İş Kazaları ve Meslek Hastalıkları 2024-2025 Bütünleme Soruları

Giriş

İş kazaları ve meslek hastalıkları, çalışma hayatının en önemli sorun alanlarını oluşturarak hem bireysel hem de toplumsal düzeyde ciddi sonuçlar doğurmaktadır. Bu sorunlarla mücadele etmek, kaza ve hastalıkların nedenlerini anlamayı, etkili önleme stratejileri geliştirmeyi ve sağlam bir yasal çerçeve oluşturmayı gerektirir. Bu süreçte, 1919 yılında kurulan Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) gibi kurumların belirlediği standartlar da yol gösterici olmaktadır. Bu makalede, iş kazaları ve meslek hastalıklarının temel dinamikleri, yasal süreçleri ve önleme faaliyetleri incelenecektir.

İş Kazalarının Nedenleri ve İncelenmesi

İş kazalarının kökenlerini anlamak için geliştirilen teorilerden en bilineni Herbert W. Heinrich’e aittir. Heinrich, 1920’lerde yaptığı kapsamlı araştırmalar sonucunda, kazaların %88’inin güvenli olmayan hareketlerden kaynaklandığını belirtmiştir. Bir kazanın iş kazası sayılabilmesi için, “illiyet bağı”nın kurulması, yani kaza ile iş arasında ve kaza ile sonuçlanan zarar arasında bir neden-sonuç ilişkisi olması gerekir. Hukuki sorumluluk açısından ise, bazı durumlarda “Denkleştirici Adalet İlkesi” gereği kusursuz sorumluluk gündeme gelebilir. Kaza meydana geldikten sonra, durumu kontrol altına alır almaz kolluk kuvvetlerine bildirim yapılması yasal bir zorunluluktur. Yapılan kaza inceleme faaliyetinin temel amacı ise suçlu aramak değil, kazanın kök nedenlerini bularak tekrarını önleyecek dersler çıkarmaktır.

Meslek Hastalıkları: Etkenler ve Teşhis Süreci

Meslek hastalığı, yapılan işin niteliğinden kaynaklanan bir hastalıktır. Örneğin, yüksek gürültülü ortamda çalışan bir işçinin işitme kaybı yaşaması bir meslek hastalığıyken, sigara içen bir büro çalışanının akciğer kanseri olması bu kapsama girmez. Hastalıklara neden olan etkenler çeşitlidir. Kimyasal etkenler arasında sülfür levisit ve hardal gazı gibi tehlikeli maddeler bulunurken, biyolojik etkenlere örnek olarak hayvancılıkla uğraşanlarda görülebilen şarbon ve bruselloz verilebilir. Ayrıca, bazı metallerin ve organik maddelerin tozları da vücutta zehirleyici etkiler yapabilir. Asbest kullanımı yasaklanmış olsa da, eski binaların yıkım ve tamirat işleri sırasında maruziyet riski devam etmektedir. Meslek hastalığı şüphesi durumunda, işçi doğrudan meslek hastalıkları hastanesine başvurabileceği gibi, aile hekimi tarafından da bu hastanelere sevk edilebilir.

Büyük Endüstriyel Kazalar ve Hukuki Çerçeve

Bazı işletmeler, doğaları gereği daha büyük riskler taşır. Borçlar Kanunu, tüm önlemler alınsa bile ağır zararlar doğurmaya elverişli işletmeleri “tehlike arz eden işletmeler” olarak tanımlar. Bu tür kazaları önlemek amacıyla Avrupa’da “Seveso Direktifi” geliştirilmiştir. Seveso II Direktifi’nin yerini 1 Haziran 2015’te Seveso III Direktifi almıştır. Bu direktifler kapsamında faaliyet gösteren işletmeciler, kuruluş bilgilerindeki herhangi bir değişikliği 30 gün içinde ilgili kuruma bildirmekle yükümlüdür.

Kazaların Sonuçları ve İstatistiksel Değerlendirme

İş kazaları ve meslek hastalıklarının sonuçları hem bireysel hem de toplumsal düzeyde hissedilir. Bu olaylardaki artış, bir ülkede hastane ve sağlık ocaklarında yığılmalara ve iş gücü kaybı nedeniyle işsiz sayısında artışa neden olabilir. Kazalar, sonuçlarına göre de sınıflandırılır; örneğin “Birinci Grup Kazalar”, kalıcı veya geçici kısmi sakatlık doğuran kazalardır. Kazaların maliyetleri de bulunmaktadır; üretimdeki aksamalar doğrudan veya dolaylı üretim kayıplarıyken, işletmenin yaşayacağı prestij kaybı daha geniş kapsamlı bir maliyettir. Bu olayları istatistiksel olarak takip etmek için çeşitli metrikler kullanılır. “Kaza sıklığı”, bir yıl içinde çalışılan 1.000.000 iş saatine düşen ortalama kaza sayısını ifade eder.

Sonuç

İş kazaları ve meslek hastalıklarıyla mücadele, proaktif ve bütüncül bir yaklaşım gerektirir. Heinrich’in de işaret ettiği gibi, kazaların büyük bir kısmı önlenebilir nedenlerden kaynaklanmaktadır. Bu nedenle, risk değerlendirmesi, eğitim, mühendislik önlemleri ve güçlü bir yasal denetim mekanizması, hem çalışanların sağlığını korumak hem de toplumsal refahı güvence altına almak için vazgeçilmezdir.

1- Aşağıdakilerden hangisi iş kazalarının üretim kaybı açısından dolaylı maliyetlerinden biri değildir?

A) Tesis malzeme ve ekipman onarım ve bakım nedeniyle oluşan kayıplar
B) İşletmenin yaşayacağı prestij kaybı nedeniyle uğranılan zararlar
C) Üretim aksaması nedeniyle iş akışı ve iş programındaki aksamalar nedeniyle oluşan kayıplar
D) Kaza sırasında üretime ara verilmesi nedeniyle oluşan kayıplar
E) Malzeme ve hammaddenin zarara uğraması nedeniyle oluşan kayıplar

Cevap : B) İşletmenin yaşayacağı prestij kaybı nedeniyle uğranılan zararlar

Açıklama :

2- İş yerinde meydana gelen iş kazasının kolluk kuvvetlerine en geç bildirilmesi gereken zaman aşağıdakilerden hangisidir?

A) 7 Gün içerisinde
B) 3 Gün içerisinde
C) Kaza olduktan sonraki gün içerisinde
D) 10 Gün içerisinde
E) Kaza sonrası durumu kontrol aldıktan hemen sonra

Cevap : E) Kaza sonrası durumu kontrol aldıktan hemen sonra

Açıklama : İ

3-
I. Seveso II Direktifi 1 Haziran 2015 tarihinde yürürlükten kalkmıştır.
II. Seveso III direktifi 1 Haziran 2015 tarihinden itibaren geçerlidir.
III. Seveso Direktiflerinin amacı doğal afetleri önlemektir.
Yukarıda Seveso Direktifi hakkında verilen bilgilerden hangisi/hangileri doğrudur?

A) Yalnız II
B) I ve II
C) I ve III
D) Yalnız I
E) II ve III

Cevap : B) I ve II

Açıklama : Seveso II Direktifi 1 Haziran 2015’te yürürlükten kalkmış ve yerini 1 Haziran 2015 itibarıyla Seveso III Direktifi almıştır. Seveso Direktiflerinin amacı büyük endüstriyel kazaları önlemektir, doğal afetleri değil.

4- ….. zarara karşılık yararın üstün halinin görüldüğü durumlarında dikkate alınması gereken bu durumun telafi edilebilmesi için kişilerin kusursuz olarak sorumlu tutulabileceğidir
Yukarıda cümlenin başına, aşağıdaki kusursuz sorumluluk prensiplerinden hangisi getirilmelidir?

A) Denkleştirici Adalet İlkesi
B) Hakkaniyet Düşüncesi
C) Tehlike sorumluluğu
D) Egemenlik alanı düşüncesi
E) Objektif Ödevin ihlali

Cevap : A) Denkleştirici Adalet İlkesi

Açıklama :

5- Aşağıdakilerden hangisinde Uluslararası Çalışma Örgütünün kuruluş yılı doğru olarak verilmiştir?

A) 1936
B) 1952
C) 1802
D) 1932
E) 1919

Cevap : E) 1919

Açıklama : Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) 1919 yılında kurulmuştur.

6-
I. Kazanın işverence yürütülen iş ile olan bağlantısı
II. Kaza ve zarar arasındaki bağlantı
III. Kazanın gerçekleşme zamanı
Uygun illiyet bağı tespit edilmeye çalışılırken yukarıdaki kriterlerden hangisi/hangileri göz önüne alınmalıdır?

A) Yalnız II
B) II ve III
C) Yalnız I
D) I ve II
E) I ve III

Cevap : D) I ve II

Açıklama : İlliyet bağı (nedensellik bağı) tespit edilirken kazanın iş ile olan bağlantısı ve kaza ile zarar arasındaki bağlantı göz önüne alınır. Kazanın gerçekleşme zamanı doğrudan illiyet bağı tespiti için bir kriter değildir.

7-
I. Yanıcı maddelerin bir alev veya ısı aracılığıyla tutuşmasından dolayı ortaya çıkan yangın
II. Ani gaz salınımı ile meydana gelen yanıcı madde (hava) karışımından kaynaklanan patlama
III. Toksik maddelerin solunması
Yukarıda verilen yargılardan hangisi/hangileri Büyük Endüstriyel Kaza riskleri arasında yer almaz?

A) Yalnız II
B) Yalnız 1
C) II ve III
D) I ve III
E) I ve II

Cevap : E) I ve II

Açıklama :

8-
I. Endüstride kullanılan bazı metallerin ve organik maddelerin tozları vücutta zehirleme belirtileri yapar.
II. Radyoaktif maddelerin iyi muhafaza edilmemesi sonucunda bu maddelerle uğraşanlara ve atmosfere yayılarak canlılara zarar verir.
Yukarıdaki ifadeler meslek hastalıklarının ortaya çıkmasında etkili olan faktörlerden hangisine dairdir?

A) Bireysel Etkenler
B) Fiziksel Etkenler
C) Tozlar
D) Kimyasal Etkenler
E) Biyolojik Etkenler

Cevap : C) Tozlar

Açıklama :

9- Aşağıdakilerden hangisi kaza inceleme faaliyetinin amaçları arasında yer almaz?

A) Kaza öncesi söz konusu riskin farkındalığının belirlenmesi
B) Kazaların nedenlerinin belirlenmesi
C) Kusurluların tespit edilmesi
D) Çalışanların önlemlere uyması için nasıl motive edileceğinin belirlenmesi
E) Mevcut riskin bertaraf edilebilmesi için nelerin yapılması gerektiğinin belirlenmesi

Cevap : C) Kusurluların tespit edilmesi

Açıklama : Kaza incelemenin temel amacı, kazanın tekrar etmesini önlemek için nedenleri belirlemek ve gerekli önlemleri almaktır. Kusurlu tespiti yapmak, birincil amaç değildir.

10- Kaza önleme ve sanayi güvenliğinin ilk öncülerinden olan Herbert W. Heinrich 1920 lerin sonlarında 75.000 sanayi kaza raporu üzerinde çalıştıktan sonra;
I. Sanayi kazalarının %88 ine güvenli olmayan hareketlerin neden olduğunu
II. Sanayi kazalarının %10 unun engellenemez olduğunu
III. Sanayi kazalarının %2 inin güvenli koşullar nedeniyle meydana geldiğini
belirtmiştir.
Yukarıda verilen önermelerden hangisi veya hangileri doğrudur?

A) Yalnız II
B) I ve III
C) Yalnız I
D) Yalnız III
E) Il ve III

Cevap : C) Yalnız I

Açıklama : Herbert W. Heinrich’in teorisine göre, sanayi kazalarının %88’i güvenli olmayan hareketler, %10’u güvenli olmayan koşullar ve %2’si engellenemez nedenlerden kaynaklanır. Bu nedenle I. ve III. önermeler doğrudur.

11-
I. Su buharı
II. Sülfür levisit
III. Hardal gazı
Yukarıdaki gazların hangisi veya hangileri ile sürekli temasta bulunulması çalışanların sağlıklarını olumsuz yönde etkiler?

A) I ve III
B) II ve III
C) I ve II
D) Yalnız III
E) Yalnız I

Cevap : B) II ve III

Açıklama : Sülfür levisit ve hardal gazı, kimyasal savaş ajanları olarak bilinen ve insan sağlığı üzerinde ciddi olumsuz etkileri olan maddelerdir. Su buharı ise genellikle zararsızdır.

12-

Buna göre tablodaki eşleşmelerden hangisi veya hangileri doğrudur?

A) II ve III
B) Yalnız I
C) I ve III
D) Yalnız III
E) I ve II

Cevap : E) I ve II

Açıklama : Şarbon, hayvancılıkla uğraşan mesleklerde (çiftçi, kasap, veteriner) görülebilir. Bruselloz da hayvansal ürünlerle temas eden mesleklerde (besiciler, sütçü, veteriner) yaygındır. Kırım Kongo Kanamalı Ateşi ise kene temasıyla bulaşan bir hastalıktır ve aşçı veya pilotluk meslekleriyle doğrudan ilişkili değildir.

13-
I. İşyeri hekimi hastalık şüphesi olan çalışanı ilk gören kişi ise onu sağlık ocağına sevk etmesi gerekir.
II. Hasta çalışanı ilk gören ve meslek hastalığından kuşkulanan kişi aile hekimi ise hasta, meslek hastalıkları hastanesine sevk edilir.
III. İşçinin kendisi meslek hastalığı şüphesi ile meslek hastalıkları hastanesine başvurabilir.
Yukarıdaki meslek hastalıkları hakkında verilen yargılardan hangisi veya hangileri doğrudur?

A) I ve III
B) Yalnız I
C) I ve II
D) II ve III
E) Yalnız II

Cevap : D) II ve III

Açıklama : Meslek hastalığı şüphesinde aile hekimi hastayı meslek hastalıkları hastanesine sevk eder (II). İşçinin kendisi de meslek hastalığı şüphesiyle doğrudan meslek hastalıkları hastanesine başvurabilir (III). İşyeri hekimi ise şüpheli bir durumu ilgili sağlık kuruluşlarına yönlendirmekle yükümlüdür, doğrudan sağlık ocağına sevk etme zorunluluğu yoktur (I).

14-
I. Yıkım
II. Tamirat
III. Cathering
Ülkemizde Asbest üretimi ve kullanılması yukarıdakilerin hangisi veya hangileri sırasında mümkündür?

A) Yalnız II
B) II ve III
C) I ve II
D) Yalnız I
E) Yalnız III

Cevap : C) I ve II

Açıklama : Ülkemizde asbest üretimi ve kullanılması büyük ölçüde yasaklanmıştır. Ancak asbest içeren eski yapıların yıkımında ve tamiratında asbestle karşılaşma ve çalışma durumu söz konusu olabilir. Catering (yemek hizmeti) ile doğrudan bir bağlantısı yoktur.

15- “Kalıcı kısmi sakatlık ve geçici kısmi sakatlık sonuçları doğuran kazalar.”
Yukarıdaki tanım aşağıdaki kaza türlerinden hangi grup kazalara aittir?

A) Beşinci Grup Kazalar
B) Birinci Grup Kazalar
C) İkinci Grup Kazalar
D) Üçüncü Grup Kazalar
E) Dördüncü Grup Kazalar

Cevap : B) Birinci Grup Kazalar

Açıklama :

16- Büyük Endüstriyel faaliyetler yürüten işletmeci, Bildirim sistemi üzerinden verilen kuruluş bilgilerinde herhangi bir değişiklik gerçekleştirilmesi durumunda kaç gün içerisinde ilgili kuruma bildirmekle yükümlüdür?

A) 40
B) 20
C) 50
D) 30
E) 10

Cevap : D) 30

Açıklama : Büyük endüstriyel faaliyetler yürüten işletmeciler, kuruluş bilgilerinde meydana gelen herhangi bir değişikliği 30 gün içinde ilgili kuruma bildirmekle yükümlüdür.

17- “Bir işletmenin, mahiyeti veya faaliyette kullanılan malzeme, araçlar ya da güçler göz önünde tutulduğunda, bu işlerde uzman bir kişiden beklenen tüm özenin gösterilmesi durumunda bile sıkça veya ağır zararlar doğurmaya elverişli olduğu sonucuna varılan işletmeler”
Yukarıda Borçlar Kanununa göre yapılan işletme türüne ait tanım aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tehlike arz eden işletmeler
B) İş sağlığı ve güvenliği tedbirleri alınmış işletmeler
C) Zararlı işletmeler
D) Orta Ölçekli İşletmeler
E) Toplum sağlığına yararlı işletmeler

Cevap : A) Tehlike arz eden işletmeler

Açıklama : Borçlar Kanunu’nda, mahiyeti gereği veya kullanılan malzeme, araç veya güçler nedeniyle, uzman bir kişiden beklenen tüm özene rağmen sıkça veya ağır zararlar doğurmaya elverişli işletmeler “tehlike arz eden işletmeler” olarak tanımlanır.

18- “Bir yıl içerisinde çalışılan 1.000.000 iş saati içerisinde ortalama kaç kaza meydana geldiğinin hesap edilmesidir.”
Yukarıdaki tanım aşağıdaki kavramlardan hangisine aittir?

A) Kaza sıklığı
B) Aktivite hızı
C) Kaza ağırlığı
D) Aktivite oranı
E) Kaza devir oranı

Cevap : A) Kaza sıklığı

Açıklama : Verilen tanım, belirli bir iş saati diliminde meydana gelen kaza sayısını ifade eden “kaza sıklığı” kavramına aittir.

19-
I. Yüksek şiddetle gürültülü ortamda uzun süreli çalışan işçinin işitme kaybı yaşaması
II. Büro çalışanı olan ve uzun yıllar sigara içen işçinin akciğer kanseri olması
III. Öğretmen olarak görev yapan bireyin futbol maçında ayağını kırması
Yukarıdaki ifadelerin hangisi/hangileri meslek hastalığı olarak değerlendirilebilir?

A) Yalnız I
B) II ve III
C) I ve II
D) I ve III
E) Yalnız II

Cevap : A) Yalnız I

Açıklama : Meslek hastalığı, yapılan işin niteliğinden kaynaklanan veya iş ortamındaki koşullar nedeniyle ortaya çıkan hastalıktır. Yüksek gürültüye maruz kalmaya bağlı işitme kaybı (I) meslek hastalığıdır. Sigara kullanımı akciğer kanseri riskini artırsa da, bu durum doğrudan büro çalışanı olmaktan kaynaklanmaz (II). Futbol maçında ayak kırmak ise işle ilgili olmayan bir kaza olduğundan meslek hastalığı değildir (III).

20-
I. Hastane ve sağlık ocağında meydana gelebilecek yığılmalar
II. İşgücüne katılma oranında artış yaşanması
III. İşsiz sayısında meydana gelebilecek artışlar
İş kazası ve meslek hastalığı sayısında yaşanan artış sonucunda yukarıdaki durumlardan hangisi/hangilerinin bir ülkede görülme ihtimali artar?

A) II ve III
B) Yalnız I
C) Yalnız II
D) I ve III
E) I ve II

Cevap : D) I ve III

Açıklama : İş kazaları ve meslek hastalıklarındaki artış, sağlık kuruluşlarındaki yoğunluğu (yığılmaları) artırır (I). Ayrıca, bu durumlar iş göremezlik veya kalıcı sakatlık gibi nedenlerle işten ayrılmalara yol açarak işsiz sayısında artışa neden olabilir (III). İşgücüne katılım oranında artış değil, azalma beklenebilir (II).