Topografyalar 2024-2025 Final Soruları

Giriş

Bu makalede, yeryüzünün çeşitli şekilleri ve bu şekillerin oluşum süreçleri, lav akıntılarından karstik formlara, buzul vadilerinden kıyı setlerine kadar farklı topoğrafik özellikler 2024-2025 final sınavı soruları temel alınarak detaylı bir şekilde incelenecektir. Amaç, yeryüzü şekillerinin çeşitliliğini ve bu çeşitliliğin altında yatan jeolojik ve coğrafi süreçleri anlamaktır.

Volkanik Topografya: Aa ve Pahoehoe Lavları

Lav akıntıları sonucu oluşan sertleşmiş lavların yüzeyinde farklı yapılar gözlemlenir. Akışkanlığı az olan lavlar soğurken parçalanarak keskin ve düzensiz bir yapı oluşturur ki buna Aa lavı denir. Akışkanlığı fazla olan lavlar ise daha pürüzsüz ve dalgalı bir yüzey meydana getirir ve bu yapıya da Pahoehoe lavı adı verilir.

Zeminin Killi Olduğu Sahalarda Yüzeysel Akış: Sheetflood

Killi zeminlerde suyun sızma hızı düşüktür ve bitki örtüsünün azlığı suyu tutma kapasitesini azaltır. Bu koşullar altında sağanak yağışlar sonucu yamaç yüzeyinde örtü şeklinde akan sulara sheetflood (yüzeysel sel) denir.

Kıyı Topografyası: Birikim Platformu

Birikim platformu, kıyı profiline bakıldığında açık kıyı bölümünde yer alır ve dalgaların taşıdığı malzemelerin birikmesiyle oluşur.

Volkanik Gazların Oluşturduğu Gözenekli Yapılar: Skorya

Volkan patlamaları sonucu çıkan gazların yüzeyde bıraktığı gözenekli yapılara skorya denir. Magmadaki gazların aniden serbest kalmasıyla oluşan bu kayaçlar süngersi bir görünüme sahiptir.

Kurak ve Yarı Kurak Bölgelerde Birikim Şekli: Bahada

Kurak ve yarı kurak bölgelerde, dağ eteklerinde biriken yamaç döküntüleri ve birikinti konilerinin birleşmesiyle meydana gelen birikim şekillerine bahada denir.

Vadi Taraçaları (Sekiler) ve Oluşum Türleri

Vadilerin yamaçlarında veya tabanlarının yüksek kısımlarında görülen sahanlığa benzer eski vadi tabanlarına taraça (seki) denir. Oluşumlarına göre bu taraçalar devresel (iklimsel değişimlerle oluşan) ve devresel olmayan (tektonik olaylarla oluşan) taraçalar olmak üzere iki ana gruba ayrılır.

Buzulların Oluşturduğu Morenler: Ablasyon Morenleri

Buzulların erimesi sonucu yüzeyinde veya içinde sürüklediği döküntünün yığılıp kalmasıyla oluşan morenlere ablasyon morenleri denir.

Kimyasal Tortul Kayaçlar: Traverten

Traverten, kalsiyum karbonat bileşimindeki kimyasal tortul kayaçlardır ve kalsiyum bikarbonatlı yer altı sularının içlerindeki kalsiyum karbonatın çökelmesi sonucu oluşurlar.

Akarsuların Biriktirme Şekilleri: Allüvyal Düzlük

Akarsu yatağında, suyun kendi malzemesini sürükleyerek oluşturduğu düzleşmiş alanlara allüvyal düzlük denir.

Aşınmış Dom ve Antiklinal Yapılarda Drenaj Ağları: Halkalı Drenaj

Tepe kısımları aşınım sonucu ortadan kaldırılmış dom ve antiklinaller üzerinde halkalı drenaj ağları görülür.

Buzul Vadilerinin Sular Altında Kalmasıyla Oluşan Kıyı Tipi: Föhrdeler

Glasiye altında meydana gelen akarsuların kazmış olduğu özel şekilli vadilerin sular altında kalması ile oluşan kıyı tipine föhrdeler kıyılar denir.

Buzulların Taşıdığı ve Biriktirdiği Malzemeler: Moren

Buzulların taşıdığı ve biriktirdiği malzemelerden oluşan yığınlara moren adı verilir.

Buzul Erozyonu ve Deniz Kıyıları: Fiyortlar

Buzullar tarafından aşındırılan ve ardından buzul erimesiyle su ile dolan, uzun ve dar deniz kollarına fiyort denir.

Karstlaşmaya Uygun Olmayan Kayaç: Kiltaşı

Kalker, jips ve dolomit karstlaşmaya uygun eriyebilen kayaçlardanken kiltaşı değildir.

Kıyı Çizgilerinde Doğal Setler: Plaj Setleri

Kıyı çizgilerinde meydana gelen doğal setlere plaj setleri denir.

Volkanik Patlamalar Sonucu Oluşan Lav Parçaları: Volkan Bombası

Volkan bombası sıvı halde fırlatılmış ve havada katılaşmış lav parçalarıdır.

Karstik Topografya: Polje (Karstik Ova)

Yüzey sularının kireçtaşını aşındırması sonucu oluşan geniş ovalara benzer karstik forma polje denir.

Dalga Aşındırmasıyla Oluşan Kıyı Şekilleri: Kıyı Mağarası

Dalgaların kıyıya vurması sonucu oluşan ve suyun içerisinde veya kıyı çizgisinde bulunan oyuklara kıyı mağarası denir.

Dalgaların Oluşturduğu Biriktirme Şekilleri: Enkaz Göçü

Enkaz göçü (longshore drift) dalgaların oluşturduğu biriktirme şekilleri ile ilgilidir.

Volkanik Alanlarda Oluşan Düzlükler: Lav Platoları

Volkanların oluşturduğu, lavların soğuyarak katılaşmasıyla meydana gelen düz alanlara lav platoları denir.

Sonuç

Topografya, yeryüzünün çeşitli şekillerini ve bu şekillerin altında yatan oluşum süreçlerini inceleyen önemli bir coğrafya dalıdır. Volkanik aktiviteler, karstlaşma, buzul hareketleri ve akarsu aşındırması gibi süreçler, yeryüzünün sürekli değişen ve şekillenen bir yapıya sahip olmasına neden olur.

1- Lav akıntıları sonucu oluşan ve sertleşmiş lavların üzerinde bulunan, keskin ve düzensiz yapıya ne ad verilir?

A) Aa lavı
B) Obsidyen
C) Tüf
D) Pillow lavı
E) Pahoehoe lavı

Cevap : A) Aa lavı

Açıklama : Akışkanlığı az olan ve soğurken parçalanan lavların oluşturduğu, üzerinde yürünmesi zor, pürüzlü, keskin ve düzensiz yüzeylere Hawaii dilinde “Aa lavı” denir.

2- Zeminin killi olduğu sahalarda kilin su emerek geçirimsiz bir hale gelmesinden dolayı zemine sızma hızla en az ölçüye iner. Bitki örtüsü az olduğundan su tutma etkisi de minimum derecededir. Bu şartlar altında sağanak sularının önemli bir kısım yamaçların yüzeyini baştan başa kaplayan bir örtü halini alarak akmaya başlar ki buna….. adı verilir.
Boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?

A) Deflasyon
B) Sheetflood
C) Su basması
D) Andoreik
E) Soliflüksiyon

Cevap : B) Sheetflood

Açıklama : Metinde tanımı yapılan, sağanak yağışlar sonrası suyun belirli bir kanalda akmak yerine, yamaç yüzeyini bir örtü veya tabaka halinde kaplayarak akmasına “yüzeysel sel” veya İngilizce terimiyle “sheetflood” denir.

3- Birikim platformu, kıyı profiline bakıldığında hangi bölümde yer alır?

A) Ön kıyı
B) Açık kıyı
C) Art kıyı
D) Kıyı bölgesi
E) Kıyı çizgisi

Cevap : B) Açık kıyı

Açıklama :

4- Volkan patlamaları sonucu çıkan gazların yüzeyde bıraktığı gözenekli yapılara ne ad verilir?

A) Lav
B) Ponza
C) Skorya
D) Lapilli
E) Obsidyen

Cevap : C) Skorya

Açıklama : Volkanik patlamalar sırasında magmadaki gazların aniden serbest kalmasıyla oluşan, çok gözenekli, süngersi ve hafif volkanik kayaçlara genel olarak “skorya” (cüruf) adı verilir.

5- Bunlar da pedimentler gibi bolsonların taban düzlükleriyle onların çevrelerinde yer alan yüksek sahalar arasında geçişi temin eden yamaçlardır fakat onlardan farklı olarak yerli kayadan müteşekkil aşınım düzlükleri değil, yamaç döküntüleri ve birikinti konilerinin birbirleriyle birleşmeleri sonucu meydana gelmiş birikim şekilleridir.
Yukarda tanımı yapılan yer şekli aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yardang
B) İnselberg
C) Ventifaktlar
D) Bahada
E) Ripple

Cevap : D) Bahada

Açıklama : Kurak ve yarı kurak bölgelerde, dağ eteklerinde biriken birikinti konilerinin ve yelpazelerinin zamanla birleşerek oluşturduğu hafif eğimli birikim düzlüklerine “bahada” (bajada) denir.

6- Vadilerin yamaçlarında veya tabanlarının yüksek kısımlarında görülen sahanlığa benzer eski vadi tabanlarına “taraça” ya da “seki” adı verilir. Oluşum durumlarına ve aşınım döngüsü ile ilişkilerine göre taraçaları iki büyük gruba ayırmak mümkündür.
Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde bu iki grup doğru olarak verilmiştir?

A) Devresel taraçalar – devresel olmayan taraçalar
B) Antesedans taraçalar- sürempoze taraçalar
C) Dar taraçalar – geniş taraçalar
D) Basamaklı taraçalar – basamaksız taraçalar
E) Düz taraçalar eğimli taraçalar

Cevap : A) Devresel taraçalar – devresel olmayan taraçalar

Açıklama : Taraçalar (sekiler), oluşum mekanizmalarına göre temelde iki gruba ayrılır: İklimsel değişimler gibi periyodik ve döngüsel süreçlerle oluşan “devresel taraçalar” ve tektonik yükselme gibi tek seferlik olaylarla oluşan “devresel olmayan taraçalar”.

7- Bunlar, glasiyenin erimesi sonucunda zeminde yığılıp kalan döküntüden meydana gelmiş olan morenlerdir. Gerçekte glasiyenin yüzeyinde veya içinde sürüklenen döküntü, glasiyenin erimesi durumunda oldukları yere çökelirler.
Yukarıda bahsedilen moren tipi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yan morenler
B) Orta morenler
C) Ablasyon morenleri
D) Karışık morenler
E) Taban morenler

Cevap : C) Ablasyon morenleri

Açıklama : Buzulun yüzeyindeki erime (ablasyon) sonucunda, buzulun içinde veya yüzeyinde taşınan döküntülerin buzulun üzerine veya kenarına yığılmasıyla oluşan morenlere “ablasyon morenleri” denir.

8- ….. kalsiyum karbonat (CaCO₃) bileşimindeki kimyasal tortul kayaçlardır. Kalsiyum bikarbonatlı yer altı sularının içlerindeki kalsiyum karbonatın belirli koşullar altında çökelmesi sonucu meydana gelirler.
Yukarıdaki ifadede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi gelir?

A) Kaliş
B) Traverten
C) Dikit
D) Sütun
E) Sarkıt

Cevap : B) Traverten

Açıklama : Metinde tanımı yapılan, kalsiyum bikarbonatça zengin yeraltı sularının yeryüzüne çıktıklarında içlerindeki kalsiyum karbonatı çökelterek oluşturdukları kimyasal tortul kayaç “traverten”dir.

9- Akarsu yatağında, suyun kendi malzemesini sürükleyerek oluşturduğu düzleşmiş alanlara ne ad verilir?

A) Delta
B) Allüvyal düzlük
C) Terasyal alan
D) Vadi tabanı
E) Meandır

Cevap : B) Allüvyal düzlük

Açıklama : Akarsuların taşıdığı alüvyonları yatakları boyunca biriktirmesiyle oluşan geniş ve verimli düzlüklere “alüvyal düzlük” veya “taşkın ovası” denir.

10- Tepe kısımları aşınım sonucu ortadan kaldırılmış dom ve antiklinaller üzerinde ….. drenaj ağları görülür.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdaki seçeneklerden hangisi gelmelidir?

A) halkalı
B) paralel
C) dantritik
D) radyal
E) kafesli

Cevap : A) halkalı

Açıklama : Aşınmış dom (kubbe) ve antiklinal (kıvrım) yapılarında, akarsular sert ve yumuşak kayaç katmanlarını takip ederek dairesel veya eliptik bir drenaj deseni oluşturur. Bu desene “halkalı drenaj” denir.

11- Glasiye altında meydana gelen akarsuların kazmış olduğu özel şekilli vadilerin sular altında kalması ile oluşan bir kıyı tipidir. ….. genelde karaya doğru gittikçe daralarak boynuz şekilli haliç görünümü verirler.
Boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?

A) Föhrdeler kıyılar
B) Fiyordlu kıyılar
C) Skyer kıyılar
D) Fyerdli kıyılar
E) Dalmaçya tipi kıyılar

Cevap : A) Föhrdeler kıyılar

Açıklama :

12- Buzulların taşıdığı ve biriktirdiği malzemelerden oluşan, genellikle buzulun önünde veya yanlarında bulunan yığına ne ad verilir?

A) Esker
B) Kame
C) Drumlin
D) Kettle düzlüğü
E) Moren

Cevap : E) Moren

Açıklama : Buzulların hareketleri sırasında kopardıkları, taşıdıkları ve eridikleri yerlerde biriktirdikleri her türlü boyuttaki kayaç ve toprak malzemesinden oluşan yığınlara “moren” denir.

13- Buzullar tarafından aşındırılan ve ardından buzul erimesiyle su ile dolan, uzun ve dar deniz kollarına ne ad verilir?

A) Oxbow gölü
B) Glasyal göl
C) Maar gölü
D) Kettle gölü
E) Fiyort

Cevap : E) Fiyort

Açıklama : Buzul vadilerinin (U şekilli vadiler), buzulların erimesiyle deniz seviyesinin yükselmesi sonucu sular altında kalmasıyla oluşan, çok derin, uzun ve dar körfezlere “fiyort” denir.

14- Aşağıdakilerden hangisi karstlaşmaya uygun eriyebilen kayalardan biri değildir?

A) Jips
B) Mermer
C) Kalker
D) Kiltaşı
E) Dolomit

Cevap : D) Kiltaşı

Açıklama : Karstlaşma, suyun eritebildiği kayaçlarda meydana gelir. Kalker (kireçtaşı), jips (alçıtaşı) ve dolomit bu tür eriyebilen kayaçlardır. Kiltaşı ise eriyebilen değil, fiziksel olarak parçalanan kırıntılı bir tortul kayaçtır.

15- Kıyı çizgilerinde meydana gelen doğal setlere ne ad verilir?

A) Deniz kapıları
B) Deniz sütunları
C) Deniz mağaraları
D) Kıyı terasları
E) Plaj setleri

Cevap : E) Plaj setleri

Açıklama : Dalgaların ve akıntıların taşıdığı kum ve çakılları kıyıya paralel bir şekilde yığmasıyla oluşan doğal setlere “plaj setleri” veya “kıyı kordonu” denir.

16- ….. sıvı halde fırlatılmış ve havada katılaşmış lav parçalarıdır. Bu sırada iğ veya elips şeklini almışlardır.
Yukarıdaki ifadede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?

A) Tefra
B) Piroklastik maddeler
C) Tüf
D) Lapilli
E) Volkan bombası

Cevap : E) Volkan bombası

Açıklama : Volkanik patlamalar sırasında fırlatılan ve havada dönerken soğuyarak aerodinamik (iğ veya elips gibi) şekiller alan, genellikle 64 mm’den büyük çaplı lav parçalarına “volkan bombası” adı verilir.

17- Yüzey sularının kireçtaşını aşındırması sonucu oluşan ve genellikle geniş ovalara benzer şekilleri olan karstik forma ne ad verilir?

A) Sinkhole
B) Uvala
C) Polje
D) Dolin
E) Mağara

Cevap : C) Polje

Açıklama : Karstik arazilerde, erime sonucunda oluşan ve tabanı alüvyonlarla kaplı, genellikle tarıma elverişli olan en büyük kapalı havzalara ve ovalara “polye” (karstik ova) denir.

18- Dalgaların kıyıya vurması sonucu oluşan ve suyun içerisinde veya kıyı çizgisinde bulunan oyuklara ne ad verilir?

A) Lagün
B) Kıyı terası
C) Kıyı mağarası
D) Tombolo
E) Kıyı seti

Cevap : C) Kıyı mağarası

Açıklama : Dalgaların, özellikle falez gibi dik kıyılardaki daha az dirençli kayaçları aşındırması sonucu oluşturduğu oyuklara “kıyı mağarası” veya “deniz mağarası” denir.

19- Aşağıdakilerden hangisi dalgaların oluşturduğu biriktirme şekilleri ile ilgilidir?

A) Polder
B) Korrozyon
C) Atrisyon
D) Enkaz göçü
E) Abrazyon

Cevap : D) Enkaz göçü

Açıklama : Korrozyon ve abrazyon dalga aşındırma süreçleridir. “Enkaz göçü” (longshore drift), dalgaların kıyıya açılı vurması sonucu malzemeleri kıyı boyunca taşıması ve biriktirmesi sürecidir, bu da biriktirme şekillerinin oluşumuyla doğrudan ilgilidir.

20- Volkanların oluşturduğu, lavların soğuyarak katılaşmasıyla meydana gelen düz alanlara ne ad verilir?

A) Piroklastik yamaçlar
B) Lav tünelleri
C) Volkanik koniler
D) Lav platoları
E) Kalderalar

Cevap : D) Lav platoları

Açıklama : Akışkanlığı yüksek olan bazaltik lavların geniş alanlara yayılarak soğuması ve katılaşması sonucu oluşan geniş ve tabaka halindeki düzlüklere “lav platoları” veya “lav örtüleri” denir.