Kentsel Yenileşme ve Kentsel Dönüşüm 2024-2025 Final Soruları

Giriş

Bu makalede, kentsel yenileşme ve kentsel dönüşüm kavramları, farklı ülkelerdeki uygulama örnekleri ve Türkiye’deki süreçler ele alınacaktır. 2024-2025 final sınavı soruları temel alınarak hazırlanan bu içerik, kentlerin fiziksel, sosyal ve ekonomik olarak yeniden yapılandırılmasına dair önemli bilgiler sunmayı amaçlamaktadır.

Baltimore Liman Alanı Dönüşüm Projesi

Baltimore Liman Alanı Dönüşüm Projesi, sosyal konutların yıkılmasına, yerel işletmelerin ve pazarın işlevini yitirmesine neden olmuş ancak Little Italy gibi güçlü sosyal bağlara sahip mahallelerde yoğun bir soylulaşma yaşanmamıştır.

Sürdürülebilirlik Prizması Modeli

Sürdürülebilirlik prizması modeli, rekabeti güçlendirmek, katılımı artırmak, atıkları sınırlandırmak ve sosyal kaynaşmayı korumak gibi hedefleri benimserken, “büyümeyi sıfırlamak” gibi bir hedefi benimsemez.

ABD’deki Sosyal Çeşitlilik Uygulamaları ve Yoksulluk Kültürü Tezi

ABD’deki sosyal çeşitlilik uygulamalarını şekillendiren öncü tezlerden biri Yoksulluk kültürü tezidir.

Soylulaşma Olgusu ve Kültürel Sermaye (David Ley)

David Ley, soylulaşma olgusunu açıklarken kültürel sermaye kavramına başvurmaktadır.

Soylulaşmanın Klasik Tanımı

Soylulaşmanın klasik tanımı içinde kiralık konuttan mülk konuta dönüşüm, mevcut sakinlerin yerinden edilmesi, emlak değerlerinde artış ve fiziksel yenileme yer alır. Büyük emlak geliştiriciler eliyle yapılması bu tanımın bir parçası değildir.

Ankara Protokol Yolu Düzenlemesi ve 5104 Sayılı Yasa

Ankara Protokol Yolu düzenlemesi kapsamında özel olarak çıkarılan ve “kentsel dönüşüm” kavramını da kullanan yasa 5104 sayılı Yasadır.

6306 Sayılı Yasa’da İlk Kez Yer Alan Tanım – Rezerv Yapı Alanı

İlk defa 6306 sayılı Yasa’da yer alan tanım Rezerv yapı alanıdır.

“Guggenheim Etkisi” ve Bilbao Örneği

Literatürde “Guggenheim etkisi” olarak bilinen tanımlama Bilbao şehrindeki bir dönüşüm uygulamasına atıf yapmaktadır.

Kentsel Toplumsal Hareketler ve Politik Fırsat Yapısı

Kentsel toplumsal hareketler ile politik bağlam arasındaki ilişkiyi anlamak için geliştirilen politik fırsat yapısı fırsat, büyüme koalisyonları, kentsel rejim ve sosyal reform koalisyonları kavramlarını içerir. Sosyal sermaye bu kavramlardan biri değildir.

“Üçüncü Dünya Enformelliği” (El Sayyad ve Roy)

Nezar el Sayyad ve Ananyo Roy’un “Üçüncü Dünya Enformelliği”ne dair iddiaları çerçevesinde enformelliğin üretiminde devlet merkezi bir rol oynamaktadır ve enformellik kamu alanlarına münhasır gelişmemekte, özel alanları da kapsamaktadır. Enformel alanlar sadece master planların ve düzenlenmelerin dışında kalan yerler değildir, bu yaklaşımın asli unsurudur.

Türkiye’de Gecekondu Alanlarına Yaklaşım Süreci

Türkiye’de gecekondu alanlarına yaklaşım süreç içerisinde sırasıyla Göz yumma ve ıslah, İmar affı ile ranta ortak etme ve Varoşların tasfiyesi şeklinde değişmiştir.

İstanbul’da Kentsel Dönüşüme Dair Tutum

İstanbul’da yapılan “Kentsel Dönüşüme Dair Riskler ve Beklentiler” araştırmasına göre kentsel dönüşüme dair tutumda konut büyüklüğünün evrenler dışında daha belirleyici olduğu söylenir.

Kentsel Toplumsal Hareketlerin Başarısı (Castells)

Manuel Castells’e göre bir kentsel toplumsal hareketin başarılı olabilmesi için güçlü medya imkânlarına sahip olabilmesi, pratiğini başka hareketlerin amaçlarıyla eklemleyebilmesi, politik partilerden bağımsız kalabilmesi ve entelektüeller ve profesyonellerle güçlü etkileşim sağlaması gereklidir. Örgütsel kapasite oluşturması ve kurumsallaşması doğrudan başarılı olmak için yapısal bir şart değildir.

“Kompakt Kent”in Ekonomik Boyuttaki Dezavantajları

“Kompakt kent”in ekonomik boyuttaki dezavantajları arasında konut darlığı yer almaktadır.

Post-Fordist Üretim Yapısı ve Emilia-Romagna

Emilia-Romagna post­fordist üretim yapısı ve ölçeği ile diğerlerinden ayrılmaktadır.

İstanbul’a Dair Güncel Olmayan Tespit

İstanbul’un dünya ticareti ve finansmanı için ilk grupta yer alan küresel şehirlerden biri olması bugün geçerli değildir.

Kültür Odaklı Kentsel Dönüşüm Hedefleri

Kültür odaklı kentsel dönüşüm gerçekleştirme hedefi kapsamında uluslararası film festivali organizasyonu, olimpik köy kurulması, dünyaca ünlü bir mimarca tasarlanmış opera binası inşası ve tarihi yapıların restorasyonu öncelikli uygulamalardır. Tohum takas sistemi bu kapsamda değerlendirilmez.

Atkinson’ın Sosyal Karışım Politikaları

Atkinson tarafından geliştirilen sosyal karışım politikaları çerçevesine göre Amerika’da karışım politikasının hedefi etnik karışımdır ve Avrupa’da daha çok sosyoekonomik karışım hedeflenmektedir. Belli mahalleleri ve kesimleri hedefleyen seçici uygulamalar Amerika Birleşik Devletleri geleneğine özgüdür.

İstanbul’da Kentsel Dönüşüm Sürecinde Güven

“Kentsel Dönüşümde Riskler ve Beklentiler”e dair İstanbul’da yapılan Araştırmaya göre “Kentsel dönüşüm sürecinde hakkınızı koruma konusunda kime güvenirsiniz?” sorusunda öne çıkan seçenek Belediyedir.

Toplulukların Kentsel Dönüşüm Sürecine Katılımının Önündeki Engeller

Toplulukların kentsel dönüşüm sürecine etkili katılımlarının önünde merkeziyetçi ve bürokratik kamu yönetimi yapılanması engel oluşturabilir.

Sonuç

Kentsel yenileşme ve dönüşüm, kentlerin değişen ihtiyaçlarına cevap verme ve yaşam kalitesini artırma potansiyeli taşırken, beraberinde çeşitli sosyal, ekonomik ve çevresel zorlukları da getirebilir. Başarılı bir dönüşüm süreci, yerel koşulların dikkate alındığı, katılımcı ve sürdürülebilir yaklaşımlarla mümkündür.

1- Aşağıdakilerden hangisi Baltimore Liman Alanı Dönüşüm Projesi’nin ürettiği sonuçlardan biri değildir?

A) Little Italy’de çok yoğun bir soylulaşma yaşanması
B) Birçok aile işletmesinin küresel zincirler karşısında yerinden olması
C) Sandtown/Howard Caddesi’ndeki büyük mağazaların liman alanına ya da banliyölere taşınması
D) Lexington pazarının eski işlevini yitirmesi
E) Sosyal konutların yıkılması

Cevap : A) Little Italy’de çok yoğun bir soylulaşma yaşanması

Açıklama : Baltimore Liman Alanı projesi, sosyal konutların yıkılmasına, yerel işletmelerin ve pazarın işlevini yitirmesine neden olmuştur. Ancak proje, Little Italy gibi etnik ve güçlü sosyal bağlara sahip mahallelerde yoğun bir soylulaşmaya yol açmamış, bu mahalleler direncini korumuştur.

2- Prizma modelinin sürdürülebilirlik kavramı aşağıdaki hedeflerden hangisini benimsemez?

A) Rekabeti güçlendirmek
B) Büyümeyi sıfırlamak
C) Katılımı güçlendirmek
D) Atıkları sınırlandırmak
E) Sosyal kaynaşmayı korumak

Cevap : B) Büyümeyi sıfırlamak

Açıklama : Sürdürülebilirlik prizması modeli, ekonomik (rekabet), ekolojik (atıkların sınırlandırılması), sosyal (sosyal kaynaşma) ve kurumsal (katılım) hedefler arasında bir denge kurmayı amaçlar. “Büyümeyi sıfırlamak” gibi radikal bir hedef, bu dengeli yaklaşımın bir parçası değildir.

3- Aşağıdakilerden hangisi ABD’deki sosyal çeşitlilik uygulamalarını şekillendiren öncü tezdir?

A) Güçlü yerel ekonomi savı
B) Yoksulluk kültürü tezi
C) Ağlar ve temaslar tezi
D) Mahalleyi savunmak tezi
E) Fırsat eşitliği tezi

Cevap : B) Yoksulluk kültürü tezi

Açıklama :

4- Aşağıdakilerden hangisi David Ley’in soylulaşma olgusunu açıklarken başvurduğu kavramdır?

A) Meslekleşme
B) Sosyal denetim
C) Rant makası
D) Mekânsal habitus
E) Kültürel sermaye

Cevap : E) Kültürel sermaye

Açıklama :

5- Aşağıdakilerden hangisi soylulaşmanın klasik tanımı içinde yer almaz?

A) Kiralık konuttan mülk konuta dönüşüm
B) Mevcut sakinlerin yerinden edilmesi
C) Emlak değerlerinde artış
D) Fiziksel yenileme
E) Büyük emlak geliştiriciler eliyle yapılması

Cevap : E) Büyük emlak geliştiriciler eliyle yapılması

Açıklama : Soylulaşmanın klasik tanımı; bir bölgenin fiziksel olarak yenilenmesi, emlak değerlerinin artması, kiracıların yerini mülk sahiplerinin alması ve mevcut sakinlerin yerinden edilmesi gibi süreçleri içerir. Bu süreç başlangıçta bireysel öncülerle başlar; büyük emlak geliştiricilerinin dahil olması ise sürecin sonraki aşamasıdır.

6- Ankara Protokol Yolu düzenlemesi kapsamında (Kuzey Ankara) özel olarak çıkarılan ve “kentsel dönüşüm” kavramını da kullanan yasa aşağıdakilerden hangisidir?

A) 6306 sayılı Yasa
B) 5393 sayılı Yasa
C) 5366 sayılı Yasa
D) 5998 sayılı Yasa
E) 5104 sayılı Yasa

Cevap : E) 5104 sayılı Yasa

Açıklama : Ankara’daki Kuzey Ankara Girişi Kentsel Dönüşüm Projesi’ni düzenlemek amacıyla özel olarak çıkarılan kanun, 2004 tarihli 5104 sayılı kanundur.

7- Aşağıdaki tanımlardan hangisi ilk defa 6306 sayılı Yasa’da yer almaktadır?

A) Kentsel dönüşüm ve gelişim alanı
B) Koruma alanı
C) Kentsel yenileme alanı
D) Toplu konut uygulama alanı
E) Rezerv yapı alanı

Cevap : E) Rezerv yapı alanı

Açıklama : “Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun” olarak bilinen 6306 sayılı Yasa, kentsel dönüşüm uygulamaları için yeni yerleşim alanı olarak kullanılmak üzere “rezerv yapı alanı” kavramını ilk kez yasal mevzuata dahil etmiştir.

8- Literatürde “Guggenheim etkisi” olarak bilinen tanımlama aşağıda yer alan hangi şehirdeki bir dönüşüm uygulamasına atıf yapmaktadır?

A) Londra
B) Glasgow
C) Barselona
D) Bilbao
E) Lille

Cevap : D) Bilbao

Açıklama : “Guggenheim Etkisi”, İspanya’nın sanayi kenti Bilbao’da inşa edilen Guggenheim Müzesi gibi ikonik bir kültür yapısının, kentin imajını tamamen değiştirmesi, turist çekmesi ve ekonomik bir canlanma yaratmasıyla sonuçlanan başarılı kentsel dönüşüm modeline atıf yapar.

9- Aşağıdakilerden hangisi kentsel toplumsal hareketler ile bu hareketleri doğuran politik bağlam arasındaki ilişkiyi anlamak için geliştirilen politik fırsat yapısı ile ilişkili kavramlar arasında yer almaz?

A) Büyüme koalisyonları
B) Kentsel rejim
C) Sosyal sermaye
D) Sosyal reform koalisyonları
E) Fırsat

Cevap : C) Sosyal sermaye

Açıklama : Politik fırsat yapısı; büyüme koalisyonları, kentsel rejimler ve sosyal reform koalisyonları gibi kentsel yönetim ve güç ilişkileriyle ilgili kavramları içerir. Sosyal sermaye ise daha çok bireylerin ve grupların sahip olduğu sosyal ağları ve güven ilişkilerini ifade eden farklı bir kavramdır.

10- Aşağıdakilerden hangisi Nezar el Sayyad ve Ananyo Roy’un “Üçüncü Dünya Enformelliği”ne dair iddiaları çerçevesinde tanımlayıcı asli unsur olarak yer almaz?

A) Enformellik mekânın temel üretilme tarzıdır.
B) Enformel alanlar master planların ve düzenlenmelerin dışında kalan yerlerdir.
C) Enformellik kısmen yoksulların yerleşim alanlarında gelişmektedir.
D) Enformelliğin üretiminde devlet merkezî bir rol oynamaktadır.
E) Enformellik kamu alanlarına münhasır gelişmemekte, özel alanları da kapsamaktadır.

Cevap : B) Enformel alanlar master planların ve düzenlenmelerin dışında kalan yerlerdir.

Açıklama : El Sayyad ve Roy’a göre Üçüncü Dünya’da enformellik, sadece planların dışında kalan bir istisna değil, aksine devletin de dahil olduğu, mekanın temel üretilme tarzıdır. Bu nedenle enformel alanların sadece plan dışı yerler olduğu iddiası bu yaklaşıma göre eksik ve hatalıdır.

11- Türkiye’de gecekondu alanlarına yaklaşım süreç içerisinde sırasıyla nasıl değişmiştir?

A) Göz yumma ve ıslah / İmar affı ile ranta ortak etme / Varoşların tasfiyesi
B) İmar affı ile ranta ortak etme / Göz yumma ve ıslah / Varoşların tasfiyesi
C) Göz yumma ve ıslah / Varoşların tasfiyesi / İmar affı ile ranta ortak etme
D) Varoşların tasfiyesi / İmar affı ile ranta ortak etme / Göz yumma ve ıslah
E) Varoşların tasfiyesi / Göz yumma ve ıslah / İmar affı ile ranta ortak etme

Cevap : A) Göz yumma ve ıslah / İmar affı ile ranta ortak etme / Varoşların tasfiyesi

Açıklama : Türkiye’de gecekondulara yönelik politikalar tarihsel olarak şu sırayı izlemiştir: İlk dönemlerde “göz yumma ve temel hizmet götürme (ıslah)”, ardından oy potansiyeli nedeniyle “imar afları ile ranta ortak etme” ve son olarak kentsel dönüşüm projeleriyle bu alanların yıkılarak yeniden yapılandırılması (“varoşların tasfiyesi”).

12- İstanbul’da yapılan “Kentsel Dönüşüme Dair Riskler ve Beklentiler” araştırmasına göre kentsel dönüşüme dair tutumda evrenler dışında aşağıdaki faktörlerden hangisinin mukayeseli olarak daha belirleyici olduğu söylenir?

A) Yerlilik durumu
B) Meslek
C) Konut büyüklüğü
D) Bina tipi
E) Konut yaşı

Cevap : C) Konut büyüklüğü

Açıklama :

13- Aşağıdakilerden hangisi Manuel Castells’e göre bir kentsel toplumsal hareketin başarılı olabilmesi için yerine getirmesi gereken yapısal şartlar arasında yer almaz?

A) Güçlü medya imkânlarına sahip olabilmesi
B) Pratiğini başka hareketlerin amaçlarıyla eklemleyebilmesi
C) Örgütsel kapasite oluşturması ve kurumsallaşması
D) Politik partilerden bağımsız kalabilmesi
E) Entelektüeller ve profesyonellerle güçlü etkileşim sağlaması

Cevap : C) Örgütsel kapasite oluşturması ve kurumsallaşması

Açıklama :

14- Aşağıdakilerden hangisi “kompakt kent”in ekonomik boyuttaki dezavantajları arasında yer almaktadır?

A) Kent içindeki yeşil ve açık alanların azalması
B) Ulaşım maliyetlerinin artması
C) Kalabalık kentsel yaşam
D) Konut darlığı
E) Özel otomobil bağımlılığının artması

Cevap : D) Konut darlığı

Açıklama : Kompakt (yoğun) kent modelinde, kentsel yayılmanın önlenmesi hedeflenir. Bu durum, arsa ve konut fiyatlarının artmasına ve dolayısıyla özellikle düşük gelirliler için “konut darlığı” yaşanmasına neden olabilir. Ulaşım maliyetleri ve otomobil bağımlılığı ise genellikle azalır.

15- Aşağıdaki yerlerden hangisi post­fordist üretim yapısı ve ölçeği ile diğerlerinden ayrılmaktadır?

A) Manchester
B) Lille
C) Emilia-Romagna
D) Ruhr
E) Detroit

Cevap : C) Emilia-Romagna

Açıklama : Manchester, Detroit ve Ruhr gibi bölgeler, büyük ölçekli ve standart üretime dayalı Fordist sanayinin klasik merkezleridir. İtalya’daki Emilia-Romagna bölgesi ise küçük ve orta ölçekli işletmelerin oluşturduğu, esnek ve uzmanlaşmış üretim ağlarına dayalı post-fordist üretim yapısıyla diğerlerinden ayrılır.

16- İstanbul’a dair aşağıdaki tespitlerden hangisi bugün geçerli değildir?

A) İstanbul, dünya ticareti ve finansmanı için ilk grupta yer alan küresel şehirlerden biridir.
B) İstanbul’un merkezî iş alanı Şişli-Zincirlikuyu ve Levent- Maslak- İstinye aksında Büyükdere Caddesi üzerinde yoğunlaşmıştır.
C) Hinterlandında yer alan Bursa, Sakarya, İzmit, Tekirdağ, Balıkesir, Çanakkale gibi şehirlerle etkileşimli bir kent bölgedir.
D) Hadımköy, Silivri, Tuzla, İkitelli, Dudullu ve Gebze bölgelerinde küçük ve orta boy işletmeler toplanmıştır.
E) İstanbul’un kültür kümelenmesinde Beyoğlu’nun tarihsel ağırlığı vardır.

Cevap : A) İstanbul, dünya ticareti ve finansmanı için ilk grupta yer alan küresel şehirlerden biridir.

Açıklama : İstanbul küresel bir şehir olmakla birlikte, dünya ticareti ve finansmanını yöneten Londra, New York, Tokyo gibi “ilk grupta” (alfa++) yer alan şehirlerden biri olarak kabul edilmemektedir. Genellikle ikinci veya üçüncü grupta sınıflandırılır.

17- Aşağıdakilerden hangisi kültür odaklı kentsel dönüşüm gerçekleştirme hedefi kapsamında yapılacak öncelikli uygulamalar içinde değerlendirilmez?

A) Tohum takas sistemi
B) Uluslararası Film Festivali organizasyonu
C) Olimpik köy kurulması
D) Dünyaca ünlü bir mimarca tasarlanmış opera binası inşası
E) Tarihi yapıların restorasyonu

Cevap : A) Tohum takas sistemi

Açıklama : Kültür odaklı kentsel dönüşüm; film festivali, olimpiyat köyü, ikonik kültürel yapılar ve tarihi restorasyonlar gibi kentin kültürel imajını ve turizmini güçlendirecek uygulamaları içerir. Tohum takas sistemi ise kültürel bir uygulamadan çok, ekolojik ve tarımsal bir faaliyettir.

18- Atkinson tarafından geliştirilen sosyal karışım politikaları çerçevesine göre aşağıdaki ifadelerden hangisi doğru değildir?

A) Amerika’da karışım politikasının hedefi etnik karışımdır.
B) Fransa ve İngiltere’de sosyal karışım politikaları yoksul mahallelere ve dezavantajlı kesimlere odaklanmaktadır.
C) İsveç ve Finlandiya gibi ülkelerde sosyal çeşitlilik politikası herkesin yaşam kalitesini artırmayı hedeflemektedir.
D) Sosyal karışım politikası olarak belli mahalleri ve belli kesimleri hedefleyen seçici uygulamalar Batı Avrupa geleneğine özgüdür.
E) Avrupa’da daha çok sosyoekonomik karışım hedeflenmektedir.

Cevap : D) Sosyal karışım politikası olarak belli mahalleri ve belli kesimleri hedefleyen seçici uygulamalar Batı Avrupa geleneğine özgüdür.

Açıklama : Metinde bahsedildiği gibi, belirli mahalleleri ve kesimleri hedefleyen seçici sosyal karışım politikaları Batı Avrupa’ya değil, daha çok Amerika Birleşik Devletleri’nin (ABD) kentsel politikalarına özgü bir yaklaşımdır. Avrupa’da ise daha çok evrensel politikalar öne çıkar.

19- “Kentsel Dönüşümde Riskler ve Beklentiler”e dair İstanbul’da yapılan Araştırmaya göre “Kentsel dönüşüm sürecinde hakkınızı koruma konusunda kime güvenirsiniz?” sorusunda öne çıkan seçenek hangisidir?

A) Mahalle Derneği
B) Belediye
C) Mahkemeler
D) Kendisi
E) Muhalefet partileri

Cevap : B) Belediye

Açıklama :

20- Aşağıdakilerden hangisi toplulukların kentsel dönüşüm sürecine etkili katılımlarının önünde engel oluşturabilir?

A) Yerel aktörlerin karar ve projelere ilgisi
B) Yerel toplulukların değişim yaratabileceklerine dair inançlarının olması
C) Yerel güç dağılımının dengeli olması
D) Merkeziyetçi ve bürokratik kamu yönetimi yapılanması
E) Yerel topluluklar arasında diyalog ve hoşgörünün varlığı

Cevap : D) Merkeziyetçi ve bürokratik kamu yönetimi yapılanması

Açıklama : Toplulukların dönüşüm sürecine etkili katılımı; ilgi, inanç, diyalog ve dengeli güç dağılımı gibi faktörlerle mümkün olur. Kararların tepeden alındığı ve halkın katılımına kapalı olan “merkeziyetçi ve bürokratik kamu yönetimi yapılanması” ise katılımın önündeki en büyük engellerden biridir.