Sosyal Bilimlerde Yöntem 2024-2025 Bütünleme Soruları

Giriş

Sosyal bilimlerde yöntem, toplumsal olguları sistematik bir şekilde anlamak, açıklamak ve yorumlamak için kullanılan ilke ve teknikler bütünüdür. Her bilimsel disipline yön veren genel bir bakış açısı olan “paradigma”lar, araştırmacının hangi soruları soracağını ve bu sorulara nasıl yanıt arayacağını şekillendirir. Tarihsel olarak felsefe ve teoloji arasındaki ayrımla başlayan düşünsel çabalar, günümüzde sosyal bilimlerde zengin bir metodolojik çeşitliliğe evrilmiştir. Bu makalede, bir sosyal bilim araştırmasının temel aşamaları, veri toplama yöntemleri ve bilimsel etiğin önemi ele alınacaktır.

Araştırmanın Temelleri: Tasarım ve Kuram

Her bilimsel araştırma, konuyla ilgili daha önce yapılmış çalışmaları inceleyen bir “literatür taraması” ile başlar. Bu temel üzerine, araştırma sorusuna yanıt aramak için bir hipotez geliştirilir. Hipotezler, bağımlı ve bağımsız değişkenler arasındaki ilişkiyi ve nedenselliğin yönünü öngörür. Bu süreçte, bağımsız değişkenin etkisini netleştirmek için “kontrol değişkenleri” de (örneğin gelir, eğitim) dikkate alınır. Hipotezin oluşturulmasında örneklem büyüklüğü değil, değişkenler arası ilişki esastır. Araştırmanın amacına göre farklı araştırma desenleri seçilir. Örneğin, temel amacı toplanan verilerden yola çıkarak yeni bir kuram oluşturmak olan nitel araştırma deseni “gömülü teori”dir. Örnek olay çalışması ve fenomenoloji de diğer nitel desenler arasında yer alır.

Veri Toplama Yöntemleri

Araştırmanın desenine göre çeşitli veri toplama yöntemleri kullanılır. Ölçüm yapılırken, değişkenlerin niteliği önemlidir. Örneğin medeni durum gibi kategoriler arasında bir hiyerarşi olmayan değişkenler “nominal kategorik” düzeyde ölçülür. En yaygın yöntemlerden biri olan anketler, uygulama biçimine göre farklılık gösterir; parasal maliyeti en düşük olan yöntem genellikle “çevrimiçi anketlerdir”. Anket gibi yöntemlerle doğrudan veri toplamanın yanı sıra, araştırmacılar başka bir amaçla toplanmış olan “ikincil verileri” de kullanabilirler. Gözlem ise bir diğer önemli veri toplama tekniğidir. Araştırmacının gözlemlediği grupla etkileşime girmediği tür “katılımsız gözlem” olarak adlandırılır. Belirli kategori ve kurallara göre yapılan “yapılandırılmış (sistematik) gözlem”de ise Flanders Etkileşim Analizi Kategorileri gibi özel araçlar kullanılabilir. Örneklem seçimi ise araştırmanın genellenebilirliği için kritiktir. Olasılıklı örnekleme yöntemlerinin gelişmesinde, örneklemin ana kitleyi ne kadar temsil ettiğini gösteren “standart hata”nın hesaplanabilmesi önemli bir dönüm noktası olmuştur.

Akademik Yazım ve Yayın Etiği

Araştırma süreci, bulguların akademik bir metinle sunulmasıyla tamamlanır. Akademik yazımın en has özelliklerinden biri, gereksiz ifadelerden kaçınan ve mesajı net bir şekilde ileten “anlatımda ekonomi”dir. Metinde kullanılan tüm eserlerin alfabetik olarak sıralandığı bölüme “kaynakça” denir. Bazen, tamamlanmış bir çalışmanın önemli bulgularını hızla duyurmak için “araştırma notu” adı verilen daha kısa metinler yayımlanır. Bu süreçte bilimsel etik kurallarına uymak esastır. Katılımcılardan toplanan verilerin üçüncü şahıslarla paylaşılmaması “gizlilik” ilkesinin bir gereğidir. Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi’ne göre intihal, çarpıtma, haksız yazarlık gibi eylemler etik ihlal sayılırken, bir araştırmacının kendi uzmanlık alanı dışında yayın yapması (“alan dışı yayın”) bir etik ihlali değildir. Tek bir çalışmanın bulgularını yapay olarak birden fazla yayına bölmek ise “dilimleme” olarak bilinen bir başka etik ihlalidir.

Sonuç

Sosyal bilimlerde yöntem, sadece bir dizi teknik araçtan ibaret değildir; aynı zamanda sağlam bir teorik temel, sistematik bir araştırma süreci ve en önemlisi, katı etik ilkelere bağlılık gerektirir. Bir paradigmanın sunduğu dünya görüşünden başlayarak, doğru araştırma deseninin seçilmesi, uygun veri toplama yöntemlerinin kullanılması ve bulguların dürüst bir şekilde raporlanması, güvenilir ve geçerli bilimsel bilginin üretilmesi için vazgeçilmez adımlardır.

1- Medeni durumun sorulduğu bir anket sorusunda hangi tür ölçüm yapılmaktadır?

A) Rakamsal
B) Sıralı kategorik
C) Aralıklı
D) Orantısal
E) Nominal kategorik

Cevap : E) Nominal kategorik

Açıklama : Medeni durum gibi kategoriler (evli, bekar, dul vb.) arasında bir sıralama veya matematiksel ilişki olmayan, sadece farklı grupları temsil eden ölçüm düzeyi nominal kategoriktir.

2- Anket uygulama yöntemleri arasında parasal maliyeti en düşük olan aşağıdakilerden hangisidir?

A) Posta ile anket
B) Telefonla anket
C) Tabakalı anket
D) Yüz yüze anket
E) Çevrimiçi anket

Cevap : E) Çevrimiçi anket

Açıklama : Çevrimiçi anketler, özellikle büyük örneklemlere ulaşmada, kağıt, posta, telefon veya yüz yüze görüşme gibi yöntemlere göre genellikle çok daha düşük parasal maliyetlidir.

3- “Bir disipline yön veren genel bir bakış açısı ve bir nevi dünya görüşü” olarak tanımlanan olgu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Hipotez
B) Paradigma
C) Desen
D) Bilim
E) Yöntem

Cevap : B) Paradigma

Açıklama : Bir disiplindeki temel varsayımları, kavramları ve araştırma yöntemlerini içeren, genel bir bakış açısı ve dünya görüşü sunan yapıya paradigma denir.

4- Creswell’e göre aşağıdakilerden hangisi nitel bir araştırma deseni değildir?

A) Örnek olay çalışması
B) Gömülü teori
C) Fenomenolojik çalışma
D) Kültür çalışması
E) Diskur analizi

Cevap : E) Diskur analizi

Açıklama :

5- Dindarlığın siyasi parti tercihine etkisini ele alan bir anket çalışmasında dindarlığın yanı sıra siyasi parti tercihine etkisi daha önceki çalışmalarda gösterilmiş gelir, eğitim veya ebeveynlerin siyasi tercihleri gibi olgular hakkında da sorular sorulmuştur.
Yukarıdaki olgular hangi tür değişkenlerdir?

A) Kontrol değişkeni
B) Demografik değişken
C) Bağımlı değişken
D) Bağımsız değişken
E) Ara değişken

Cevap : A) Kontrol değişkeni

Açıklama : Bir araştırmada bağımsız değişkenin bağımlı değişken üzerindeki etkisini daha net görebilmek için, bu etkiyi karıştırabilecek diğer potansiyel değişkenler kontrol altında tutulur. Gelir, eğitim gibi değişkenler bu durumda “kontrol değişkeni” olarak görev yapar.

6- Arthur Bowley’in olasılıklı örnekleme almasını sağlayan gelişme aşağıdakilerden hangisidir?

A) Hesap makinasının icadı
B) Standart hatanın hesaplanması
C) Örnekleme çerçevesi kavramının ortaya çıkışı
D) Anket yönteminin ortaya çıkışı
E) İstatistik biliminin ortaya çıkışı

Cevap : B) Standart hatanın hesaplanması

Açıklama : Arthur Bowley’in olasılıklı örnekleme tekniklerini geliştirmesinde, örneklemden elde edilen sonuçların ana kitleyi ne kadar temsil ettiğini gösteren “standart hata”nın hesaplanabilmesi kritik bir gelişmeydi.

7- Başka bir araştırmacının farklı bir amaçla topladığı anket verilerini kendi araştırmasında kullanan araştırmacı ne tür veri kullanmıştır?

A) Ödünç veri
B) İkincil veri
C) Araçsal veri
D) Dolaylı veri
E) Yüzeysel veri

Cevap : B) İkincil veri

Açıklama : Bir araştırmacının, kendisi tarafından toplanmamış, ancak başka bir amaçla daha önce toplanmış verileri kullanmasına “ikincil veri” kullanımı denir.

8- Temel amacın kuram oluşturmak olduğu araştırma deseni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Karşılaştırmalı çalışma
B) Nedensel çalışma
C) Anlatı çalışması
D) Gömülü teori
E) Ampirik çalışma

Cevap : D) Gömülü teori

Açıklama : Gömülü teori (Grounded Theory), toplanan verilerden sistematik bir şekilde yeni bir kuram geliştirmeyi amaçlayan bir nitel araştırma desenidir.

9- Yapılandırılmış gözleme verilen diğer isim aşağıdakilerden hangisidir?

A) Basit gözlem
B) Yakın gözlem
C) İçerikli gözlem
D) Sistematik gözlem
E) Uzak gözlem

Cevap : D) Sistematik gözlem

Açıklama : Yapılandırılmış gözlem, belirli kategori ve kurallara göre yapılan, önceden planlanmış ve sistematik bir gözlem türüdür.

10- Hipotezler oluşturulurken aşağıdakilerden hangisinin dikkate alınması gerekmez?

A) Nedenselliğin yönü
B) Ara değişkenler
C) Örneklem büyüklüğü
D) Bağımsız değişken
E) Bağımlı değişken

Cevap : C) Örneklem büyüklüğü

Açıklama : Hipotezler, değişkenler arasındaki ilişkiyi ve nedenselliğin yönünü tahmin etmek için oluşturulur. Örneklem büyüklüğü ise hipotez testinin geçerliliği ve güvenilirliği için önemli bir uygulama aşamasıdır, ancak hipotezin kendisinin oluşturulması aşamasında doğrudan dikkate alınması gerekmez.

11- Akademik yayınlarda elde edilen bulguların kısmi olarak açıklanması ile ortaya çıkan etik ihlali aşağıdakilerden hangisidir?

A) ikincilleştirme
B) İntihal
C) Perdeleme
D) Dilimleme
E) Eksiltme

Cevap : D) Dilimleme

Açıklama : “Dilimleme” (salami slicing), tek bir çalışmadan elde edilen bulguları birden fazla küçük yayına bölerek kısmi olarak açıklama etik ihlalidir.

12- Tarihsel olarak holistik bir biçimde gerçekleştirilen düşünsel çabalar arasında ilk ayrım hangi iki alan arasında yapılmıştır?

A) Bilim ve Felsefe
B) Felsefe ve Teoloji
C) Tıp ve Felsefe
D) Doğa ve Sosyal Bilim
E) Ontoloji ve Epistemoloji

Cevap : B) Felsefe ve Teoloji

Açıklama : Tarihsel olarak düşünsel çabalar başlangıçta daha bütünseldi. İlk önemli ayrım genellikle Orta Çağ’da, aklın ve inancın alanlarını belirleme çabalarıyla “Felsefe” (akıl yoluyla bilgi) ve “Teoloji” (inanç yoluyla bilgi) arasında yapılmıştır.

13- Herhangi bir araştırma sorusu üzerinde araştırma yapılmak isteğinde daha önce yapılmış bilimsel çalışmaların sistematik olarak ele alınmasına ne ad verilir?

A) Proje önerisi
B) Kuram oluşturma
C) Kitap değerlendirmesi
D) Literatür taraması
E) Örneklem seçimi

Cevap : D) Literatür taraması

Açıklama : Bir araştırma konusuyla ilgili daha önce yapılmış bilimsel çalışmaları sistematik bir şekilde inceleme ve değerlendirme sürecine literatür taraması denir.

14- Akademik metinlerde kullanılan bütün kaynakların alfabetik olarak sıralandığı kısma ne ad verilir?

A) Sonuç
B) Atıflar
C) Literatür
D) İçindekiler
E) Kaynakça

Cevap : E) Kaynakça

Açıklama : Akademik metinlerde kullanılan tüm kaynakların, metin içinde atıf yapılıp yapılmadığına bakılmaksızın, alfabetik sıraya göre listelendiği bölüme Kaynakça denir.

15- Flanders Etkileşim Analizi Kategorileri’nin kullanıldığı bir çalışma aşağıdakilerden hangisidir?

A) Katılımsız gözlem
B) Derinlemesine görüşme
C) Yapılandırılmış gözlem
D) Katılımlı gözlem
E) Odak grup çalışması

Cevap : C) Yapılandırılmış gözlem

Açıklama : Flanders Etkileşim Analizi Kategorileri (FIAC), özellikle sınıf içi etkileşimleri sistematik bir şekilde gözlemlemek ve kaydetmek için kullanılan bir “yapılandırılmış gözlem” aracıdır.

16- Bilimsel çalışmalarda katılımcılardan toplanan bilgilerin ve verilerin üçüncü şahıslarla paylaşılmamasına ne ad verilir?

A) Gizlilik
B) Anonimlik
C) Saklama
D) Onam
E) Koruma

Cevap : A) Gizlilik

Açıklama : Katılımcılardan toplanan bilgilerin ve verilerin üçüncü şahıslarla paylaşılmaması, katılımcıların kimliklerinin korunması anlamına gelen “gizlilik” ilkesidir.

17- Aşağıdakilerden hangisi Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesine göre bilimsel araştırma ve yayın etiğine aykırı eylemlerden biri değildir?

A) Alan dışı yayın
B) Çarpıtma
C) Tekrar yayım
D) İntihal
E) Haksız yazarlık

Cevap : A) Alan dışı yayın

Açıklama : “Alan dışı yayın” yapmak etik bir ihlal değildir; araştırmacılar kendi ilgi alanlarının dışındaki konularda da yayın yapabilirler. Çarpıtma, tekrar yayım, intihal ve haksız yazarlık ise bilimsel etik ihlalleri olarak kabul edilir.

18- Aşağıdakilerden hangisi akademik yazıma has bir özelliktir?

A) Özgünlük
B) İmla kurallarına uygunluk
C) Anlatımda ekonomi
D) Akıcılık
E) İkna edicilik

Cevap : C) Anlatımda ekonomi

Açıklama :

19- Araştırmacının gözlemlediği gruplarla etkileşime girmediği gözlem türü hangisidir?

A) Asimetrik gözlem
B) Sistematik gözlem
C) Katılımsız gözlem
D) Uzak gözlem
E) Kapalı gözlem

Cevap : C) Katılımsız gözlem

Açıklama : Katılımsız gözlemde araştırmacı, gözlemlediği grubun bir parçası olmaz ve onlarla doğrudan etkileşime girmez. Bu durum, genellikle katılımcıların doğal davranışlarını etkilememek amacıyla tercih edilir.

20- Yakın zamanda tamamlanmış ampirik çalışmaların sonuçlarını akademik camia ve kamuoyuna gecikmeden aktarmak için bilimsel dergilerde yayımlanan metinlere ne ad verilir?

A) Araştırma notu
B) Araştırma kesiti
C) Araştırma önerisi
D) Araştırma raporu
E) Araştırma sunumu

Cevap : A) Araştırma notu

Açıklama : “Araştırma notu” (research note/brief communication), genellikle daha kısa ve hızlı yayımlanan, tamamlanmış ampirik çalışmaların öncü veya önemli bulgularını akademik camiaya duyurmak için kullanılan bir yayın formatıdır.