Endüstriyel Kalite Kontrol 2024-2025 Bütünleme Soruları

Giriş

Endüstriyel kalite kontrol, modern üretimin temel taşı olup, bir ürün veya hizmetin önceden belirlenmiş standartlara ve müşteri beklentilerine uygunluğunu sağlamayı amaçlayan faaliyetler bütünüdür. Kökleri antik çağların zanaatkârlığına dayanan bu disiplin, günümüzde istatistiksel yöntemler, hassas ölçüm teknikleri ve sistematik yönetim yaklaşımları ile şekillenmektedir. Bu makalede, kalite kontrolün tarihsel gelişiminden modern istatistiksel süreç kontrolü ve standardizasyon faaliyetlerine kadar temel kavram ve uygulamalar incelenecektir.

Kalite Kontrolün Tarihsel Kökenleri

Kalite güvencesi kavramı yeni değildir. Tarihteki en eski örneklerden biri, MÖ 429 yılına ait bir Antik Babil tabletinde, satılan bir zümrüt taşının yirmi yıl içinde düşmesi durumunda satıcının tazminat ödeyeceğinin belirtilmesidir. Ölçüm ve kontrol, modern aletlerin olmadığı dönemlerde zanaatkârların tecrübelerine dayanıyordu. Örneğin, eski çağlarda cam fırınlarının sıcaklığı, fırındaki alevlerin rengine bakılarak anlaşılırdı. Standardizasyon çabaları da benzer şekilde eskiye dayanır; İngiltere’de kullanılan ve yaklaşık 6.35 kg’a denk gelen “stone” adı verilen standart ağırlık taşları bunun bir örneğidir. Veri görselleştirmenin ilk adımları bile bu dönemlere uzanır; İngiliz yazar William Playfair, bir eserinde Osmanlı İmparatorluğu’nun kıtalardaki topraklarının dağılımını bir pasta diyagramı ile göstermiştir.

Kalite Kontrolün İstatistiksel Temelleri

Modern kalite kontrol, istatistik biliminden yoğun bir şekilde faydalanır. Üretim süreçlerindeki değişkenlik, “genel nedenler” (sıcaklık ve nemdeki küçük değişimler gibi doğal salınımlar) ve “özel nedenler” (tezgâhın yanlış ayarlanması gibi öngörülemeyen durumlar) olarak ikiye ayrılır. Süreçlerin davranışını modellemek için en sık kullanılan istatistiksel dağılım, Alman matematikçi Gauss’un adıyla da anılan “Normal Dağılım”dır. Bu dağılımda verilerin yaklaşık %68.27’si ortalamanın bir standart sapma etrafındaki A bölgesinde yer alır. Üretimden alınan numuneleri analiz etmek için ise tek, çift ve ardışık gibi “örnekleme planları” kullanılır; “katlamalı örnekleme” gibi terimler standart planlar arasında yer almaz. Süreçleri analiz etmek için “aritmetik ortalama” gibi temel hesaplamaların yanı sıra, süreç yeterliliğini ölçen Cₚ indeksi ve süreç kontrolünü sağlayan p ve np diyagramlarının üst kontrol limitleri (ÜKL) gibi gelişmiş istatistiksel araçlar kullanılır.

Ölçüm, Tolerans ve Muayene

Kalite kontrolün vazgeçilmezi, doğru ve hassas ölçümdür. “Verniyeli kumpas” gibi aletlerin “cetvel” kısmı hem metrik hem de İngiliz sistemine göre bölüntülendirilmiş olabilir. “Standart mikrometrede” ise hassas ölçüler “tambur” üzerinden okunur. Üretilen parçaların kabul edilebilir ölçü aralığı “tolerans” ile belirlenir. Örneğin, “12 ± 0.02 mm” ölçüsü, parçanın en fazla 12.02 mm, en az ise 11.98 mm olabileceğini ifade eder. Montaj toleransları ise “Y±T” gibi ifadelerle gösterilir. Üretim akışı sırasında, özellikle kusurlu parça sayısında sıra dışı bir artış olduğunda, sorunun kaynağını bulmak için “ara kontrol” yöntemine başvurulur. Kullanılan ölçüm sisteminin ne kadar güvenilir olduğu ise “muayene yeterliliği oranı” gibi analizlerle değerlendirilir.

Kalite Yönetimi ve Standardizasyon

Kalite, sadece teknik bir konu değil, aynı zamanda bir yönetim felsefesidir. Bu kapsamda, insan kaynağının verimliliğinin kontrol edilmesi, sistematik “performans ölçümü” ile sağlanır. Ürünlerin, hizmetlerin ve süreçlerin belirli kurallara göre düzenlenmesi ise “standardizasyon” ile mümkündür. Her ülkenin kendi ulusal standardizasyon kuruluşu vardır; Türkiye’de TSE, Almanya’da DIN, ABD’de ANSI ve İngiltere’de BSI bu kurumlara örnektir. ETSI (Avrupa Telekomünikasyon Standartları Enstitüsü) ise ulusal değil, bölgesel bir standardizasyon kuruluşudur.

Sonuç

Endüstriyel kalite kontrol, zanaatkârların gözlem ve tecrübelerinden yola çıkarak günümüzün veri odaklı ve istatistiksel temellere dayanan karmaşık bir bilimine dönüşmüştür. Hassas ölçüm aletleri, istatistiksel süreç kontrolü, uluslararası standartlar ve etkin insan kaynakları yönetimi, modern dünyada rekabetçi ve güvenilir ürünler sunmanın ayrılmaz bileşenleridir.

1- Eski çağlarda cam eşya üretmek için kullanılan fırınların sıcaklığına karar vermek için neye bakılırdı?

A) Fırındaki alevlerin rengine
B) Fırına atılan bir odunun tutuşma süresine
C) Fırının üzerinde bulunan sıcaklık göstergesine
D) Fırının içine uzatılan termometreye
E) Fırındaki alevlerin yüksekliğine

Cevap : A) Fırındaki alevlerin rengine

Açıklama : Termometre gibi modern ölçüm aletlerinin olmadığı eski çağlarda, zanaatkârlar fırın sıcaklığını, yüksek sıcaklıklarda metallerin ve alevlerin aldığı renge bakarak (örneğin kırmızı, sarı, beyaz) tecrübelerine dayanarak anlarlardı.

2- “Y±T” Aşağıdakilerden hangisini ifade etmektedir?

A) Parçanın nominal ölçüsü
B) Montajın toleransı
C) Parçanın nominal ölçüsü ve toleransı
D) Montajın nominal ölçüsü ve toleransı
E) Parçanın toleransı

Cevap : D) Montajın nominal ölçüsü ve toleransı

Açıklama :

3-
Cₚ değeri aşağıdakilerden hangisidir?

A) 1.806
B) 0.506
C) 0.897
D) 1.485
E) 2.04

Cevap : D) 1.485

Açıklama :

4- Verniyeli kumpasta, aşağıdakilerden hangisinin bir tarafı metrik sisteme göre diğer tarafı ise İngiliz ölçüm sistemine göre bölüntülendirilebilmektedir?

A) Sürgü
B) Cetvel
C) Hareketli çene
D) Kılçık
E) Sabit çene

Cevap : B) Cetvel

Açıklama : Verniyeli kumpasların ana gövdesini oluşturan “cetvel” kısmının bir kenarı metrik (mm), diğer kenarı ise inç (inch) sistemine göre bölüntülendirilmiş olabilir.

5- Aşağıdakilerden hangisi, örnekleme planlarından biri değildir?

A) Ardışık örnekleme planı
B) Katlamalı örnekleme planı
C) İki aşamalı örnekleme planı
D) Tek aşamalı örnekleme planı
E) Çok aşamalı örnekleme planı

Cevap : B) Katlamalı örnekleme planı

Açıklama : İstatiksel kalite kontrolde tek, çift, çok aşamalı ve ardışık örnekleme gibi planlar kullanılır. “Katlamalı örnekleme” ise standart bir örnekleme planı değildir.

6- Bir imalatla ilgili olarak 12 ± 0.02 mm’lik bir ölçü belirlendiğine göre aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) 12.003 mm’lik ölçü limitler içindedir.
B) Üst tolerans limiti 12.02 mm’dir.
C) Alt tolerans limiti 11.8 mm’dir.
D) 11.79 mm’lik ölçü limitler dışındadır.
E) Tolerans aralığı 0.04 mm’dir.

Cevap : C) Alt tolerans limiti 11.8 mm’dir.

Açıklama : 12 ± 0.02 mm toleransına göre; üst limit 12 + 0.02 = 12.02 mm, alt limit ise 12 – 0.02 = 11.98 mm’dir. Alt limitin 11.8 mm olduğu ifadesi yanlıştır.

7- Normal dağılım aşağıdakilerden hangisinin adıyla da bilinmektedir?

A) Gauss
B) Laplace
C) Lexis
D) Galton
E) Peirce

Cevap : A) Gauss

Açıklama : İstatistikte en sık kullanılan sürekli olasılık dağılımı olan normal dağılım, onu ilk kez formüle eden Alman matematikçi Carl Friedrich Gauss’un adıyla “Gauss dağılımı” olarak da bilinir.

8- Aşağıdakilerden hangisi değişkenliğe sebep olan özel nedenlerden biri değildir?

A) İşçinin dalgınlıkla yaptığı hatalar
B) Sıcaklık ve nem düzeylerindeki küçük değişimler
C) İmalattaki tezgâhın yanlış ayarlanması
D) Kullanılan ham maddedeki değişkenlik
E) Uygun kesme bıçağının kullanılmaması

Cevap : B) Sıcaklık ve nem düzeylerindeki küçük değişimler

Açıklama : Bir üretim sürecindeki sıcaklık ve nem gibi çevresel faktörlerdeki küçük ve doğal salınımlar, sürecin doğasında var olan “genel nedenler”dir. Diğer şıklar ise sürece dışarıdan etki eden ve öngörülemeyen “özel nedenler”dir.

9-
Yukarıdaki tabloda yer alan verilerin aritmetik ortalaması aşağıdakilerden hangisidir?

A) 9.50
B) 9.55
C) 9.35
D) 9.45
E) 9.40

Cevap : A) 9.50

Açıklama : Aritmetik Ortalama = (Sayıların Toplamı) / (Sayı Adedi) = (9.5+9.2+9.9+9.7+9.4+9.8+9.6+9.1+9.3) / 9 = 85.5 / 9 = 9.50

10-
Her biri 50 örnekten oluşan 10 adet alt örnek grubu için çizilen p diyagramındaki ÜKL değeri aşağıdakilerden hangisidir?

A) 0.4725
B) 0.4825
C) 0.5025
D) 0.4625
E) 0.4925

Cevap : B) 0.4825

Açıklama :

11- Aşağıdakilerden hangisine, özellikle kusurlu parça sayısında sıra dışı bir artışın ortaya çıktığı durumlarda başvurulur?

A) Son kontrol
B) İlk kontrol
C) Süreç kontrol
D) Girdi kontrol
E) Ara kontrol

Cevap : E) Ara kontrol

Açıklama :

12- İngiltere’de kullanılan standart ağırlığa sahip taşlar aşağıdakilerden hangisi ile adlandırılmıştır?

A) Flint
B) Piece
C) Rock
D) Stone
E) Gem

Cevap : D) Stone

Açıklama : İngiliz ölçü birimleri sisteminde, özellikle insan ağırlığını ifade etmek için kullanılan ve yaklaşık 6.35 kilograma denk gelen ağırlık birimi “stone”dur.

13-
Her biri 50 örnekten oluşan 10 adet alt örnek grubu için çizilen np diyagramındaki ÜKL değeri aşağıdakilerden hangisidir?

A) 10.57
B) 10.47
C) 10.17
D) 10.37
E) 10.27

Cevap : A) 10.57

Açıklama :

14- Standart mikrometrede hassas ölçü aşağıdakilerden hangisinin üzerinden okunmaktadır?

A) Verniye
B) Kovan
C) Dijital ekran
D) Cetvel
E) Tambur

Cevap : E) Tambur

Açıklama :

15- Muayene yeterliliği analizinde ölçülen parçaların üst spesifikasyon limiti ÜSL ve alt spesifikasyon limiti ASL değerleri sırasıyla 5.43 ve 5.23’tür. Ölçme aleti değişkenliği 0.0064, muayene elemanı değişkenliği 0.0036 iken muayene yeterliliği oranı aşağıdakilerden hangisidir?

A) 0.55
B) 0.44
C) 0.22
D) 0.33
E) 0.11

Cevap : C) 0.22

Açıklama :

16- Aşağıdakilerden hangisi ulusal standardizasyon kuruluşlarından biri değildir?

A) DIN
B) TSE
C) ETSI
D) ANSI
E) BSI

Cevap : C) ETSI

Açıklama : DIN (Almanya), TSE (Türkiye), ANSI (ABD) ve BSI (İngiltere) ulusal standardizasyon kuruluşlarıdır. ETSI ise Avrupa Telekomünikasyon Standartları Enstitüsü olup ulusal değil, bölgesel (Avrupa) bir kuruluştur.

17- Altın bir yüzüğün, zümrüt olan taşının yirmi yıl içinde yerinden çıkarak düşmesi durumunda satıcının tazminat ödeneceği bilgisinin yer aldığı, MÖ 429 yılına ait tablet aşağıdakilerden hangisine aittir?

A) Eski Çin
B) Eski Roma
C) Eski Mısır
D) Eski Babil
E) Eski Yunan

Cevap : D) Eski Babil

Açıklama : Ürün kalitesi ve garantisi ile ilgili bilinen en eski yazılı belgelerden bazıları, ticaretin ve hukukun gelişmiş olduğu Antik Babil medeniyetine aittir.

18-
Ölçülen değerlerin A bölgesinde yer alma olasılığı yüzde kaçtır?

A) yüzde 4.28
B) yüzde 63.989
C) yüzde 68.269
D) yüzde 72.549
E) yüzde 27.181

Cevap : C) yüzde 68.269

Açıklama :

19- İnsan kaynağının veriminin kontrol edilmesi aşağıdakilerden hangisi ile ilgilidir?

A) Eğitim
B) Liderlik
C) Ekip çalışması
D) Müşteri odaklılık
E) Performans ölçümü

Cevap : E) Performans ölçümü

Açıklama : İnsan kaynağının verimini (ne kadar etkili ve verimli çalıştığını) anlamak ve kontrol etmek için, belirli kriterlere göre yapılan sistematik “performans ölçümü” ve değerlendirmesi gerekir.

20- İngiliz yazar Playfair’in bir kitabındaki pasta diyagramında 1789 yılı öncesi ile ilgili Osmanlılara ait hangi bilgi yer almıştır?

A) Osmanlıların değişik kıtalarda bulundurduğu asker sayısı
B) Osmanlı topraklarındaki dini inançların dağılımı
C) Osmanlıların gelir dağılımı
D) Osmanlıların tarım ürünlerinin dağılımı
E) Osmanlıların değişik kıtalarda sahip olduğu topraklarının alanları

Cevap : E) Osmanlıların değişik kıtalarda sahip olduğu topraklarının alanları

Açıklama : İstatistiksel grafiğin mucitlerinden William Playfair, eserlerinde o dönemki ülkelerle ilgili çeşitli verileri görselleştirmiştir. Bunlardan birinde, Osmanlı İmparatorluğu’nun Asya, Avrupa ve Afrika kıtalarındaki topraklarının alansal dağılımını bir pasta grafiği ile göstermiştir.