İş Sağlığı ve Güvenliği 2024-2025 Bütünleme Soruları (Bahar)

Giriş

İş sağlığı ve güvenliği (İSG), çalışanların iş yerindeki tehlikelerden korunmasını, sağlık ve güvenliklerinin sağlanmasını amaçlayan çok disiplinli bir alandır. Etkin bir İSG yönetimi; kaza ve meslek hastalıklarının temel nedenlerini anlamayı, riskleri sistematik olarak değerlendirmeyi ve yasal çerçeveye uygun olarak gerekli önlemleri almayı gerektirir. Bu makalede, İSG’nin temel teorileri, risk değerlendirme yöntemleri, iş ortamındaki tehlikeler ve yasal yükümlülükler incelenecektir.

İş Kazaları ve Meslek Hastalıklarının Temelleri

İş kazalarını anlamak için geliştirilen teorilerden biri Heinrich’in Domino Teorisi’dir. Bu teori, kazaların; sosyal çevre, kişisel hatalar, güvensiz hareketler, kaza ve zarar (yaralanma) gibi birbiri ardına gelen beş faktör sonucu oluştuğunu öne sürer. Meslek hastalıkları ise işle ilgili maruziyet sonucu ortaya çıkan durumlardır. Bir hastalığın uluslararası meslek hastalığı listesine eklenmesi için sosyal medyada gündem olması değil, maruziyetle hastalık arasındaki bilimsel bağın güçlü olması gibi kriterler gerekir. Türk mevzuatında meslek hastalıkları beş ana grupta sınıflandırılmış olup, örneğin hipertansiyon bu ana gruplardan biri değildir. Ayrıca, bir hastalığın meslek hastalığı sayılabilmesi için, sigortalının işten ayrılması ile hastalığın ortaya çıkması arasında geçen ve “yükümlülük süresi” olarak tanımlanan yasal bir zaman sınırı bulunmaktadır.

Risk Değerlendirmesi ve Tehlike Analizi

İSG’nin proaktif yaklaşımının temelini risk değerlendirmesi oluşturur. Bu amaçla çeşitli yöntemler kullanılır. “Ön Tehlike Analizi (PHA)”, tehlikeleri nitel olarak değerlendiren hızlı bir yöntem olup, tek başına yeterli kabul edilmez. Kimya endüstrisi için geliştirilen “HAZOP (Tehlike ve İşletilebilme Çalışması)” ise, “az, fazla, hiç” gibi anahtar kelimeler kullanarak bir sistemdeki sapmaları ve potansiyel tehlikeleri çok disiplinli bir takımla inceler. Ancak, riskin “Olasılık x Şiddet x Fark edilebilirlik” formülüyle hesaplanması HAZOP’a değil, Hata Türü ve Etkileri Analizi (FMEA) yöntemine aittir.

İş Ortamındaki Tehlikeler ve Maruziyet Sınırları

Çalışma ortamı çeşitli tehlikeler barındırır. Fiziksel tehlikelerden olan gürültü için haftalık maruziyet sınır değeri 87 dB’i aşmamalıdır. Soğuk hava ise kişinin gözlem ve tepki yeteneğinin azalmasına neden olabilir. Kimyasal tehlikeler, patlayıcı ve parlayıcı gibi fiziksel zarar verenler ile vücutta birikim yaratanlar olarak ayrılır. Kimyasallar için 15 dakikalık kısa süreli maruziyet sınır değeri “STEL” kısaltmasıyla ifade edilir. Biyolojik tehlikeler ise risk gruplarına ayrılır; “Grup 2” etkenler insanda hastalığa neden olabilirken, “Grup 3” etkenler insanda ağır hastalıklara yol açar. Ergonomik risklerin değerlendirilmesinde ise RULA gibi gözleme dayalı yöntemler kullanılırken, ANYBODY gibi bilgisayar simülasyon yazılımları da bulunmaktadır. Manuel kaldırmada ise NIOSH tarafından belirlenen referans yük sabiti 23 kg’dır.

Yasal Yükümlülükler ve Korunma Önlemleri

Mevzuat, işverenlere ve çalışanlara çeşitli yükümlülükler getirir. İşverenin en temel yükümlülüklerinden biri, kişisel koruyucu donanımların (KKD) kullanımı konusunda çalışanlara uygulamalı eğitim vermektir; bu bir seçenek değil zorunluluktur. Sağlık gözetimi kapsamında; iş değişikliği, iş kazası veya meslek hastalığı sonrası işe dönüşlerde sağlık raporu istenirken, normal yıllık izinden sonra istenmesi genel bir uygulama değildir. Mevzuat ayrıca çocuk ve genç işçiler gibi özel risk gruplarını koruyucu hükümler içerir. İSG profesyonellerinin görevlendirilmesi de kurallara bağlanmıştır; örneğin tam süreli iş yeri hekimi olan yerlerde diğer sağlık personelinin görevlendirilmesi zorunlu değildir. Kazalardan korunmada ise çalışma ortamına yönelik önlemler önemlidir; örneğin, tehlikeli alanlara uyarı, işaret ve levhaların konulması çevreye yönelik bir önlemdir.

Sonuç

İş sağlığı ve güvenliği, sadece yasal bir zorunluluk olmanın ötesinde, insan hayatına verilen değeri gösteren etik bir sorumluluktur. Bilimsel risk değerlendirme metotları, maruziyet sınırlarına uyum, etkin korunma önlemleri ve yasal yükümlülüklerin eksiksiz yerine getirilmesi, tüm çalışanlar için güvenli ve sağlıklı bir çalışma ortamı yaratmanın temelini oluşturur.

1- Aşağıdaki durumlardan hangisinin gerçekleşmesi durumunda çalışandan sağlık raporu istenmez?

A) İzinden dönüp işbaşı yaptığında
B) Sağlık nedeniyle tekrarlanan işten uzaklaşmalarından sonra işe dönüşlerinde
C) Meslek hastalığına maruz kaldığında
D) İş kazası gerçekleştirdiğinde
E) İş değişikliği yapması durumunda

Cevap : A) İzinden dönüp işbaşı yaptığında

Açıklama : İş sağlığı ve güvenliği mevzuatına göre; iş değişikliği, iş kazası, meslek hastalığı veya sağlık nedeniyle tekrarlanan işten uzaklaşmalar sonrası işe dönüşlerde sağlık raporu istenir. Ancak yıllık izin gibi standart izinlerden sonra sağlık raporu istenmesi genel bir uygulama değildir.

2- Uluslararası meslek hastalıkları listesine bir hastalığın eklenmesi için gereken tanımlayıcı kriterler arasında aşağıdakilerden hangisi yoktur?

A) Hastalığın sosyal medyada gündem olması
B) Hastalığın belli işlerde veya çalışma alanlarında ortaya çıkması
C) Hastalığın birçok ülkenin ulusal meslek hastalığı listesinde yer alması
D) Maruz kalan işçi sayısı ile riskin şiddeti arasındaki ilişkinin kuvvetli olması
E) Maruz kalma ve etkilenim ilişkisinin güçlü ve bilimsel olarak ispatlanmış olması

Cevap : A) Hastalığın sosyal medyada gündem olması

Açıklama : Bir hastalığın meslek hastalığı listesine eklenmesi için bilimsel kanıtlar, maruziyet-hastalık ilişkisinin gücü ve belirli iş kollarıyla bağlantısı gibi bilimsel ve epidemiyolojik kriterler gerekir. Sosyal medyada gündem olması bu kriterlerden biri değildir.

3- Çocuk ve genç işçilerin çalışma hayatında korunmasına yönelik uygulanan politikalar ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Zorunlu eğitimini tamamlamış 15 yaşındaki çocuklar, günde 8, haftada 48 saate kadar çalışabilmektedir.
B) Fazla çalışma yaptırılamayacak işçiler arasında 18 yaşını doldurmamış işçiler de yer almaktadır.
C) Çocuk işçi, 14 yaşını bitirmiş olup 15 yaşını doldurmamış ve ilköğretimini tamamlamış kişidir.
D) Çocuk ve genç işçilerin kesintisiz dinlenme süreleri bir gün içerisinde 14 saat olmalıdır.
E) Çocuk ve genç işçilerin yıllık izin süresi 30 günden az olamaz.

Cevap : E) Çocuk ve genç işçilerin yıllık izin süresi 30 günden az olamaz.

Açıklama :

4- İlgili yönetmeliğe göre yeterli ölçümle tespit edilen haftalık gürültü maruziyet düzeyi aşağıdaki sınır değerlerinden hangisini aşmamalıdır?

A) 112 dB
B) 200 dB
C) 100 dB
D) 87 dB
E) 140 dB

Cevap : D) 87 dB

Açıklama : Gürültü Yönetmeliği’ne göre, çalışanların gürültüye maruziyetinde, maruziyet sınır değeri olarak kabul edilen haftalık gürültü maruziyet düzeyi 87 desibeli (dB) aşamaz.

5- Aşağıdakilerden hangisi ön tehlike analizinin (PHA) özelliklerinden biri değildir?

A) Bu yöntemde tehlikeler belirlenip ayrı ayrı değerlendirilip çözüme/ öneri sunumuna gidilir.
B) Bu yöntem ayrıntılı çalışmalar, süreçler ve değerlendirmeler için hızlı bir yöntemidir.
C) İşletmenin ilk kurulum aşaması ya da herhangi bir çalışma veya uygulamasının detaylı değerlendirmesi yapılabilir.
D) Ön tehlike analizi risk değerlendirmesi açısından tek başına yeterli bir yöntem değildir.
E) Bu yöntem kantitatif, nicel yapıda bir risk değerlendirme yöntemidir.

Cevap : E) Bu yöntem kantitatif, nicel yapıda bir risk değerlendirme yöntemidir.

Açıklama : Ön Tehlike Analizi (PHA), tehlikelerin ciddiyetini ve olasılığını “yüksek”, “orta”, “düşük” gibi nitel ifadelerle değerlendiren kalitatif bir yöntemdir, kantitatif (nicel) değildir.

6- Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yönetmeliği’nde “Sigortalının meslek hastalığına sebep olan işinden fiilen ayrıldığı tarih ile meslek hastalığının meydana çıktığı tarih arasında geçen en uzun süre” olarak tanımlanan süre aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bulaşma Süresi
B) Yükümlülük Süresi
C) Kuluçka Süresi
D) Çalışma Süresi
E) Maruziyet Süresi

Cevap : B) Yükümlülük Süresi

Açıklama : Belirtilen tanım, bir meslek hastalığının ortaya çıkması durumunda, bu hastalığın ilgili işten kaynaklandığının kabul edilebilmesi için belirlenen yasal süre olan “yükümlülük süresi”ni ifade eder.

7- Aşağıdakilerden hangisi tehlike ve işletilebilme çalışması analizinin (Hazard and Opreability Studies, HAZOP) özellikleri arasında yer almaz?

A) Kabul edilebilir riskler ve kabul edilemez riskler belirlenip bunlar karşısında alınması gereken önlemler belirlenir.
B) Çalışma çok disiplinli bir takım tarafından tehlike ve kaza odaklarının saptanması ve ortadan kaldırılması için yapılır.
C) Bir olayın olması ve olmaması durumunda ne gibi sonuçların ortaya çıkacağı “az, fazla, hiç, kısmen” gibi anahtar kelimeler kullanılarak değerlendirilir.
D) Hesaplamada Risk Skoru olarak Olasılık X Şiddet X Fark edilebilirlik olarak değerlendirilir.
E) Kimya endüstrisi tarafından bu işletmenlerin özel tehlike potansiyelleri göz önüne alınarak geliştirilmiş bir yöntemdir.

Cevap : D) Hesaplamada Risk Skoru olarak Olasılık X Şiddet X Fark edilebilirlik olarak değerlendirilir.

Açıklama : “Olasılık x Şiddet x Fark Edilebilirlik” formülü ile risk öncelik sayısının hesaplanması, HAZOP’un değil, Hata Türü ve Etkileri Analizi (FMEA) yönteminin bir özelliğidir.

8- “Grup 2″ Biyolojik Etken” olarak sınıflandırılan biyolojik etkenler hakkında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Koruma tedavisi yoktur.
B) İnsanda hastalığa neden olabilir.
C) Topluma yayılma riski bulunur.
D) İnsanda hastalığa yol açma ihtimali yoktur.
E) İnsanda ağır hastalıklara neden olur.

Cevap : B) İnsanda hastalığa neden olabilir.

Açıklama : Biyolojik Etkenlere Maruziyet Risklerinin Önlenmesi Hakkında Yönetmelik’e göre Grup 2 biyolojik etkenler; insanda hastalığa neden olabilen, ancak topluma yayılma olasılığı olmayan ve genellikle etkili korunma veya tedavi imkanı bulunan etkenlerdir.

9- NIOSH’da yükün ağırlığı, yaşa ve cinsiyete göre farklı olan maksimum omurga bası yüküdür. 50 yaş ve altı için tavsiye edilen kompresyon yük sınırı ….. kilogramdır.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) 20
B) 30
C) 25
D) 23
E) 26

Cevap : D) 23

Açıklama : NIOSH (Ulusal İş Sağlığı ve Güvenliği Enstitüsü) kaldırma denkleminde, ideal koşullar altında bir çalışanın güvenli bir şekilde kaldırabileceği maksimum ağırlık için referans değer (Yük Sabiti) 23 kg olarak belirlenmiştir.

10- Aşağıdakilerden hangisi soğuk havanın insan sağlığına olan etkilerinden biridir?

A) Gözlem ve tepki yeteneğinin azalması
B) Terlemenin artması
C) Vücut sıcaklığının yükselmesi
D) Kalp ritminin artması
E) Nabzın artması

Cevap : A) Gözlem ve tepki yeteneğinin azalması

Açıklama : Vücut sıcaklığının düşmesi (hipotermi), merkezi sinir sistemini yavaşlatarak kişinin dikkat, algılama, karar verme ve tepki verme gibi bilişsel ve motor yeteneklerinin azalmasına neden olur.

11- Aşağıdaki kimyasal maddelerden hangisi fiziksel ve kimyasal özellikleri nedeni ile fiziksel ve kimyasal zarar verme riski taşıyan kimyasallar arasında yer almaz?

A) Biyolojik anlamda birikim yaratan kimyasallar
B) Çok parlayıcı maddeler
C) Patlayıcı maddeler
D) Parlayıcı maddeler
E) Oksitleyici maddeler

Cevap : A) Biyolojik anlamda birikim yaratan kimyasallar

Açıklama : Parlayıcı, patlayıcı ve oksitleyici maddeler, fiziksel ve kimyasal özelliklerinden dolayı doğrudan fiziksel zarar (yangın, patlama) riski taşırlar. Biyolojik birikim yaratan kimyasallar ise daha çok toksikolojik (sağlığa zararlı) etkileriyle tehlike oluşturur.

12- Aşağıdakilerden hangisi kişisel koruyucu donanım temini ve kullandırılması hususunda işveren yükümlülüğü olarak ilgili yönetmeliklerde belirtilmez?

A) Kişisel koruyucu donanımlar, işveren tarafından ücretsiz verilir.
B) İşveren, kişisel koruyucu donanımların hangi risklere karşı kullanılacağı konusunda çalışanı bilgilendirir.
C) Kişisel koruyucu donanımların ihtiyaç duyulan parçaları değiştirilir, hijyenik şartlarda muhafaza edilir ve kullanıma hazır bulundurulur.
D) Kişisel koruyucu donanımlara, imalatçı tarafından sağlanacak kullanım kılavuzuna uygun olarak bakım, onarım ve periyodik kontroller yapılır.
E) İşveren, kişisel koruyucu donanımların kullanımı konusunda uygulamalı olarak eğitim verilmesini dikkate almaz ve o şekilde kullanıcıya verir.

Cevap : E) İşveren, kişisel koruyucu donanımların kullanımı konusunda uygulamalı olarak eğitim verilmesini dikkate almaz ve o şekilde kullanıcıya verir.

Açıklama : İlgili yönetmeliğe göre işveren, kişisel koruyucu donanımların kullanımı konusunda çalışanlara uygulamalı eğitim vermekle yükümlüdür. Bu yükümlülüğü dikkate almaması yönetmeliğe aykırıdır.

13- İş sağlığı ve güvenliği alanında görev yapan diğer sağlık personeli ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Çok tehlikeli sınıfta yer alan ve 50 ilà 249 çalışanı olan iş yerlerinde çalışan başına ayda en az 15 dakika görev yapar.
B) İş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin daha etkin sunulması amacıyla iş yeri hekimi ile diğer sağlık personelinin uyumlu çalışması önemlidir.
C) Tam süreli iş yeri hekiminin görevlendirildiği iş yerlerinde, diğer sağlık personelinin de görevlendirilmesi zorunludur.
D) Çok tehlikeli sınıfta yer alan, 250 ve üzeri çalışanı olan iş yerlerinde çalışan başına ayda en az 20 dakika görev yapar.
E) Çok tehlikeli sınıfta yer alan ve 10 ilà 49 çalışanı olan iş yerlerinde çalışan başına ayda en az 10 dakika görev yapar.

Cevap : C) Tam süreli iş yeri hekiminin görevlendirildiği iş yerlerinde, diğer sağlık personelinin de görevlendirilmesi zorunludur.

Açıklama : Yönetmeliğe göre, tam süreli işyeri hekimi görevlendirilen işyerlerinde, diğer sağlık personeli görevlendirilmesi zorunlu değildir.

14- Aşağıdakilerden hangisi Heinrich’in Domino Teorisi’nde yer alan beş faktörden biri değildir?

A) Zarar
B) Soy geçmiş
C) Hastalık
D) Hata
E) Tehlikeli hareketler

Cevap : C) Hastalık

Açıklama : Heinrich’in Domino Teorisi’nin beş adımı şunlardır: Sosyal Çevre ve Soy Geçmiş, Kişisel Hatalar, Güvensiz Hareket ve Koşullar, Kaza ve Yaralanma (Zarar). “Hastalık” bu beş domino taşından biri değildir.

15- Aşağıdakilerden hangisi iş kazalarından korunmada çevreye (çalışma ortamına) yönelik önlemler arasında gösterilebilir?

A) Ergonomik çalışma kurallarına uyulması
B) İş sağlığı ve güvenliği eğitiminin verilmesi ve izlenmesi
C) Uyarı, işaret ve levhaların uygun yerlere konulması
D) Kişisel koruyucuların verilmesi ve kullandırılması
E) Riskli grupların uygunsuz yerlerde çalıştırılmaması

Cevap : C) Uyarı, işaret ve levhaların uygun yerlere konulması

Açıklama : Diğer şıklar kaynağa veya kişiye yönelik önlemlerken, çalışma ortamına uyarı levhaları koymak, doğrudan çevreyi daha güvenli hale getirmeye yönelik bir önlemdir.

16- Aşağıdakilerden hangisi meslek hastalıkları listesindeki beş başlıktan biri değildir?

A) Mesleki cilt hastalıkları
B) Mesleki akciğer hastalıkları
C) Kimyasal maddelerle oluşan hastalıklar
D) Hipertansiyon
E) Biyolojik etkenlerle oluşan hastalıklar

Cevap : D) Hipertansiyon

Açıklama : Sosyal Sigorta Sağlık İşlemleri Tüzüğü’ne göre meslek hastalıkları 5 ana grupta sınıflandırılır: Kimyasal maddelerle olanlar, mesleki cilt hastalıkları, pnömokonyozlar ve diğer mesleki solunum sistemi hastalıkları, mesleki bulaşıcı hastalıklar ve fiziki etkenlerle olanlar. Hipertansiyon bu listede yer almaz.

17- Aşağıdakilerden hangisi ergonomide gözleme dayalı yöntemler içinde yer almaz?

A) Üst Vücut Yüklenmesi Analizi (Postural Loading on the Upper Body- LUBA)
B) Hızlı Üst Uzuv Değerlendirmesi (Rapid Upper Limb Assesment- RULA)
C) ANYBODY
D) Zorlanma İndeksi (The Strain Index-SI)
E) El Aktivitesi Düzeyi (Hand Activity Level-ACGIH HAL)

Cevap : C) ANYBODY

Açıklama : RULA, LUBA, SI gibi yöntemler, çalışanın duruşunu ve hareketlerini gözlemleyerek risk değerlendirmesi yapan gözlemsel yöntemlerdir. ANYBODY ise bir bilgisayar modelleme ve simülasyon yazılımıdır.

18- Başka bir süre belirtilmedikçe 15 dakikalık bir süre için aşılmaması gereken maruziyet üst sınırını ifade eden değeri belirten kısaltma aşağıdakilerden hangisidir?

A) TWA
B) CAS
C) EIINECS
D) TEG
E) STEL

Cevap : E) STEL

Açıklama : STEL (Short-Term Exposure Limit – Kısa Süreli Maruziyet Sınırı), genellikle 15 dakikalık bir süre için aşılmaması gereken maruziyet sınır değerini ifade eder.

19- Grup 3 olarak sınıflandırılan biyolojik etkenlerle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Koruma tedavisi yoktur.
B) İnsanda ağır hastalıklara neden olur.
C) İnsanda hastalığa yol açma ihtimali yoktur.
D) Topluma yayılma riski bulunmaz.
E) İnsanda hastalığa neden olabilir.

Cevap : B) İnsanda ağır hastalıklara neden olur.

Açıklama : Yönetmeliğe göre Grup 3 biyolojik etkenler; insanda ağır hastalıklara neden olan, çalışanlar için ciddi tehlike oluşturan ve topluma yayılma riski bulunabilen ancak genellikle etkili korunma veya tedavi imkanı olan etkenlerdir.

20- Aşağıdakilerden hangisi yüksek irtifada görülen akut aklimatizasyon belirti ve sonuçlarından biri değildir?

A) Kan volumu azalır.
B) Asit baz dengesi eşitlenir.
C) Kalp atım gücü azalır.
D) Kan plazmasında azalmaya neden olur.
E) Kalp atım sayısı artar.

Cevap : B) Asit baz dengesi eşitlenir.

Açıklama :