınlığı artar.

Cevap : E) Akciğer dokusunun elastikiyeti azalır, miyokard kalınlığı artar.

Açıklama : Yaşlanmayla birlikte akciğer dokusu esnekliğini kaybeder (elastisite azalır) ve kalp kası (miyokard) kalınlaşarak kalbin gevşeme yeteneği azalır. Bu iki değişiklik, yaşlanmaya bağlı solunum ve kardiyovasküler sistemde görülen tipik değişikliklerdir.

11- İleri yaşta görülen demansın büyük çoğunluğunda (yüzde 80’inden fazlasında) altta yatan hastalık aşağıdakilerden hangisidir?

A) Alzheimer hastalığı
B) Dalak büyümesi
C) Parkinson hastalığı
D) Hepatit
E) Tiroid büyümesi

Cevap : A) Alzheimer hastalığı

Açıklama : Demans (bunama), tek bir hastalık olmayıp farklı nedenlere bağlı olarak ortaya çıkan bir sendromdur. İleri yaşta görülen demans vakalarının en yaygın nedeni (%60-80) “Alzheimer hastalığı”dır.

12- Yaşlılık ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Yaşlıya bakış açısı kültürden kültüre farklılık göstermektedir.
B) Osmanlı döneminde yaşlı kadınlar, torunlarının eğitiminde etkin bir rol oynamışlardır.
C) Köyden kente göç ve aile yapısının küçülmesi ile birlikte yaşlıların toplumsal statüleri yükselmiştir.
D) Kültürün zamanla değişmesi kaçınılmaz bir durumdur.
E) Osmanlı aile yapısında yaşlanma, statü artışının bir göstergesiydi.

Cevap : C) Köyden kente göç ve aile yapısının küçülmesi ile birlikte yaşlıların toplumsal statüleri yükselmiştir.

Açıklama : Sanayileşme ve kentleşme ile birlikte geleneksel geniş aile yapısının yerini çekirdek ailenin alması, yaşlıların aile ve toplum içindeki rollerini ve otoritelerini azaltmış, bu da toplumsal statülerinin yükselmesine değil, düşmesine neden olmuştur.

13- ….., kişinin aniden idrarını boşaltma ihtiyacı hissettiği, ancak tuvalete yetişecek zaman bulamadan idrarını kaçırdığı inkontinans tipidir. ….. ise, mesane tam olarak boşalamadığı için damla damla idrar kaçışının olduğu inkontinans tipidir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) Stres tipi Sıkışma tipi
B) Fonksiyonel tip – Stres tipi
C) Sıkışma tipi – Taşma tipi
D) Taşma tipi – Sıkışma tipi
E) Taşma tipi – Fonksiyonel tip

Cevap : C) Sıkışma tipi – Taşma tipi

Açıklama : Ani ve kontrol edilemeyen bir sıkışma hissiyle idrar kaçırma “sıkışma tipi”, mesanenin tam boşalamaması sonucu sürekli damlama şeklinde idrar kaçırma ise “taşma tipi” inkontinans olarak adlandırılır.

14- ….., tıbbi olmayan ancak sağlığı etkileyen, sağlıkla ilgili bilgi, tutumlar, inançlar veya davranışlar gibi faktörler; insanların doğduğu, büyüdüğü, yaşadığı, çalıştığı ve yaşlandığı ortamlarda sağlık durumu üzerinde etkili olan sosyal koşullardır.
Yukarıdaki cümlede verilen boşluğa aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) Sağlıklı yaşam biçimi davranışları
B) Sağlığın sosyal belirleyicileri
C) Sağlık algısı
D) Sağlık sosyolojisi
E) Sağlığın psikolojik belirleyicileri

Cevap : B) Sağlığın sosyal belirleyicileri

Açıklama : Metinde verilen tanım, bireylerin içinde yaşadıkları sosyal, ekonomik ve fiziksel çevre koşullarının sağlıkları üzerindeki etkilerini ifade eden “sağlığın sosyal belirleyicileri” kavramını açıklamaktadır.

15- Klinik ortamda deliryumun değerlendirmesinde en çok kullanılan değerlendirme aracı aşağıdakilerden hangisidir?

A) ICDSC (Yoğun Bakım Deliryum Tarama Kontrol Listesi)
B) NuDESC (Hemşirelik Deliryum Tarama Ölçeği)
C) DRS-R-98 (Deliryum Değerlendirme Ölçeği-Revize 98)
D) CAM-ICU (Yoğun Bakım Ünitesi Konfüzyon Değerlendirme Ölçeği)
E) NEECHAM Konfüzyon Skalası

Cevap : D) CAM-ICU (Yoğun Bakım Ünitesi Konfüzyon Değerlendirme Ölçeği)

Açıklama : Deliryumun klinik ortamda hızlı ve doğru bir şekilde taranması için en yaygın olarak kullanılan, geçerliliği ve güvenilirliği kanıtlanmış değerlendirme aracı “CAM”dir (Confusion Assessment Method – Kafa Karışıklığı Değerlendirme Yöntemi).

16- 65 yaş ve üzeri insanların toplam nüfus içindeki payı yüzde 7-10 arasında ise o toplum için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

A) Olgun/erişkin nüfus
B) Genç nüfus
C) Bağımlı nüfus
D) Yaşlı nüfus
E) Çok yaşlı nüfus

Cevap : D) Yaşlı nüfus

Açıklama : Birleşmiş Milletler’in demografik sınıflandırmasına göre, 65 yaş ve üzeri nüfusun toplam nüfusa oranı yüzde 7’yi geçtiğinde o toplum “yaşlı nüfus”lu bir toplum olarak kabul edilir.

17- Yaşlılara yönelik koruma hizmetleri ilk kez hangi dönemde başlamıştır?

A) Osmanlı Dönemi
B) Cumhuriyet Dönemi
C) Selçuklu Dönemi
D) Göktürkler Dönemi
E) Uygurlar Dönemi

Cevap : C) Selçuklu Dönemi

Açıklama :

18- Aşağıdakilerden hangisi yaşlılıkta görülen gastrointestinal sistem ile ilgili değişikliklerden biri değildir?

A) Sindirim enzimlerinin salınımı azalır.
B) Yutma yavaşlar, gıdaların mideye iletilmesi daha uzun zaman alır.
C) Kolonların peristaltik hareketleri azalır.
D) Mide daha hızlı boşalır.
E) Karaciğer kütlesi ve karaciğer kan akımı azalır.

Cevap : D) Mide daha hızlı boşalır.

Açıklama : Yaşlanmayla birlikte sindirim sistemi fonksiyonlarında bir yavaşlama görülür. Midenin boşalma hızı genellikle artmaz, tam aksine yavaşlar.

19- Yaşlanmanın kültürel boyutu ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Kültür bir toplumda zaman içinde değişiklik gösterebilir.
B) Ülkemizde kültür kavramını ilk kez Mehmet Akif Ersoy tanımlamıştır.
C) Kültür içgüdüsel değildir ve kalıtımsal olarak geçmez.
D) Kültür kavramı ilk kez Tylor tarafından tanımlanmıştır.
E) Kültür öğrenilir.

Cevap : B) Ülkemizde kültür kavramını ilk kez Mehmet Akif Ersoy tanımlamıştır.

Açıklama : Kültür kavramını Türkiye’de sosyolojik olarak ilk kez tanımlayan ve sistemleştiren düşünür Ziya Gökalp’tir.Mehmet Akif Ersoy önemli bir şair ve düşünür olsa da, bu kavramın bilimsel tanımını yapan ilk kişi değildir.

20- Yaşlanmaya bağlı olarak bireyin bir topluma ya da gruba uyum sağlayamaması hali hangi yaşlanma türünü tanımlamaktadır?

A) Psikolojik yaşlanma
B) Sosyolojik/sosyal yaşlanma
C) Ekonomik yaşlanma
D) Biyolojik yaşlanma
E) Demografik yaşlanma

Cevap : B) Sosyolojik/sosyal yaşlanma

Açıklama : Bireyin yaşlanmayla birlikte değişen toplumsal rollere (örneğin emeklilik), beklentilere ve sosyal çevresine uyum sağlama sürecini ve bu süreçte yaşadığı değişimleri ifade eden yaşlanma türü “sosyolojik/sosyal yaşlanma”dır.