Altınorda Tarihi 2024-2025 Final Soruları

Giriş

Bu makalede, Cengiz Han’ın imparatorluğunun batı kanadında kurulan Altın Orda Devleti’nin tarihsel süreci, önemli hanları, komşu devletlerle ilişkileri ve yıkılışı ile devamı niteliğindeki hanlıklar ele alınacaktır. 2024-2025 final sınavı soruları temel alınarak hazırlanan bu içerik, Altın Orda’nın Doğu Avrupa tarihindeki rolünü anlamayı amaçlamaktadır.

Kazan Hanlığı’nın Kuruluşu (Uluğ Muhammed Han)

Kazan Hanlığı’nın kuruluşu, devrik Altın Orda hanlarından Uluğ Muhammed Han’ın siyasi ve askerî faaliyetleri neticesinde 1438 yılında gerçekleşmiştir.

Küçüm Han ve Sibir Hanlığı’nda Hakimiyetin Yeniden Sağlanması

Küçüm Han’ın Sibir Hanlığı’nda 1563 yılında yeniden hâkimiyeti sağlamasında Buhara Hanı II. Abdullah’ın desteği olmuştur.

Özbek Hanlığı’nın Yıkılışı ve Şeyh Haydar’a Karşı İttifak

1468 yılında vefat eden Ebu’l-Hayr’ın oğlu Şeyh Haydar’a karşı ittifak kuran ve Özbek Hanlığı’nı yıkan hükümdarlar arasında Kazan Hanı Mahmudek yer almamaktadır.

Altın Orda Devleti’nde Emir Nogay’ın Nüfuzu

Mengü Timur Han’ın ölümünden sonra Altın Orda Devleti’nin yönetiminde büyük nüfuz sahibi olan ve Balkan yarımadasında hakimiyet tesis eden şahsiyet Emir Nogay’dır.

Edigey Mirza’nın Moskova Kuşatması ve Kaldırılması

Edigey Mirza, 1408 yılında gerçekleştirdiği Moskova kuşatmasını Moskova halkından 3000 gümüş ruble kurtuluş akçası alması sebebiyle kaldırmıştır.

Astarhan Hanlığı ve Nogay İttifakı

İlk müstakil Astarhan hanı olan Abdülkerim bin Mahmud (1502-1514) Kırım Hanlığı’nın saldırılarına karşı Nogaylar ile ittifak kurmuştur.

Cengiz Han’ın Halefi: Ögedey

Cengiz Han, halefi olarak oğlu Ögedey’i belirlemiştir.

Güneybatı Rus Topraklarının Litvanya Hakimiyetine Girişi

Volın, Kiev, Smolensk ve Galiç gibi şehirlerin yer aldığı güneybatı Rus toprakları 1320’li yıllardan itibaren Büyük Litvanya Knezliği’nin hâkimiyetine girmiştir.

Edigey Mirza ve Timurlu Hükümdarı Şahruh’un Rekabeti

Edigey Mirza, Harezm hâkimiyeti için Timurlu hükümdarı Şahruh ile karşı karşıya gelmiştir.

Cuçi’nin Halefi: Batu Han

Cuçi’nin ikinci oğlu ve halefi Batu Han’dır.

Yaş Antlaşması ve Kırım’ın Rusya’ya Ait Olduğunun Kabulü

1792 yılında Rusya ile imzalanan Yaş Antlaşması’nın Osmanlı Devleti açısından en mühim sonucu, Osmanlı Devleti’nin Kırım Hanlığı topraklarının Rusya’ya ait olduğunu kabul etmek zorunda kalmasıdır.

Gök Orda Hükümdarı Erzen Han

Dindar ve adil bir hükümdar olarak bilinen ve Özbek Han’ın emriyle Cuçi ulusunun sol kanadının hükümdarı olan kişi Erzen Han’dır.

Kazak Hükümdarı Kasım Han Hakkında Yanlış Bilgi

Kazak Hükümdarı Kasım Han ile ilgili yanlış olan bilgi, Kalmuklar’a mağlup olarak hayatını kaybetmesidir.

Altın Orda Şehirleri

Buhara, Altın Orda şehirlerinden biri değildir.

Toktamış Han’ın Mamay Mirza’yı Mağlup Etmesinin Sonuçları

Toktamış Han’ın Mamay Mirza’yı mağlup etmesinin sonuçlarından biri Altın Orda Devleti’nde siyasi birliğin yeniden sağlanmasıdır.

Ulu Orda Hanları

Ebu’l-Hayr Han, Altın Orda Devleti’nin devamı niteliğindeki Ulu Orda’nın hanlarından biri değildir.

Rusların Altın Orda’ya Karşı İlk Önemli Zaferi: Kulikova Meydan Muharebesi

Ruslar, Altın Orda Devleti’ne karşı ilk önemli askerî zaferi Kulikova Meydan Muharebesi’nde elde etmişlerdir.

Altın Orda’da Sol Kola Tabi En Muteber Kabile: Kongratlar

Altın Orda Devleti’nde sol kola tabi kabileler arasında en muteberi olup Harezm çevresinde yurtlanan kabile Kongratlar’dır.

Kırım Hanlığı’nın Kurucusu: Hacı Giray

Kırım Hanlığı’nda hüküm süren Giray hanedanının kurucusu Hacı Giray’dır.

Kronolojik Sıralama: Toktamış Han Dönemi Olayları

Toktamış Han’ın Doğu Deşt-i Kıpçak’ı hâkimiyeti altına alması, kronolojik olarak diğerlerinden önce gelir.

Sonuç

Altın Orda Devleti, Cengiz Han İmparatorluğu’nun önemli bir parçası olarak Doğu Avrupa tarihinde derin izler bırakmıştır. Kuruluşundan yıkılışına kadar geçen sürede çeşitli hanlıklar ortaya çıkmış ve bölgenin siyasi haritasını şekillendirmiştir.

1- Kazan Hanlığı’nın kuruluşu devrik Altın Orda hanlarından hangisinin siyasi ve askerî faaliyetleri neticesinde gerçekleşmiştir?

A) Hacı Giray Han
B) Uluğ Muhammed Han
C) Seyyid Ahmed Han
D) Toktamış Han
E) Küçük Muhammed Han

Cevap : B) Uluğ Muhammed Han

Açıklama : Altın Orda Devleti’ndeki taht mücadeleleri sırasında tahttan indirilen Uluğ Muhammed Han, kuzeye çekilerek 1438 yılında Kazan şehrini merkez alan Kazan Hanlığı’nı kurmuştur.

2- Küçüm Han’ın Sibir Hanlığı’nda 1563 yılında yeniden hâkimiyeti sağlamasında aşağıdaki hükümdarların hangisinin desteği olmuştur?

A) Hive Hanı Hacim
B) Kazak Hanı Haknazar
C) Buhara Hanı II. Abdullah
D) Rus Çarı IV. İvan
E) Osmanlı Padişahı Kanunî Sultan Süleyman

Cevap : C) Buhara Hanı II. Abdullah

Açıklama : Sibir Hanlığı’nda yaşanan iç mücadelelerde, Küçüm Han, rakiplerine karşı Orta Asya’nın güçlü hükümdarlarından olan Özbek Buhara Hanı II. Abdullah’tan destek alarak 1563’te hanlıkta hakimiyeti yeniden sağlamıştır.

3- Aşağıdakilerden hangisi 1468 yılında vefat eden Ebu’l-Hayr’ın oğlu Şeyh Haydar’a karşı ittifak kuran ve Özbek Hanlığı’nı yıkan hükümdarlar arasında yer almaz?

A) Sibir Hanı İbak
B) Nogay Beyi Abbas
C) Kazan Hanı Mahmudek
D) Ulu Orda Hanı Seyid Ahmed
E) Kazak Hanı Canibek

Cevap : C) Kazan Hanı Mahmudek

Açıklama : Özbek Hanı Ebu’l-Hayr’ın ölümünden sonra çıkan taht kavgalarında oğlu Şeyh Haydar’a karşı; Sibir Hanı İbak, Nogay Beyi Abbas, Ulu Orda Hanı Seyid Ahmed ve Kazak Hanı Canibek gibi bölgesel güçler ittifak kurarak Özbek Hanlığı’nın yıkılmasına neden olmuşlardır. Kazan Hanı Mahmudek bu ittifakta yer almamıştır.

4- Bilhassa Mengü Timur Han’ın ölümünden sonra Altın Orda Devleti’nin yönetiminde büyük nüfuz sahibi olan ve Balkan yarımadasında Altın Orda Devleti’nin hâkimiyetini tesis eden şahsiyet aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kanglı Tulubay
B) Ahmet Baskak
C) Emir Mamay
D) Emir Edigey
E) Emir Nogay

Cevap : E) Emir Nogay

Açıklama : 13. yüzyılın sonlarında Altın Orda Devleti’nde hanları bile gölgede bırakacak kadar büyük bir güce ulaşan, kendi ordusuyla Balkanlar’da ve Rus knezlikleri üzerinde hakimiyet kuran en önemli şahsiyet Emir Nogay’dır.

5- Edigey Mirza 1408 yılında gerçekleştirdiği Moskova kuşatmasını aşağıdaki hangi sebeple kaldırmıştır?

A) Moskova halkından 3000 gümüş ruble kurtuluş akçası alması sebebiyle
B) Toktamış Han’ın oğullarının Saray’a saldırması sebebiyle
C) Ağır kış şartları sebebiyle
D) Moskova halkının sebatlı direnişi yüzünden
E) Tver ve Nijegorod knezlerinin Moskova’ya yardıma gelmesi yüzünden

Cevap : A) Moskova halkından 3000 gümüş ruble kurtuluş akçası alması sebebiyle

Açıklama :

6- İlk müstakil Astarhan hanı olan Abdülkerim bin Mahmud (1502­-1514) Kırım Hanlığı’nın saldırılarına karşı aşağıdakilerden hangisi ile ittifak kurmuştur?

A) Kazaklar
B) Ruslar
C) Nogaylar
D) Çerkesler
E) Özbekler

Cevap : C) Nogaylar

Açıklama : Astarhan Hanlığı’nın ilk bağımsız hanı olan Abdülkerim, bölgesel bir güç olan ve Kırım Hanlığı’na rakip olan Nogaylar ile ittifak kurarak Kırım’ın saldırılarına karşı koymaya çalışmıştır.

7- Cengiz Han aşağıdaki oğullarından hangisini halefi olarak belirlemiştir?

A) Cuçi
B) Tuluy
C) Çağatay
D) Mengü
E) Ögedey

Cevap : E) Ögedey

Açıklama : Cengiz Han, ölümünden önce yaptığı kurultayda, oğulları arasında en uyumlu ve devlet idaresine en yatkın olarak gördüğü üçüncü oğlu Ögedey’i kendisinden sonraki Büyük Han (Kağan) olarak halefi ilan etmiştir.

8- Volın, Kiev, Smolensk ve Galiç gibi şehirlerin yer aldığı güneybatı Rus toprakları 1320’li yıllardan itibaren hangi devletin hâkimiyetine girmiştir?

A) Büyük Litvanya Knezliği
B) Moskova Knezliği
C) Macar Krallığı
D) Bulgar Krallığı
E) Bizans İmparatorluğu

Cevap : A) Büyük Litvanya Knezliği

Açıklama : Altın Orda Devleti’nin zayıflamaya başlamasıyla birlikte, 14. yüzyılda doğuya doğru genişleyen Büyük Litvanya Knezliği, eski Kiev Rusyası’nın güneybatı topraklarını (bugünkü Ukrayna ve Belarus) hakimiyeti altına almıştır.

9- Edigey Mirza’nın elçileri aracılığıyla dostane ilişkiler kursa da Harezm hâkimiyeti için karşı karşıya geldiği Timurlu hükümdarı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Hüseyin Baykara
B) Ebu Said
C) Miranşah
D) Ömer Şeyh
E) Şahruh

Cevap : E) Şahruh

Açıklama : Altın Orda emiri Edigey, Timur’un oğlu ve halefi olan Şahruh ile başlangıçta iyi ilişkiler kurmuş, ancak her iki tarafın da stratejik öneme sahip Harezm bölgesini kontrol etme isteği, onları karşı karşıya getirmiştir.

10- Cuçi’nin ikinci oğlu ve halefi kimdir?

A) Togay Timur
B) Orda
C) Şiban
D) Batu
E) Berke

Cevap : D) Batu

Açıklama : Cengiz Han’ın büyük oğlu Cuçi’nin ölümünden sonra, onun ulusunun başına ikinci oğlu olan ve daha sonra Batı seferini yöneterek Altın Orda Devleti’ni kuracak olan Batu Han geçmiştir.

11- 1792 yılında Rusya ile imzalanan Yaş Antlaşması’nın Osmanlı Devleti açısından en mühim sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Osmanlı Devleti Kırım’da Rus askeri garnizonunun bulunmasına müsaade etmiştir.
B) Osmanlı Devleti Kırım Hanlığı topraklarında Rus tüccarlarının gümrük vergisi ödemeksizin serbestçe ticaret yapmasına müsaade etmiştir.
C) Osmanlı Devleti Kefe’yi Rusya’ya bırakmak zorunda kalmıştır.
D) Osmanlı Devleti Kırım Hanlığı’nın bağımsızlığını tanımak zorunda kalmıştır.
E) Osmanlı Devleti Kırım Hanlığı topraklarının Rusya’ya ait olduğunu kabul etmek zorunda kalmıştır.

Cevap : E) Osmanlı Devleti Kırım Hanlığı topraklarının Rusya’ya ait olduğunu kabul etmek zorunda kalmıştır.

Açıklama : 1787-1792 Osmanlı-Rus Savaşı’nı sona erdiren Yaş Antlaşması ile Osmanlı Devleti, Rusya’nın 1783’te gerçekleştirdiği Kırım’ın ilhakını resmen tanımak zorunda kalmış ve Kırım’ın Rusya’ya ait olduğunu kabul etmiştir.

12- Dindar ve adil bir hükümdar olarak Otrar, Cend ve Barçkend’de mescit ve medreseler inşa ettirmiştir.
Özbek Han’ın emri gereğince Sası Buka’nın ölümünden sonra Cuçi ulusunun sol kanadının hükümdarı olmuştur.
Yukarıdaki bilgiler aşağıdaki Gök Orda hükümdarlarından hangisini işaret etmektedir?

A) Sası Buka
B) Bayan
C) Çimtay
D) Erzen
E) Kubluk

Cevap : D) Erzen

Açıklama : Metinde bahsedilen, dindarlığı ve adaletli yönetimiyle tanınan, şehirlerde mescit ve medreseler inşa ettiren ve Özbek Han tarafından Gök Orda (Cuçi Ulusu’nun sol kolu) tahtına oturtulan hükümdar Erzen Han’dır.

13- Kazak Hükümdarı Kasım Han ile ilgili olarak aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) 1511-1522 yılları arasında hüküm sürmüştür.
B) Sırderya’nın en güneyinde yer alan Sayram’ı zapt etmiştir.
C) Kalmuklar’a mağlup olarak hayatını kaybetmiştir.
D) Ruslarla ilk diplomatik ilişkileri başlatmıştır.
E) Tebaasının sayısı yaklaşık 1 milyon kişiye ulaşmıştır.

Cevap : C) Kalmuklar’a mağlup olarak hayatını kaybetmiştir.

Açıklama : Kazak Hanlığı’nı en parlak dönemlerinden birine ulaştıran Kasım Han, Ruslarla diplomatik ilişkiler kurmuş ve Sayram’ı fethetmiştir. Ancak ölümü Kalmuklarla yapılan bir savaşta değil, doğal sebeplerle olmuştur.

14- Aşağıdakilerden hangisi Altın Orda şehirlerinden biri değildir?

A) Buhara
B) Hacı Tarhan
C) Solhat
D) Bulgar
E) Saray

Cevap : A) Buhara

Açıklama : Saray (başkent), Hacı Tarhan (Astrahan), Bulgar ve Solhat (Kırım), Altın Orda Devleti’nin önemli şehirleri ve ticaret merkezleriydi. Buhara ise Altın Orda’nın değil, Çağatay Hanlığı’nın hakimiyet alanında bulunan bir şehirdi.

15- Aşağıdakilerden hangisi Toktamış Han’ın Mamay Mirza’yı mağlup etmesinin sonuçlarından biridir?

A) Altın Orda Devleti’nde siyasi birliğin yeniden sağlanması
B) Altın Orda Devleti’nin fetret devrine girmesi
C) Altın Orda Devleti’nin parçalanmasına sebep olması
D) Toktamış Han’ın büyük ganimetler elde etmesi
E) Ruslar üzerindeki Tatar baskısının azalması

Cevap : A) Altın Orda Devleti’nde siyasi birliğin yeniden sağlanması

Açıklama : Toktamış Han’ın, devleti fiilen yöneten güçlü emir Mamay Mirza’yı 1380’de Kalka Nehri’nde mağlup etmesi, Altın Orda Devleti’ndeki iç karışıklıklara son vermiş ve bir süreliğine siyasi birliğin yeniden sağlanmasına yol açmıştır.

16- Aşağıdakilerden hangisi Altın Orda Devleti’nin devamı niteliğindeki 1502 yılında yıkılan Taht İli (Ulu Orda)’nin hanlarından biri değildir?

A) Küçük Muhammed Han
B) Ebu’l-Hayr Han
C) Ahmed Han
D) Seyid Mahmud Han
E) Şeyh Ahmed Han

Cevap : B) Ebu’l-Hayr Han

Açıklama : Ahmed Han, Seyid Mahmud Han ve Şeyh Ahmed Han, Altın Orda’nın yıkılmasından sonra varlığını sürdüren Ulu Orda’nın son hanlarıdır. Ebu’l-Hayr Han ise Ulu Orda’nın değil, ondan ayrılarak kurulan Özbek Hanlığı’nın hükümdarıdır.

17- Ruslar, Altın Orda Devleti’ne karşı ilk önemli askerî zaferi hangi savaşta elde etmişlerdir?

A) Terek Meydan Muharebesi
B) Kulikova Meydan Muharebesi
C) Kunduzca Meydan Muharebesi
D) Mohi Meydan Muharebesi
E) Kalka Meydan Muharebesi

Cevap : B) Kulikova Meydan Muharebesi

Açıklama : Rus knezliklerinin, birleşerek Altın Orda (bu savaşta Emir Mamay komutasındaki ordu) ordusuna karşı kazandıkları ilk büyük ve sembolik önemi olan askeri zafer, 1380 yılındaki Kulikova Meydan Muharebesi’dir.

18- Altın Orda Devleti’nde sol kola tabi kabileler arasında en muteberi olup Harezm çevresinde yurtlanan kabile aşağıdakilerden hangisidir?

A) Barınlar
B) Kongratlar
C) Nogaylar
D) Mangıtlar
E) Naymanlar

Cevap : B) Kongratlar

Açıklama : Cuçi Ulusu’nun sol kolunu oluşturan kabileler arasında, özellikle Harezm ve çevresinde yaşayan ve devlet yönetiminde de etkili olan en itibarlı kabile Kongratlar (Kungrat) idi.

19- Kırım Hanlığı’nda hüküm süren Giray hanedanının kurucusu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Uluğ Muhammed Han
B) Devlet Giray
C) Nurdevlet Giray
D) Hacı Giray
E) Mengli Giray

Cevap : D) Hacı Giray

Açıklama : Kırım Hanlığı’nın ve bu hanlıkta yüzyıllarca hüküm sürecek olan Giray hanedanının kurucusu, 15. yüzyılın ortalarında Altın Orda’dan ayrılarak bağımsızlığını ilan eden I. Hacı Giray’dır.

20- Aşağıdaki olaylardan hangisi kronolojik olarak diğerlerinden önce gelir?

A) Toktamış Han’ın Mamay Mirza’yı mağlup etmesi
B) Kulikova Meydan Muharebesi
C) Kundurça Meydan Muharebesi
D) Toktamış Han’ın Doğu Deşt-i Kıpçak’ı hâkimiyeti altına alması
E) Toktamış Han’ın Moskova seferi

Cevap : D) Toktamış Han’ın Doğu Deşt-i Kıpçak’ı hâkimiyeti altına alması

Açıklama : Toktamış Han, siyasi kariyerine önce Doğu Deşt-i Kıpçak’ı (Ak Orda) hakimiyeti altına alarak başlamış (D), daha sonra Kulikova’da yenilen Mamay’ı mağlup ederek (A) Altın Orda’da birliği sağlamış ve ardından Moskova üzerine sefer düzenlemiştir (E). Kundurça Muharebesi ise çok daha sonra Timur’a karşı yapılmıştır.