Türkistan Tarihi 2024-2025 Final Soruları

Giriş

Bu makalede, Türkistan’ın önemli tarihsel dönemleri, kurulan Türk devletleri, Rus İmparatorluğu ve Sovyetler Birliği dönemindeki hakimiyet mücadeleleri ile bağımsızlık çabaları ele alınacaktır. 2024-2025 final sınavı soruları temel alınarak hazırlanan bu içerik, Türkistan coğrafyasının zengin ve çalkantılı geçmişine ışık tutmayı amaçlamaktadır.

Hindistan Türk Devleti ve Avrupa ile İlk Temaslar

Hindistan Türk Devleti (Babür İmparatorluğu), Avrupalılar ile ilk resmi temaslarını Cihangir döneminde İngilizlerle kurmuştur.

Sovyet Döneminde Buhara Topraklarının Bölünmesi

Türkistan’da Merkezi Toprak Komitesi’nin kararıyla eski Buhara toprakları, Semerkant ve Taşkent’i içine alacak şekilde Özbek Cumhuriyeti’ne dahil edilmiştir.

Gaspıralı İsmail Bey ve Ortak Türk Dili Çalışmaları

Gaspıralı İsmail Bey, Türk lehçeleri arasındaki farklılıkları kaldırarak müşterek bir dil yaratma konusunda önemli çalışmalar yapmış ve bunda oldukça başarılı olmuştur.

Batı Türkistan’da Farsça Konuşan Topluluk: Tacikler

Batı Türkistan’da yaşayan ve Farsçanın bir lehçesini konuştukları için Türk topluluklarından ayrılan toplum Taciklerdir.

Rusların Türkistan Türklerinin Birlik Kurma Çabalarına Tepkisi

Türkistan Türklerinin komünist sistem altında birlik kurma çalışmalarından telaşlanan Ruslar, bazı Türk boyları arasındaki eski geçimsizlikleri körüklemişlerdir.

Hîve’de Türkmen Hakimiyeti (Cüneyd Han)

Rusya’daki Bolşevik İhtilâli’nden sonra Hîve’yi tam iki sene hâkimiyetinde tutan Türkmen lider Cüneyd Han’dır.

Sovyetlerin Milliyetçilik Karşıtı Siyaseti

Sovyetlerin halkın milliyet duygusu ve millî hisleri karşısındaki siyasetini açıkça ortaya koyan ifade, komünistlerin millî ayrılıkları muhafaza etmeyeceği ve en ufak milli belirtiyi bile Bolşevik anlayışıyla kurutacağı yönündeki açıklamalarıdır.

Usul-i Cedid Mektepleri

XIX. yüzyılın ikinci yarısında Türkistan Türkleri arasında açılan, dini ve modern ilimleri birlikte öğreten yeni mekteplerin genel adı Usul-i Cedid’dir.

Afganistan’da Özbek Nüfusu Yoğun Şehirler

Mezar-ı Şerif, Kunduz, Şibergan ve Meymene, Özbeklerin çoğunlukla yaşadığı Afganistan şehirlerindendir. Tebriz Afganistan’da değildir.

Türkistan Genel Valiliği’nde Görev Alan Türk Liderler

Mehmet Emin Buğra ve İsa Yusuf Alptekin, Türkistan Genel Valiliğinde vazife almışlardır.

Rusya’nın Türkistan Genel Valiliği’nin Kapsamı

Rusya’nın kurduğu Türkistan Genel Valiliği Hokand, Buhara ve Hîve hanlıklarını kapsamaktadır.

Rusların Hazar Ötesi Valiliği’ni Kurma Amacı

Ruslar’ın, 1874’te Hazar Ötesi Valiliğini kurmasının amacı Türkmenistan’ı tamamen işgal etmektir.

Türkistan’ın Sovyet Cumhuriyetlerine Bölünmesi (Ekim 1924)

Ekim 1924’te Türkistan’ın bölünmesiyle kurulan cumhuriyetlerden biri Azerbaycan değildir; Azerbaycan Kafkasya’dadır.

Babürlü Hükümdarı Şah Cihan ve Osmanlı İlişkileri

IV. Murat döneminde Osmanlı İmparatorluğu ile iyi ilişkiler kuran Babürlü hükümdarı Şah Cihan’dır.

Karnal Meydan Savaşı (1739) ve Babürlü Hükümdarı

Nâdir Şah karşısında 1739’da yapılan Karnal Meydan Savaşı’nda yenilen Hindistan Türk Devleti’nin hükümdarı Muhammed Şah’tır.

Türkistan’da Rus İdaresine Karşı Abdurrahman Abtabad İsyanı (1876)

Türkistan’da Rus idaresine karşı 1876’da çıkan isyanın sebeplerinden biri Hadayar Han’ın Rusların koyduğu ağır vergileri halktan zorla toplamasıdır.

Rusların Türkmenistan’daki Harekâtına Türkmenlerin Tepkisi (1869)

Ruslar, 1869 sonbaharında Hokand ve Buhara’yı hâkimiyetlerine alır almaz Türkmen topraklarında harekâta başladıklarında Türkmenler karşı hücumlar yaparak ülkelerini savunmaya çalışmışlardır.

Hive’de “Genç Hîveliler Meclisi”nin Dağıtılması

Rusya’daki Bolşevik İhtilâli’nden sonra Hîve’de kurulan “Genç Hîveliler Meclisi”ni Ruslar dağıtmıştır.

Babürlü Dönemi Mimarisi: Taç Mahal (Şah Cihan)

Şah Cihan döneminden kalan abidevi mimari eser Taç Mahal’dir.

Türkmenistan’ın Rusya Kontrolüne Girmesi: İkinci Göktepe Savaşı

Türkmenistan’ın tamamen Rusya kontrolüne girmesi İkinci Göktepe Savaşı neticesinde gerçekleşmiştir.

Sonuç

Türkistan tarihi, farklı Türk devletlerinin ve topluluklarının yüzyıllar boyunca mücadelelerine, kültürel zenginliklerine ve Rus İmparatorluğu ile Sovyetler Birliği dönemindeki bağımsızlık çabalarına tanıklık etmiştir. Bu makalede ele alınan temel olaylar ve figürler, Türkistan’ın karmaşık ve önemli tarihini anlamak için bir başlangıç noktası sunmaktadır.

1- Hindistan Türk Devleti, Avrupalılar ile ilk resmî temaslarını aşağıdaki hükümdarlardan hangisinin döneminde yapmıştır?

A) Hümayun
B) Ekber
C) Cihangir
D) Şah Cihan
E) Babür

Cevap : C) Cihangir

Açıklama : Hindistan’daki Babürlü Devleti, ilk resmi temaslarını İngiliz Doğu Hindistan Şirketi temsilcilerinin saraya gelmesiyle, Padişah Cihangir döneminde (1605-1627) kurmuştur.

2- Türkistan’da Merkezi Toprak Komitesi Eylül 1924’te aldığı kararla eski Buhara topraklarını Semerkant ve Taşkent’i içine alacak şekilde hangi cumhuriyete dâhil etmiştir?

A) Türkmen Cumhuriyeti
B) Kırgız Cumhuriyeti
C) Özbek Cumhuriyeti
D) Tacik Cumhuriyeti
E) Kazak Cumhuriyeti

Cevap : C) Özbek Cumhuriyeti

Açıklama : Sovyetler Birliği’nin Orta Asya’da ulusal sınırları yeniden belirleme politikası çerçevesinde, 1924 yılında tarihi Türkistan şehirleri olan Semerkant ve Taşkent, yeni kurulan Özbek Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’ne dahil edilmiştir.

3- Türk lehçeleri arasındaki farklılıkları kaldırarak müşterek bir dil yaratmaya çalışan ve bunda da oldukça başarılı olan şahıs aşağıdakilerden hangisidir?

A) Olcas Süleymanov
B) Gaspıralı İsmail Bey
C) Cengiz Aytmatov
D) Polevinov
E) İlminski

Cevap : B) Gaspıralı İsmail Bey

Açıklama : Rusya’daki Türk halklarının uyanışında öncü bir rol oynayan Kırım Tatarı aydın Gaspıralı İsmail Bey, çıkardığı Tercüman gazetesi aracılığıyla “Dilde, fikirde, işte birlik” sloganıyla tüm Türk halklarının anlayabileceği ortak bir yazı dili oluşturmaya çalışmıştır.

4- Batı Türkistan’da yaşayan ve Farsçanın bir lehçesini konuştukları için Türk topluluklarından ayrılan toplum aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tacikler
B) Kırgızlar
C) Özbekler
D) Karakalpaklar
E) Kazaklar

Cevap : A) Tacikler

Açıklama : Batı Türkistan’da yaşayan ve çevrelerindeki Türk halklarından farklı olarak Hint-Avrupa dil ailesine mensup olan Farsçanın bir lehçesini konuşan halk, Taciklerdir.

5- Türkistan Türklerinin komünist sistem altında birlik kurma çalışmalarından telaşlanan Ruslar aşağıdaki olaylardan hangisini gerçekleştirmişlerdir?

A) Birlik kurulsun ondan sonra gereğini yaparız demişlerdir.
B) Bazı Türk boyları arasındaki eski geçimsizlikleri körüklemişlerdir.
C) Şehirler arası seyahati uzun süre durdurmuşlardır.
D) Birlik için çalışmayı yasaklamışlardır.
E) Hazırlıksız olduklarından hiçbir tedbir alamamışlardır.

Cevap : B) Bazı Türk boyları arasındaki eski geçimsizlikleri körüklemişlerdir.

Açıklama : Sovyet yönetimi, Türkistan’da ortak bir Türk bilincinin ve birliğinin oluşmasını kendi hakimiyeti için bir tehdit olarak görmüş ve bunu engellemek amacıyla “böl ve yönet” politikası izleyerek, bölgedeki farklı Türk boyları ve toplulukları arasındaki mevcut rekabet ve geçimsizlikleri körüklemiştir.

6- Rusya’daki Bolşevik İhtilâli’nden sonra Hîve’yi tam iki sene hâkimiyetinde tutan Türkmen lider aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tıkma Serdar
B) Kuşid Han
C) Cüneyd Han
D) Nur Verdi Han
E) Berdi Murad Han

Cevap : C) Cüneyd Han

Açıklama : Rusya’daki Bolşevik İhtilali sonrası oluşan otorite boşluğunda, Türkmenlerin Yomut boyunun lideri olan Cüneyd Han, Hive Hanlığı’nda yönetimi ele geçirerek yaklaşık iki yıl boyunca bölgeyi hakimiyeti altında tutmuştur.

7- Aşağıdakilerden hangisi Sovyetlerin halkın milliyet duygusu ve millî hisleri karşısındaki siyasetini açıkça ortaya koymaktadır?

A) Komünistler millî ayrılıkları muhafaza etmeyecek ve ebedileştirmeyeceklerdir. Hatta millî kalıntıların en ufak belirtisinin bile kökü tam bir Bolşevik anlayışı ile kurutulacaktır.
B) Millî ayrılıkların ortadan silinmesinden şikâyetçi olan kimselere de rastlanmaktadır.
C) Sovyetler olarak biz burada milliyetçiliğe karşıyız. Her türlü millî özellik ve eğilim belirtilerine yer yoktur ve olamaz.
D) Milliyetçilik, müttefik cumhuriyetler arasında kadro mübadelesinin genişletilmesine ve nüfusu enternasyonal bir terkibe doğru derinleştirme lüzumunun kavranılmasına engel olmaktır.
E) Milliyetçilik dar kafalılıktır, desteklenmemelidir ve hoş görülmemelidir.

Cevap : A) Komünistler millî ayrılıkları muhafaza etmeyecek ve ebedileştirmeyeceklerdir. Hatta millî kalıntıların en ufak belirtisinin bile kökü tam bir Bolşevik anlayışı ile kurutulacaktır.

Açıklama : Verilen seçenekler arasında, Sovyetlerin enternasyonalist ideolojisi doğrultusunda milliyetçiliği proleter devrimin önünde bir engel olarak gördüğünü ve her türlü milli belirtiyi ortadan kaldırmayı hedeflediğini en açık ve sert şekilde ifade eden cümle A şıkkıdır.

8- XIX. yüzyılın ikinci yarısında, Türkistan Türkleri arasında tedrisatı yenilemek ve gençliği çağdaş dünya görüşü üzerine yetiştirmek düşünce ve gayretlerinin bir sonucu olarak yeni açılan, dinî ilimlerin yanı sıra modern ilimleri de öğreten mekteplerin genel adı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Nizam-ı Cedid
B) Nizam-ı Kadim
C) Usul-i Cedid
D) Terbiye-i Etfal
E) Usul-i Kadim

Cevap : C) Usul-i Cedid

Açıklama : Gaspıralı İsmail Bey’in öncülüğünü yaptığı Ceditçilik hareketinin bir parçası olarak, geleneksel medrese eğitimini (Usul-i Kadim) reforme etmek ve modern fen bilimlerini de müfredata dahil etmek amacıyla açılan yeni tarz mekteplere “Usul-i Cedid” mektepleri denir.

9- Aşağıdakilerden hangisi Özbeklerin çoğunlukla yaşadığı Afganistan şehirlerinden biri değildir?

A) Mezar-ı Şerif
B) Kunduz
C) Şibergan
D) Meymene
E) Tebriz

Cevap : E) Tebriz

Açıklama : Afganistan’ın kuzeyinde yer alan Mezar-ı Şerif, Kunduz, Şibirgan ve Meymene gibi şehirler, yoğun Özbek nüfusuna ev sahipliği yapmaktadır. Tebriz ise Afganistan’da değil, İran’da bulunan bir şehirdir.

10- Tüm felaketlere rağmen Doğu Türkistan Türkleri, zaman zaman Türkistan Genel Valiliğinde mühim vazifeler alarak halkın ıstırabını bir dereceye kadar dindirmeye çalışmışlardır.
Aşağıdakilerden hangileri Türkistan Genel Valiliğinde vazife almışlardır?

A) Mehmet Emin Buğra-İsa Yusuf Alptekin
B) İsa Yusuf Alptekin-Yusuf Akçura
C) Dr. Mesut Sabri-Mustafa Sabri
D) Mehmet Emin Buğra-Salih Mirzaoğlu
E) Mehmet Emin Buğra-Mehmet Emin Resulzade

Cevap : A) Mehmet Emin Buğra-İsa Yusuf Alptekin

Açıklama : 20. yüzyılın ilk yarısında Doğu Türkistan’ın siyasi hayatında önemli roller üstlenmiş olan Mehmet Emin Buğra ve İsa Yusuf Alptekin, farklı dönemlerde Çin yönetimi altındaki Sincan (Türkistan) eyalet yönetiminde görev alarak halklarının haklarını savunmaya çalışmışlardır.

11- Rusya’nın kurduğu Türkistan Genel Valiliği hangi Türk hanlıklarını kapsamaktadır?

A) Hokand, Gence, Bakü
B) Buhara, Şeki, Revan
C) Hive, Revan, Nahçıvan
D) Buhara, Gence, Bakü
E) Hokand, Buhara, Hîve

Cevap : E) Hokand, Buhara, Hîve

Açıklama : Çarlık Rusyası’nın 19. yüzyılda Orta Asya’yı işgal etmesinin ardından kurduğu Türkistan Genel Valiliği, bölgedeki üç büyük Türk hanlığı olan Hokand, Buhara ve Hive hanlıklarının topraklarını kapsamaktaydı.

12- Ruslar’ın, 1874’te Kafkas Askerî Valiliğine bağlı olarak Hazar Ötesi Valiliğini (Zakaspiskaya Oblast) kurmasının amacı nedir?

A) Türkmenlerle barış yapmak
B) Türkmenistan’ı tamamen işgal etmek
C) Türkmen topraklarından çekilmek
D) Türkmenistan’dan vazgeçmek
E) Türkmenlerle görüşmek

Cevap : B) Türkmenistan’ı tamamen işgal etmek

Açıklama : Çarlık Rusyası, Hazar Denizi’nin doğusunda kurduğu Hazar Ötesi Valiliği’ni (Zakaspiskaya Oblast), bölgedeki Türkmenleri kontrol altına almak ve Türkmenistan’ı tamamen işgal etmek için bir askeri ve idari üs olarak kullanmıştır.

13- Ekim 1924’te Türkistan ayrı ayrı Sovyet cumhuriyetlerine bölündü.
Aşağıdakilerden hangisi Türkistan’da bölünmeyle birlikte kurulan cumhuriyetlerden biri değildir?

A) Kazakistan
B) Özbekistan
C) Kırgızistan
D) Azerbaycan
E) Türkmenistan

Cevap : D) Azerbaycan

Açıklama : Sovyetler Birliği, 1924 yılında Orta Asya’da (Türkistan) “ulusların kendi kaderini tayin hakkı” ilkesi adı altında etnik sınırlara dayalı bir bölünme gerçekleştirmiş ve bu süreçte Türkmenistan, Özbekistan, Kazakistan ve Kırgızistan gibi cumhuriyetler kurulmuştur. Azerbaycan ise Türkistan’da değil, Kafkasya’da yer alan ayrı bir cumhuriyettir.

14- IV. Murat döneminde Osmanlı İmparatorluğu ile gayet iyi ilişkiler kuran Babürlü hükümdarı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Şah Cihan
B) Şah Süleyman
C) Şah Muhammed
D) Şah Mirza
E) Şah İbrahim

Cevap : A) Şah Cihan

Açıklama : 17. yüzyılda, Osmanlı Padişahı IV. Murad ile Hindistan’daki Babürlü hükümdarı Şah Cihan arasında, ortak düşmanları olan Safevilere karşı diplomatik ilişkiler ve mektuplaşmalar yoluyla iyi ilişkiler kurulmuştur.

15- Nâdir Şah karşısında 12 Şubat 1739’da yapılan Karnal Meydan Savaşı’nda yenilen Hindistan Türk Devleti’nin hükümdarı aşağıdakilerden hangisidir?

A) IV. Murad
B) Muhammed Şah
C) Emir Timur
D) Muhammed Ali
E) Yavuz Sultan Selim

Cevap : B) Muhammed Şah

Açıklama : İran hükümdarı Nadir Şah’ın Hindistan seferi sırasında, 1739’da yapılan Karnal Savaşı’nda Babürlü ordusu büyük bir yenilgiye uğramış ve dönemin Babürlü hükümdarı olan Muhammed Şah, Nadir Şah’a esir düşmüştür.

16- Aşağıdakilerden hangisi Türkistan’da Rus idaresine karşı 1876’da Abdurrahman Abtabad önderliğinde çıkan isyanın sebeplerinden biridir?

A) Yabancı devletlerin Türkistan Genel Valisinin siyasetini etkilemeleri
B) Ruslar tarafında kurulan Türkistan Genel Valiliğinin idaresinin çok muntazam olması
C) Türkistan Genel Valisinin uyguladığı siyasetin hem Ruslar hem de Türkler tarafından takdirle karşılanması
D) Hadayar Han’ın Rusların koyduğu ağır vergileri yoksul halktan zorla toplamaya çalışması
E) Rusların tayin ettiği Türkistan Genel Valisinin siyasetinin halk tarafından çok beğenilmesi

Cevap : D) Hadayar Han’ın Rusların koyduğu ağır vergileri yoksul halktan zorla toplamaya çalışması

Açıklama : 1876’daki isyanın temel nedenlerinden biri, Rusların Hokand Hanlığı’nın başına getirdiği kukla hükümdar Hudayar Han’ın, Rusların talebiyle halktan ağır vergileri zorla toplamaya çalışması ve bu durumun halk arasında büyük bir tepkiye yol açmasıdır.

17- Ruslar, 1869 sonbaharında Hokand ve Buhara’yı hâkimiyetlerine alır almaz Kafkaslar’dan getirdikleri kuvvetlerle Türkmen topraklarında harekâta başladıklarında Türkmenler aşağıdakilerden hangisini yapmıştır?

A) Haberleri bile olmamıştır.
B) Dağlara kaçmışlardır.
C) İyi karşılamışlar ve memnuniyetlerini belirtmişlerdir.
D) Tamamen tepkisiz kalmışlardır.
E) Karşı hücumlar yaparak ülkelerini savunmaya çalışmışlardır.

Cevap : E) Karşı hücumlar yaparak ülkelerini savunmaya çalışmışlardır.

Açıklama : Rusların Türkmen topraklarına yönelik işgal hareketine karşı, Türkmen kabileleri birleşerek direnişe geçmiş ve karşı hücumlar yaparak ülkelerini savunmaya çalışmışlardır.

18- Rusya’daki Bolşevik İhtilâli’nden sonra Hîve’de kurulan “Genç Hîveliler Meclisi”ni dağıtan aşağıdakilerden hangisidir?

A) Türkmenler
B) Özbekler
C) Tacikler
D) Hive Hanı
E) Ruslar

Cevap : E) Ruslar

Açıklama :

19- Şah Cihan döneminden kalan abidevi mimari eser aşağıdakilerden hangisidir?

A) Agra Kalesi
B) Lahor Kalesi
C) Hümayun Türbesi
D) Taç Mahal
E) Ataka Han Türbesi

Cevap : D) Taç Mahal

Açıklama : Babürlü hükümdarı Şah Cihan’ın, genç yaşta ölen eşi Mümtaz Mahal anısına yaptırdığı ve dünyanın yedi harikasından biri kabul edilen abidevi anıt mezar, “Taç Mahal”dir.

20- Türkmenistan’ın tamamen Rusya kontrolüne girmesi hangi olay neticesinde gerçekleşmiştir?

A) Kızıl-Avrat Kalesi’nin işgali
B) Yengi Kale’nin düşmesi
C) Hazar Denizi’nin doğu kıyısının işgali
D) İkinci Göktepe Savaşı
E) Hazar Ötesi Valiliğinin kurulması

Cevap : D) İkinci Göktepe Savaşı

Açıklama : Türkmen direnişinin merkezi olan Göktepe Kalesi’nin, 1881 yılında Rus orduları tarafından uzun bir kuşatma ve kanlı bir savaştan sonra ele geçirilmesi (İkinci Göktepe Savaşı), Türkmenistan’ın tamamen Rus kontrolüne girmesiyle sonuçlanmıştır.