Akkoyunlu, Karakoyunlu ve Safeviler Tarihi 2024-2025 Final Soruları

Giriş

Bu makalede, 14. ve 16. yüzyıllar arasında Doğu Anadolu, Azerbaycan ve İran coğrafyasında etkili olmuş Türkmen devletleri Akkoyunlu ve Karakoyunlu ile Safevi Devleti’nin kuruluş ve yükseliş dönemleri, önemli hükümdarları, komşularıyla ilişkileri ve siyasi dönüşümleri ele alınacaktır. 2024-2025 final sınavı soruları temel alınarak hazırlanan bu içerik, bölgedeki Türk siyasi tarihine ışık tutmayı amaçlamaktadır.

Safevilerin Çöküşünün Coğrafi Nedenleri

Safeviler’in çöküşünde İran coğrafyasının kurak ve verimsiz arazilerden oluşması, doğal kaynaklar bakımından kıtlığı ve sınırlı deniz bağlantısı etkili olmuştur. Ancak İran, ipek üretimi için uygun bir coğrafyaydı ve ipek Safevi ekonomisinin önemli bir parçasıydı.

Şah Süleyman Dönemi Vezir-i Azamı: Şeyh Ali Han

Şah Süleyman döneminde uzun süre vezir-i azam olarak görev yapan devlet adamı Şeyh Ali Han’dır.

Şah Tahmasb Döneminde Önem Kazanan Askerî Makam: Kurçibaşı

Şah Tahmasb’ın iktidarı ele geçirmesiyle Kurçibaşı askerî makamı önem kazanmıştır.

Şah Abbas’ın Özbeklere Karşı İlk Seferi ve Komutanı

Şah Abbas’ın Özbeklere yönelik ilk seferinde Safevi ordusuna Allahverdi Han kumandanlık etmiştir.

Cihan Şah’ın Gürcistan Seferi ve Safevi Şeyhi İbrahim

Cihan Şah’ın 1440 yılındaki Gürcistan seferine Safevi şeyhi İbrahim’i de beraberinde götürmüştür.

I. Şah Safî’nin Van Kuşatması

Osmanlıların 1630’daki Bağdad seferinden üç yıl sonra, I. Şah Safî Van şehrini kuşatmıştır.

Venedik’in Şah İsmail ile İşbirliği Motivasyonu

Venedik’in Memlükler ve Osmanlı Devleti’ne karşı Şah İsmail ile işbirliği yapmasının arkasındaki en büyük motivasyon Doğu Akdeniz’deki Memlük ve Osmanlı ticaretini zayıflatmaktır.

Safevi Devleti Yönetiminde Etkin Olan Aşiretler (Şah Tahmasb Dönemine Kadar)

Şah Tahmasb dönemine kadar Safevi Devleti yönetiminde etkin olan iki aşiret Rumlu ve Ustaclu’dur.

Şah Abbas Dönemi Reformları

Şah Abbas döneminde gulâm sisteminde askeri sınıf oluşturulmuş, merkezi idarede şaha bağlı bir sınıf oluşturulmuş, tuyûl ve memâlik toprakları hâssa topraklara dönüştürülmüş ve profesyonel tüfenkçi birlikleri oluşturulmuştur. İran’da Yahudiler için Yeni Culfa şehrinin kurulması bu reformlar arasında yer almaz; bu şehir Ermeniler için kurulmuştur.

Kara Mehmed’in Memlük Sultanı Berkuk’a Elçi Göndermesi

Kara Mehmed 1385 yılında Memlük sultanı Berkuk’a iki düşman tarafından saldırıya uğradığını bildirmek için elçi göndermiştir.

Akkoyunlu Reisi Tur Ali Bey’in Trabzon Rum İmparatorluğu’na Akınları

Akkoyunlular’ın reisi Tur Ali Bey 1340-1352 arasında Trabzon Rum İmparatorluğu’na yönelik akınlar yapmıştır.

Hüseyin Mirza Döneminde Kartli Valisi

Hüseyin Mirza döneminde Şirvan’daki Lezgiler ile mücadele için görevlendirilen Kartli Bölgesi valisi Hüseyin Kulu Han’dır.

Şah İsmail ve Safevi Devleti’nin Kuruluşu (Tebriz)

Şah İsmail 1501 yılında Tebriz’i ele geçirerek Safevi Devleti’nin kuruluşunu gerçekleştirmiştir.

Şah Abbas’ın Cülusunda Etkin Olan Kızılbaş Emîri: Mürşid Kulu Han

Şah Abbas’ın cülusunda en etkin olan Kızılbaş emîri Mürşid Kulu Han’dır.

Babürler ve Safeviler Arasında Denge Unsuru: Kandahar

Büyük çoğunluğu Sünni olan ve halkı uzun yıllardır Babürler ile Safeviler arasında bir denge unsuru olan bölge Kandahar’dır.

Şah Süleyman İçin İkinci Kez Cülus Töreni Fikri

Şah Süleyman için ikinci kez cülus töreni düzenleme fikri Mirza Mukim’e aittir.

II. Bayezid’in Şah İsmail’e Yönelik Politikaları

II. Bayezid’in Şah İsmail’e yönelik politikaları arasında doğrudan Şah İsmail’i hedef alan seferler düzenlemek yer almamaktadır.

Safevi Tarihinde Türk ve Tacik İlişkisi

Safevi tarihindeki siyasi bakımdan etkin olan iki grup arasındaki ilişkiyi tanımlamak için Türk – Tacik ilişkisini belirten yağ ve su analojisi kullanılabilir.

Kızılbaş Fetretinde Div Sultan’ın Rolü

Kızılbaş Fetreti sırasında Köpek Sultan (Ustaclu) ve Çuha Sultan (Tekelü) ile ittifak eden Rumlu aşireti Kızılbaş emîri Div Sultan’dır.

Zülfikar Mavsillü’nün Kanuni Sultan Süleyman’a Bağlılığı

1529 yılında, Irak-ı Arab ve Bağdad idarecisi İbrahim’i öldürdükten sonra Kanuni Sultan Süleyman’a bağlılığını bildiren isim Zülfikar Mavsillü’dür.

Sonuç

Akkoyunlu, Karakoyunlu ve Safevi devletleri, Doğu Anadolu ve İran coğrafyasında önemli siyasi ve kültürel izler bırakmışlardır. Aralarındaki hakimiyet mücadeleleri ve farklı yönetim anlayışları, bölge tarihini derinden etkilemiştir.

1- Aşağıdakilerden hangisi Safeviler’in çöküşünün ardındaki coğrafi sebepler arasında gösterilemez?

A) Şehirlerin çevresi haricindeki toprakların çoğunluğu kurak ve verimsiz arazilerden oluşmaktaydı.
B) İran sahası doğal kaynaklar bakımından oldukça kıt bir coğrafya idi.
C) İran, ipek üretimi için uygun bir coğrafya değildi.
D) İran’ın denizle bağlantısı oldukça sınırlı idi.
E) İran toprakları oldukça geniş bozkırlar ve çetin dağlık arazilerden oluşmaktaydı.

Cevap : C) İran, ipek üretimi için uygun bir coğrafya değildi.

Açıklama : İran coğrafyası; kurak araziler, sınırlı deniz bağlantısı ve zorlu arazi yapısı gibi birçok coğrafi zorluğa sahipti. Ancak tam aksine, özellikle Gilan gibi bölgeleriyle ipek üretimi için oldukça uygun bir coğrafyaydı ve ipek, Safevi ekonomisinin en önemli ihraç kalemiydi.

2- Şah Süleyman döneminde uzun süre vezir­-i azam olarak görev yapan devlet adamı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Hüsrev Han
B) Mirza Muhammed Tâhir Vâhid-i Kazvînî
C) Mirza Taki
D) Şeyh Ali Han
E) Rüstem Bey

Cevap : D) Şeyh Ali Han

Açıklama : Şah Süleyman döneminde, yaklaşık 20 yıl boyunca vezir-i azam (baş vezir) olarak görev yapan ve devlet yönetiminde büyük bir istikrar sağlayan önemli devlet adamı Şeyh Ali Han Zengine’dir.

3- Şah Tahmasb’ın iktidarı ele geçirmesi ile önem kazanan askerî makam aşağıdakilerden hangisidir?

A) Vezîr
B) Kurçibaşı
C) Sadr
D) Emirü’l-Ümerâ
E) Vekîl-i Nefs-i Nefîs-i Hümâyûn

Cevap : B) Kurçibaşı

Açıklama :

4- Şah Abbas’ın Özbeklere yönelik ilk seferinde Safevi ordusuna kumandanlık eden isim aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bektaş Han
B) Abdullah Han
C) Ubeydullah Han
D) Allahverdi Han
E) Mürşid Kulu Han

Cevap : D) Allahverdi Han

Açıklama : Şah I. Abbas, Horasan’ı işgal eden Özbeklere karşı düzenlediği ilk büyük seferde, ordusunun komutanlığına güvendiği Gürcü kökenli komutanı Allahverdi Han’ı getirmiştir.

5- Cihan Şah’ın 1440 yılındaki Gürcistan seferine beraberinde götürdüğü Safevi şeyhi aşağıdakilerden hangisidir?

A) İsmail
B) Cüneyd
C) İbrahim
D) Haydar
E) Safiyüddin Erdebilî

Cevap : C) İbrahim

Açıklama : Karakoyunlu hükümdarı Cihan Şah, Gürcistan üzerine düzenlediği sefer sırasında, o dönemde henüz siyasi bir güç olmaya başlayan Safevi tarikatının lideri olan Şeyh İbrahim’i de yanında götürmüştür.

6- Osmanlıların 1630’daki Bağdad seferinden üç yıl sonra, I. Şah Safî agresif bir politika takınarak aşağıdaki Osmanlı şehirlerinden hangisini kuşatmıştır?

A) Diyarbekir
B) Van
C) Mardin
D) Trabzon
E) Erzurum

Cevap : B) Van

Açıklama : Osmanlıların Bağdat’ı geri almasının ardından, Safevi Şahı I. Safi karşı bir hamle olarak 1633 yılında stratejik öneme sahip olan Van Kalesi’ni kuşatmış ancak ele geçirememiştir.

7- Aşağıdakilerden hangisi Venedik’in Memlükler ve Osmanlı Devleti’ne karşı Şah İsmail ile işbirliği yapmasının arkasındaki en büyük motivasyonlardandır?

A) Dinî bakımdan Şah İsmail’e yakınlık duymaları
B) Memlükler’in Venedik’e yönelik deniz seferleri
C) Şah İsmail’in karizmatik liderliği
D) Şah İsmail’in devletinin merkeziliği
E) Doğu Akdeniz’deki Memlük ve Osmanlı ticaretini zayıflatmak

Cevap : E) Doğu Akdeniz’deki Memlük ve Osmanlı ticaretini zayıflatmak

Açıklama : Venedik’in temel motivasyonu, en büyük ticari rakipleri olan Memlükler ve Osmanlıların Doğu Akdeniz’deki ticaretini zayıflatmaktı. Bu amaçla, bu iki devlete karşı doğuda yeni bir güç olarak ortaya çıkan Safevi hükümdarı Şah İsmail ile ittifak kurmaya çalışmışlardır.

8- Şah Tahmasb dönemine kadar Safevi Devleti yönetiminde etkin olan iki aşiret aşağıdakilerden hangileridir?

A) Ustaclu – Afşar
B) Rumlu – Ustaclu
C) Ustaclu – Şamlu
D) Şamlu – Afşar
E) Tekelü – Rumlu

Cevap : C) Ustaclu – Şamlu

Açıklama :

9- Aşağıdakilerden hangisi Şah Abbas dönemi reformları arasında sayılamaz?

A) İran’da ipek üretimi ile meşgul olan Yahudiler için Yeni Culfa şehrinin kurulması
B) Kafkas kökenli kölelerden müteşekkil gulâm sisteminde bir askeri sınıf oluşturulması
C) Merkezî idarede doğrudan şaha bağlı bir sınıfın oluşturulması
D) Tuyûl ve memâlik toprakların yeniden hâssa topraklara dönüştürülmesi
E) Profesyonel tüfenkçi birliklerinin oluşturulması

Cevap : A) İran’da ipek üretimi ile meşgul olan Yahudiler için Yeni Culfa şehrinin kurulması

Açıklama : Şah Abbas, ipek ticaretini geliştirmek için bu alanda uzman olan Ermenileri İsfahan yakınlarında kurduğu Yeni Culfa şehrine yerleştirmiştir. Bu uygulama Yahudiler için değildir.

10- Kara Mehmed 1385 yılında aşağıdaki hangi Memlük sultanına iki düşman tarafından saldırıya uğradığını bildirmek için elçi göndermiştir?

A) I. Baybars
B) Kansu Gavri
C) Seyfeddin Kalavun
D) Berkuk
E) Ferec

Cevap : D) Berkuk

Açıklama : Karakoyunlu hükümdarı Kara Mehmed, 1385 yılında hem Akkoyunluların hem de yerel beylerin saldırısına uğrayınca, dönemin güçlü hükümdarı olan Memlük Sultanı Berkuk’a elçi göndererek yardım istemiştir.

11- Akkoyunlular’ın reisi Tur Ali Bey 1340­-1352 arasında aşağıdaki hangi devlete yönelik akınlar yaparak iç karışıklıklarından faydalanmak istemiştir?

A) Trabzon Rum İmparatorluğu
B) Memlükler
C) Karakoyunlular
D) Osmanlı Devleti
E) Celâyirliler

Cevap : A) Trabzon Rum İmparatorluğu

Açıklama : Akkoyunluların bilinen ilk önemli reisi olan Tur Ali Bey, 14. yüzyılın ortalarında, iç karışıklıklar yaşayan komşusu Trabzon Rum İmparatorluğu topraklarına yönelik akınlar düzenlemiştir.

12- Hüseyin Mirza döneminde Şirvan’daki Lezgiler ile mücadele için görevlendirilen Kartli Bölgesi valisi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ali Merdan Han
B) Gurgin Han
C) Mir Muhammed Han
D) Hüseyin Kulu Han
E) Lutf Ali Han

Cevap : D) Hüseyin Kulu Han

Açıklama :

13- Şah İsmail 1500’de Tercan’da Kızılbaş Kurultayını topladıktan sonra, 1501 yılında aşağıdaki şehirlerden hangisini ele geçirerek Safevi Devleti’nin kuruluşunu gerçekleştirmiştir?

A) Bakü
B) Erdebil
C) Erzincan
D) Lahican
E) Tebriz

Cevap : E) Tebriz

Açıklama : Şah İsmail, Erzincan’da topladığı Kızılbaş ordusuyla birlikte Akkoyunlu hükümdarı Elvend Mirza’yı Şerur Savaşı’nda yendikten sonra, 1501 yılında Akkoyunluların başkenti olan Tebriz’i ele geçirmiş ve burada şahlığını ilan ederek Safevi Devleti’ni resmen kurmuştur.

14- Şah Abbas’ın cülusunda en etkin olan Kızılbaş emîri aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yakub Han
B) Mürşid Kulu Han
C) Bektaş Han
D) Muhammed Han
E) Ulama Han

Cevap : B) Mürşid Kulu Han

Açıklama : Şah Muhammed Hüdabende’nin yerine oğlu Abbas’ın tahta geçmesinde (cülusunda), o dönemdeki en güçlü Kızılbaş emirlerinden biri olan ve Abbas’ın Horasan valiliği sırasında lalalığını yapan Ustaclu aşiretinden Mürşid Kulu Han en etkili rolü oynamıştır.

15- Büyük çoğunluğu Sünni olan ve halkı uzun yıllardır Babürler ile Safeviler arasında bir denge unsuru olan bölge aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kandahar
B) Kartli
C) Kirman
D) Horasan
E) Şirvan

Cevap : A) Kandahar

Açıklama : Günümüz Afganistanı’nda yer alan Kandahar bölgesi, stratejik konumu nedeniyle Safeviler ile Hindistan’daki Babürlüler arasında sürekli bir mücadele alanı olmuş ve halkının Sünni olması, bölgenin bu iki güç arasında bir denge unsuru olarak kalmasında etkili olmuştur.

16- Şah Süleyman için ikinci kez cülus töreni düzenleme fikri aşağıdaki kişilerden hangisine aittir?

A) Mirza Mukim
B) Maksud Beğ
C) Budak Beğ
D) Mirza Bakır
E) Cemşid Han

Cevap : A) Mirza Mukim

Açıklama :

17- II. Bayezid’in Şah İsmail’e yönelik politikalarına dair aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Anadolu’daki Kızılbaşlara yönelik takibatta bulunmuştur.
B) Doğrudan Şah İsmail’i hedef alan seferler düzenlemiştir.
C) Anadolu’daki Kızılbaşları Şah İsmail ile irtibatını kesmek amacıyla sürgün etmiştir.
D) Şah İsmail’in iktidarını ve nüfuzunu derinleştirecek taleplerini reddetmiştir.
E) Safevi tehdidine dair Akkoyunlu hükümdarlarıyla iletişime geçmiştir.

Cevap : B) Doğrudan Şah İsmail’i hedef alan seferler düzenlemiştir.

Açıklama : II. Bayezid, Şah İsmail’in Anadolu’daki faaliyetlerinden rahatsız olmuş ve Kızılbaşlara yönelik bazı tedbirler almıştır. Ancak, doğrudan Safeviler üzerine bir askeri sefer düzenlemekten kaçınmış, daha çok diplomatik ve ihtiyatlı bir politika izlemiştir. Büyük sefer, oğlu Yavuz Sultan Selim tarafından gerçekleştirilmiştir.

18- Safevi tarihindeki siyasi bakımdan etkin olan iki grup arasındaki ilişkiyi tanımlamak için yağ ve su analojisi kullanılabilir. Yağ ve su bir araya geldiğinde nasıl birbirine karışmıyorsa bu iki grup da Safevi tarihi boyunca rekabet hâlinde olmuşlardır.
Yukarıda bahsedilen bu iki grup aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tacik – Kürt
B) Tacik – Gürcü
C) Türk – Ermeni
D) Gürcü – Türk
E) Türk – Tacik

Cevap : E) Türk – Tacik

Açıklama : Safevi Devleti’nin kuruluşunda ve yönetiminde, askeri gücü elinde bulunduran Türk (Kızılbaş) aşiretleri ile sivil bürokrasiyi yürüten İranlı (Tacik) unsurlar arasında sürekli bir rekabet ve güç mücadelesi yaşanmıştır. Bu iki grup, devletin temelini oluşturan ancak birbiriyle tam olarak kaynaşamayan iki ana unsurdur.

19- Kızılbaş Fetreti sırasında Köpek Sultan (Ustaclu) ve Çuha Sultan (Tekelü) ile ittifak eden Rumlu aşireti Kızılbaş emîri aşağıdakilerden hangisidir?

A) Çuha Sultan
B) Hüseyin Han
C) Div Sultan
D) Behram Mirza
E) Ulama Sultan

Cevap : C) Div Sultan

Açıklama : Şah Tahmasb’ın çocukluk dönemindeki Kızılbaş Fetreti sırasında, Rumlu aşiretinin lideri olan ve bir dönem Emirü’l-Ümerâlık yapan Div Sultan, diğer aşiret liderleriyle (Köpek Sultan, Çuha Sultan) değişen ittifaklar kurarak güç mücadelesinde önemli bir rol oynamıştır.

20- 1529 yılında, Irak­-ı Arab ve Bağdad idarecisi İbrahim’i öldürdükten sonra Kanuni Sultan Süleyman’a bağlılığını bildiren isim aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ulama Han
B) Köpek Sultan
C) Div Sultan
D) Elkas Mirza
E) Zülfikar Mavsillü

Cevap : E) Zülfikar Mavsillü

Açıklama : Bağdat’ın Safevi valisi olan ve Kürt kökenli Mavsillü aşiretine mensup Zülfikar Bey, 1529 yılında Safevilere isyan ederek şehrin kontrolünü ele geçirmiş ve Osmanlı Padişahı Kanuni Sultan Süleyman’a bağlılığını bildirerek ondan yardım istemiştir.